24 eguneko bidaia honetan batez ere Ghanan eta Beninen egon gara, nahiz eta alboko Burkinako toki batzuetatik eta Togoko hiriburutik ere ibili.
Kantzerko tropikoaren eta Ekuatorearen artean daude.
Burkina, iparralderen dagoena, eta, beraz, Tropikotik gertuen, klima tropikalekoa da, batez besteko tenperaturak 25º ingurukoak dira, eta bi sasoi ezberdin ditu: euritsua eta lehorra (azken hau, tokien arabera, 6-7 bat hilabete). Paisaian mota ezberdinetako sabanak dira nagusi.
Ghana eta Benin Ekuatoretik gertuago, eta horregatik zenbat eta hegoalderago jo klima euritsuagoa da eta oihan hezeak gero eta ugariagoak dira.
Bestalde, bisitatutako herrien egoera sozio-ekonomikora apur bat hurbiltzeko hona hemen datu hauek:
DATUAK
GHANA
BENIN
BURKINA
Azalera
283.537 km2
#112.622 km2
274.200 km2
Biztanleak
23.008.000
8.760.000
14.359.000
Urteko hazkuntza (2005-2010)
%2
%3
%2,9
Haurren heriotza-tasa (2005-2010)
1.000 biztanleko 56,6
1.000 biztanleko 98
1.000 biztanleko 104,4
Bizi-itxaropena (2005-2010)
60 urte
56,7 urte
52,3 urte
Analfabetismoa
Gizonezkoen %33,7 eta emakumezkoen % 50,2
Gizonezkoen %52,1 eta emakumezkoen % 76,7
Gizonezkoen %70,6 eta emakumezkoen % 84,8
Hirugarren mailako eskolatzea
%5,2
%3
%2,4
BPG biztanleko
2.771 US $
1.408 US $
1.396 US $
Hezkuntzan gastatzen dena
BPGren %5,5
BPGren %3,5
BPGren %4,7
Defentsan gastatzen dena
BPGren %0,6
BPGren %1,6
BPGren %1,4
GIZA GARAPENAREN INDIZEA*
135
163
176
*Nazio Batuen zerrendan 177 herri agertzen dira, eta 1etik (indize altuena) 177ra (indize baxuena) sailkatuta daude.
BIDAIAREN HASIERA
Burkinako hiriburura, Uagadugura hain zuzen, iritsi, mugak zeharkatzeko paperak. atera, gure frantses kaskarra erabili eta Ghanarantz abiatzen gara. Hala ere, lehenengo gaua mugatik gertu dagoen Burkinako TIBELE izeneko herrixkako buztinezko etxe bateko sabaian egiten dugu lo. Herrixka oso toki atsegina eta erakargarria bertako etxeak modu berezi eta deigarrian margotzen dituztelako.
GHANA
Hurrengo egunean muga zeharkatu, eta Ghanan sartzen gara. Ikusiko ditugun herri guztien arteko garatuena da, eta bakarra ingelesa erabiltzen duena (Erresuma Batuko kolonia izan baitzen). Ghanako lehenengo bi egunak MOLE National Parken ematen ditugu. Parkea iparraldean dago eta horregatik ekosistemarik zabalduena sabana da, zuhaitzez osatutako sabana hain zuzen.
Animaliak ikusteko aukera ona daukagu, behatoki eder bat dugulako eta parkekoek ordu biko ibilaldi bat antolatzen dutelako basozain baten eskutik. Hainbat hegaztiez gain, hiru antilope mota, elefanteak, babuinoak eta basurdearen antzekoak diren fakokeroak ikusten ditugu.
Kilometro askotxo egin ostean ashanti etniaren hiriburua den KUMASIra iristen gara. Ashantiek Ghanako erresumarik garrantzizkoenetako eratu zuten, eta europarrak iritsi zirenean esklaboen trafikoan parte zuzena hartu zuten. Hirian ashantien erregeen jauregia bisitatzen dugu, eta azoka nagusia. Azken hori, azoka erraldoia da. Gu gara azokan dauden zuri bakarrak, eta hala ere ez da inor gurekin sartzen, eta, oro har, jende guztia oso lasaia da.
Azoka ikusi ondoren, ashanti herrixka batzuetarantz goaz. Kasu gehienetan beraien arkitektura tradizionala desagertuta dago eta porlana eta uralita dira nagusi. Krater erraldoi baten kokatuta dagoen BOSUMTWI laku ederrera iristen gara eta inguruan dauden herrixka txiki batzuk bisitatzen ditugu. Paisaiak Guatemalako Atitlán lakua ekartzen digu gogora.
