Basquing in the sun

...Eta, zer ikasi dudan kontatzen hasi baino lehen, esan dezadan joan den ostiraleko aukera galdu zutenak suerteko daudela, zeren, datorren ostiralean, ekainak 5, gaueko 9etan, Roge Blascok elkarrizketa egingo baitio Radio Euskadin Vanessa Schmitt irakasle navajoari La Casa de la Palabra saioan. Benetan merezi du: ez galdu.

Joan den ostiralean Vanessa Schmittek Navajo Immersion 101 izeneko hitzaldia eman zuen Deustuko Bidarte Udaltegian. Argazki eta irudien laguntzaz, Schmitt irakasleak adi-adi eduki gintuen Navajo Herriaren kultura eta historiaren oinarrizko kontzeptuak aurkeztuz, hizlari bikainaren bizitasun eta argitasunaz.

Ameriketako indioei buruzko esteretipoa aurkeztu ondoren, Schmittek navajoen izatea benetan definitzen duten oinarrizko bost ezaugarri azaldu zituen: klana; lurra; hizkuntza; kosmogonia eta filosofia; eta harrotasuna eta errespetua.

Navajoen gizartea klanetan egituratua dago eta matriarkala da. Pertsona bat bere amaren klanekoa da (heredentzia ere amaren bidez transmititzen da), eta, horretaz gain, lotura dauka aitaren eta aitita bien klanekin. Bestalde, gizarte exogamoa da: gizon bat eta emakume bat ezin daitezke ezkondu klanen bat berdina badute. Bikote bat ezkontzen denean gizona emakumearen klanera ezkontzen da. Navajo batek bere burua aurkezten duenean beti esaten du bere izena eta zeintzuk diren bere klanak.

Lurra sakratua da navajoentzat, eta harmonikoa. Badauka ordena jakin bat, eta errespetatu egin behar da. Navajoen aberria Dinetah deitzen da ("dineh" da navajoek euren buruari ematen dioten izena, eta "jendea" esan nahi du). Estatu Batuetako mapari begiratuta, Navajo Nation delakoak Utah, Colorado, Arizona eta New Mexiko estatuak elkartzen diren eremu bat (70.000 km2, Lituaniaren tamaina, beraz) hartzen du. Orain milaka urte ibaiz betetako eremu tropikala zena gaur egun basamortua da, baina navajoen istorio tradizional askok iragan berde eta urtsu hura gogoratzen dute. Lau mendi sakratuk markatzen dute navajoen aberria, lau puntu kardinaletan daudenak. Gaur egun 170.000 bat navajo bizi dira erreserban, eta Estatu Batuen lurralde osoa aintzat izanik, berriz, 300.000 bat mila. Pertsona bat ofizialki navajotzat joa izateko, gutxienez %25ean izan behar da navajo odolez. Hori egiaztatzeko gai den pertsonari Odol Navajoaren Agiria ematen zaio. Historikoki, Estatu Batuetako gobernu federalaren politikak lau etapa nagusi izan ditu navajoei buruz: 1) ezabaketa, hau da genozidioa; 2) lekualdaketa eta esiketa ("containment"); 3) asimilazioa (ume navajoak barnetegietara joaten behartuz); 3) erreserbak (gaur egungo autonomiak). Navajoen historiak markatu duen pasarte oso garrantzitsu bat bigarren fase horretan gertatu zen, gobernuak plan bat egin zuenean indio guztiak Oklahomara eraman eta bertan esituta edukitzeko. Horretarako lehen pausoa, navajoei dagokienez, euren aberritik Fort Sumner edo Bosque Redondo izeneko lekura oinez joanaraztea izan zen. Helburua: euren morala suntsitzea. Horrela, 1864an navajoek Ibilaldi Luzea izenekoa ri (400 bat kilometro oinez) ekin behar izan zioten soldaduez inguratuta. Historiako pasarte dramatiko horretan milaka navajo hil ziren, soldaduek eurek erahilak, gosez, nekazioz edo etsipenez. Hizlariak une lazgarri hori gogoratzen duen poema baten zati bat irakurri zuen, Luci Tapahonso idazle navajoarena. Hemen daukazue, Iñigo Roquek euskaratua. Gobernuaren lekualdatze plana frakaso hutsa izan zen, eta lau urte geroago geratzen ziren navajoei euren aberrira itzultzen utzi zieten, navajoen buruzagiak gobernuarekin lortutako tratatuari esker.