Hurrengo egunean, berriro errepidera kostaldera iristeko asmoz. Hala ere, Kumasitik irten eta handik gutxira, errepide ertzean emakume-talde bat lapiko askorekin lanean ikusten dugu. Bertan geratu, eta eurekin hitz egitera goaz. Emakume pobreak dira, palma-olioaren hazitik olioa ateratzen ari dira, baina olio hori bigarren mailakoa da, ona dena fruituaren azaletik ateratzen dutelako. Emakume horiek olio on hori (kolore gorria duena) atera ondoren hondakin modura geratzen den hazia aprobetxatzen dute, eta oso baldintza gogorretan eskasagoa (eta ilunagoa, ia beltza) den olioa ateratzen dute. Oso-oso adeitsuak dira, eta prozesu guztia nola egiten duten erakusten digute.
Aurrera segitzen dugu, emakume horiek agertzen duten duintasuna eta adorea mirestuta, eta kostaldeko ELMINA herrira iristen gara. Ghanako herri arrantzale garrantzizkoena da, eta orain bete-betean ari dira sardinaren kanpainean. Portuaren ikuskizuna ikaragarria da, ontzien joan-etorrien etengabearekin eta ekartzen duten arrainen sal-erosketekin jendez, kolorez, bizitzaz...gainezka dago. Gozamena da portu ingurutik ibiltzea, eta arretaz eta lasaitasunez hantxe gertatzen ari den guztiaz blaitzea.
Baina Elminako historia ez da bakarrik portu arrantzale batena. Portuan bertan dauden bi eraikin sendoek europarrok pertsonekin egindako negoziorik zitalena ekartzen digute gogora. Guk eraikin horietako Saint Jorge izenekoa bisitatzen dugu. XVI. mendean portugaldarrek eraiki zuten gotorleku hori, eta gero esku batetik bestera pasatu zen britaniarrek bereganatu arte. Europar horien guztien helburu nagusia herrialde hauetako urrearen eta, bereziki, esklabuen merkataritza kontrolatzea izan zen. Kostalde hauetatik milioika eta milioika esklabu irten ziren Ameriketara. Hementxe gertatu zen historian egin den genozidiorik handienetakoa, agian, handiena. Eta eragile nagusienak europarrok izan ginen. Badugu zer pentsatu eta zer hausnartu. Sarritan herri horien zor ekonomikoz hitz egiten dugunean ahaztu egiten dugu guk eurekiko dugun zor ikaragarria¡¡¡
Esandako guztiagatik Elmina (eta gertu dagoen Cape Coast) derrigorrez bisitatu behar den herria da. Gainera, oso hurbil palmondoz beteriko hondartza paradisiakoak eta Kakum parke nazionala daude.
GHANATIK BENINERA
Elmina utzi goizean goiz, Ghanako Accra hiriburua zeharkatu (gelditu gabe) eta, kostaldea utzi barik, Tokogo hiribururantz abiatzen gara. Frantsesaren eremuan sartzen gara, eta horrela segituko dugu Euskal Herriranzko buelta egin arte. LOME izeneko Togoko hiriburuko pare bat azoka ikusi, eta Beninerantz jotzen dugu.
BENIN
Beste muga bat zeharkatu eta Beninen sartzen gara. Hementxe ere, Ghanan egin dugun antzera, aste bete pasatxo egoteko asmoa dugu. Egonaldi horren lehen geldiunea kostaldeko GRAN POPO herrian egiten dugu. Atsedena hartzeko oso egokia da hondartza eder-ederrak baititu.
Gran Popo herriak gainera, aukera ematen digu budu inguruko ospakizun bat ikusteko. Izan ere, herri hauetan animismoak presentzia handia du, eta, kontuan hartu behar da, kostalde hauetatik irtendako esklaboekin batera iritsi zela budua Kubara, Brasilera eta Ameriketako gainerako tokietara.