Navajoen hizkuntza, apatxeena bezala, atapaska deritzon familiakoa da. Harrigarria bada ere, ez dauka ingelesetik hartutako mailegurik, eta hitz gutxi batzuk espainoletik hartuak. Hirurogeita hamarreko hamarkadatik hizkuntza biziberritu eta sustatzeko neurriak daude abian, eta badaude navajoz irakasten duten eskolak erreserban. Orain programa piloto bat daukate umeei hezkuntza elebiduna emateko, ingelesez eta navajoz. Bestalde, "Rosseta Stone" programaren (hizkuntzak modu interaktiboan irakasteko aplikazio informatikoa) navajorako bertsioa ari dira prestatzen orain.

Navajoen hizkuntzak aparteko protagonismoa hartu zuen Bigarren Mundu Gerran, Estatu Batuetako gobernuak hiztun navajoak hartu zituenean irratiz mezu zifratuak transmititzeko. Pertsona hauek (the"code talkers") kode sekretu bat sortu zuten navajo hizkuntzan hilabete batean eta hiru hilabetez transmititu zituzten mezu sekretuak Japonen kontrako bonbardaketa guztiak antolatzeko. Haiek barik Bigarren Mundu Gerra oso bestela amaituko zen Estatu Batuentzat.

Navajoen hizkuntzak ez dauka hitz jakin bat "erlijioa" adierazteko, "filosofia" adierazten duen terminoaz aipatzen dute munduari eta espiritualitateari buruzko ikuspegia, eta filosofia horrek "Edertasun Bidea" du izena. Navajoen sorrerari dagokionez, bi izaki sakraturen elkartzeari zor zaio: Emakume Aldakorra (ama lurra) eta Zeruen Aita (eguzkia). Navajoentzat errealitate guztik daukate alde femeninoa (eskuina) eta maskulinoa (ezkerra).

Navajoek lau puntu kardinalei erreferentzia eginez antolatzen dute mundua (euren lau mendi sakratuen kokalekuak), baina mendebaldarrek ez bezala, ekialdea ipintzen dute goian, horixe baita punturik garrantzitsuena, eguzkia hortik sortzen delako. Puntu kardinal bakoitza kolore bati eta ekintza bati lotua dago (eguzkiak egiten duen ibilibidearekin bat datozenak): Ekialdea (zuria: pentsatu); Hegoaldea (urdina, planifikatu); Mendebaldea (horia, egin); Iparraldea (beltza, ebaluatu). Navajoen etxe tradizionala, hoogana, egurrez eta basaz egindako eraikuntza oktogonal bat da, iglu baten antzekoa. Unibertsoa irudikatzen du, teilatua zerua da eta gainerakoa, berriz, lurra, eta honen atea ere beti dago ekialderantz, eguzkiari begira. Navajoek egiten dituzten irudi eta artelan guztietan artistek beti egiten dute akats bat apropos: ekialderako ate horren funtzioa betetzen du. Irteera bat da, mugimendua egon dadin, ezer ez dadin gelditu barruan harrapatuta. Denbora ere zirkularra da navajoentzat.

Navajoek mimoz zaintzen dituzte euren zeremonia tradizionalak, horien artean Bebetxoaren Lehen Barrea ospatzekoa, umeari aurrenekoz barre eragin zion pertsonak antolatzen duena.

Navajoentzat aberastasuna ez da neurtzen ondasun materialetan, jakiturian baino. Zenbat eta jakintsuago, aberatsago. Itzal handieneko pertsonak navajoen gizartean hezitzaileak, artistak, kantariak, osagileak, hizlariak dira.

Honi guztioni lotua, Schmitt irakasleak navajoen zenbait sinboloz ere hitz egin zuen, horien artean kiribila, betiere eguzkiaren bidearen arabera marrazten dutena (erlojuaren orratzen zentzuan). Kiribilak bizitza eta haizea, eta beraz mugimendua, adierazten ditu. Gure gorputzean ere badago, atzamarren puntan (hatz marketan) eta buruko ilea hazten den lekuan daukagun zurrunbiloan. Gorputzaren parte horiek oso garrantzitsuak dira navajoentzat, espiral horiek jainkozkotasunarekin lotzen dituzten pasabide edo ateak direlako. Horregatik uzten dute ilea luze, babesteko, eta horregatik izan zen hain traumatikoa umeentzat barnetegien garaian ilea moztera behartzea.