Gran Popotik COTONUra goaz, Beningo hiriburura hain zuzen. Cotonuko zirkulazioa ez da Ghanako hirietan ikusi dugun modukoa. Azken horietan auto asko daude eta kolapsoa ea etengabea da. Beninen berriz, auto kopurua nabarmen jaisten da eta motozikletak dira hiriaren jaun eta jabe. Egia esateko, nagusitasun horretan zer esan handia dute “moto-taxiek”. Autoak baino askoz ugariagoak dira eta, zalantzarik gabe, taxirik erabilienak dira, bai hiriburuan baita beste hiri batzuetan ere. Taxilari horiek, hiri bakoitzean, kolore jakin bateko alkandora eramaten dute, eta horrela oso erraza da bereizketa egitea. Guk bidaitxo bat egin genuen taxi berezi horietan, eta beldurrez eta harriduraz, ezagutu genuen zein trebeak diren horren kaotikoa dirudien zirkulazio batean mugitzeko.
Cotonutik gertu dagoen GANVIÉ herri arrantzale berezirantz goaz. Berezia sakonera gutxiko laku handi baten erdian dagoelako eta, ondorioz, etxeak “palafitoak” direlako eta bertako biztanleen joan-etorri guztiak kanoaz egiten direlako. Guk herri horretako ostatu xume eta xarmangarri batean egiten dugu lo, eta orduak eta orduak ematen ditugu hango bizimoduari so egiten. Esan bezala, dena egiten dute kanoaz, ume txiki-txikiak ere kanoa eramaten ikusten dira, berdin emakumeak zein gizonak. Izan ere, kanoaz doaz eskolara, edateko uraren bila (lurpeko putzu batetik motor batez ateratzen dutena), erosketak egitera (azoka uretan baitago eta saltzaile ugari kanoaz mugitzen baitira)…
Zoritxarrez, ez dakigu Ganviéko bizitzaren oinarriek noiz arte iraungo duten. Uraren ametsa izeneko DVDan agertzen den bezala, herri oso pobrea izanik, ez du estolderiarik, zabor eta hondakin guztiak lakura doaz, eta, ondorioz, ura eta arrainak gero eta kutsatuago daude.
Egun askotan kostaldean egonda gero, iparralderantz jotzen dugu Gineako golkoko urak atzean utziz. ABOMEY hirian gun bat egin ondoren, iparraldeko NATITINGU herrira iristen gara. Paisaia berriro aldatu da, kostaldean baino lehorragoak diren eremuetan gaude eta bidaiaren hasieran ikusitako sabanak berriro agertzen zaizkigu. Kultiboetan ere nabarmena da ezberdintasuna: kostaldeko lurraldeetako kakaoa, bananak, ananak…desagertu dira eta gero eta ugariagoa da biztanleen dietan oinarri-oinarrizkoa den artatxikia.
Natitingu somba edo otamari etniaren lurraldeko hiriburua da. Etnia hori duela urte gutxira arte nahiko isolatuta bizi izan da, eta beraien kulturak, sinismenek eta arkitektura bereziak beren horretan diraute.
BURKINA FASO
Natitingu utzi, segi iparralderantz, azken muga zeharkatu eta Burkinan sartzen gara berriro, orain FADA N´GURMA izeneko herritik. Fadan gau bat eginez gero, Uagadugura iristen gara bidaiako azken egunak pasatzera.
Burkinan sartu garenetik autoen zirkulazioa gehiago murriztu da. Bizikletak ugaritu dira eta astoen bidezko joan-etorriak ohikoak egin dira. Autotik zenbait argazki atera ahal izan ditugu hiriburuan eta inguruko errepideetan ikusten den bizimoduaren erakusle direnak.
Bidaian bisitatu ditugun herri horien pobrezia (Ghana salbu) lazgarria da. Ezinezkoa dirudite mundu globalizatu honetan gure gizartearen eta hegazkinez 4 bat ordura dauden gizarte horien egoeraren arteko jauzia eta desoreka ikaragarriak. Ikusi duguna ikusita, nola ez dute “pateretera” joko inongo irtenbiderik ez duten gazteek?.
Hori ukaezina izanik ere, deigarria da pobrezia hori ez bistaratzea beste herri aberatsago batzuetan beste. Pentsa genezakeenaren kontra kaleak ez daude eskalez eta baztertuez beterik. Hori ulertzeko kontuan hartu behar da, agian, herri horien kulturan oso-oso errotuta dauden familia kideen arteko lotura estuak. Familia zentzu zabalean hartuta, hau da, hiru belaunaldi, neba-arrebak, lehengusu-lehengusinak… Horrek oinarrizko kohesioa ematen dio gizarteari, eta beste toki batzuetan baino zailagoa egiten du lagunen bat erabat baztertuta edo inoren babesik gabe aurkitzea.