Navajo herria oso zigortua izan da azken 200 urteetan: genozidioa, bazterketa eta asimilazio sistematikoaren ondorioak ez dira egun batetik bestera desagertzen, eta euren aurpegi itsusiak gaur egun pobrezia, alkoholismoa eta gazteen suizidio tasa handia dira. Menpekotasun ekonomiko erabatekoa dute Estatu Batuekin, eta hori eragozpena dute autonomian aurrera egiteko: 60ko hamarkadan uranioa aurkitu zuten navajoen lurretan, eta 50 urtez esplotatu ziren meategi horiek, baina hori pozoia da lurrarentzat, eta eten egin dute horregatik. Kasinoa zabaltzea izan liteke ekonomia bultzatzeko beste bide bat, baina oso gai eztabaidatua da hori navajoen artean, horrek aldean ekarriko lituzkeen bestelako ondorioengatik.

Edozelan ere, navajoek bizirik jarraitzen dute, eta aurrera egiteko indarrez eta gogoz. Ez da ahaztu behar, navajoen izaera nabarmentzen duten azken bi ezaugarriak harrotasuna eta errespetua direla: harrotasunak identitate zentzu sendoa eta batasuna eman dizkie, eta errespetuak lurra eta edadeko pertsonak begirunez hartzera eta inguruko herri eta kulturekin zubiak egitera bultzatzen ditu.

Hori bai, navajo bat jaiotzen denean zilborrestea bere hogaanaren ondoan lurperatzen dute; horregatik, Dinetah-tik irten arren, navajo guztiak itzultzen dira lehenago edo geroago aberrira.

Bejondeiela ba, diot nik, hau guztia ahaztu aurretik arineketa batean idatzi ondoren, maiatzeko azken egun eder honetan, Basquing in The Sun.

Jo dezagun edadeko gizon bat gizon gazte baten esperoan dagoela.

Jo dezagun edadeko gizon hori jakintsua eta jantzia dela, eta, gaztea, berriz, argia eta musek mimatua.

Jo dezagun lehena maisu antzekoa dela, eta bigarrena, berriz, ikaslerik bikainena.

Jo dezagun gizon zaharra mendian bizi dela, aire garbiak laztantzen duen arbasoen harrizko etxean; jo dezagun gaztea, berriz, hirian bizi dela, fabrikak gaiztotutako giro lohi eta ekibokoan.

Gizon zaharra esperoan dago, etxe zaharreko balkoian. Gizon gaztea, musek mimatutako ikaslerik bikainena, bisitan datorkio gaur.

Gizon zaharra egonezinik dago. Balkoira atera da, goizeko aire garbian eta bozkariotan mozkortzera. Etxeko balkoitik gizon gaztearen hiria antzeman du, ganduak ezkutatuta. Otoitz paganoa egin dio eguzki amandreari, mesedez urra beza, leun, gizon gaztearen ohea, uki dezala bere izpiez haren begia, xamur esnatzeko. Eta, hara, mirakulua bete egin da: desegin da lainoa. Hala ere, muino bat dago bi gizonen erdian. "Ai, hortik kendu ahal banu", pentsatu du gizon zaharrak. Baina Jainkoak egina ezin aldatu, eta etsi egin behar.

Gizon zaharra armosua jaten jesarri da, baina burua lagunarengan dauka oraindik. Hura ere gosaltzen egongo da, okindegian erositako opila, segurutik... Gosaria amaitutakoan, gizon zaharra ezin egon etxean: makila hartuta bidean laguntzeko, lagunaren bila abiatu da, autobusa geratzen den lekuan itxarotera. Arin dabil, gazte baten sasoiaz ia, eta lehenago heldu da laguna baino. Zain dagoela, gorantz eta beherantz dabil, burua behin eta berriro jiratuz hura agertu behar den tokira.

Baina bai, hortxe dago, badator azkenean! Bere pozean edadeko gizona makila astintzen hasi da laguna agurtzeko, jabea ikusi duen txakur alaiak buztana astintzen duen bezalaxe. Eta hain gogotsu astindu ere, non lurrera jausi zaion, eta halaxe aurkitu du gizon gazteak, erdi makurturik eta ileak nahasturik makila lurretik jasotzen, halako erreberentzia xelebre batean.

Fabrikadun hiritik datorren gizon gazteak, musek mimatutako ikasle bikainenak, ohi duen irribarre bihurriaz --irribarre on-gaiztoaz-- agurtu du maisu-laguna, eta elkarrekin ekin diote biek bideari gizon zaharraren etxerantz, aldapan gora. Hiru egun dituzte aurrean elkarrekin egoteko. Paradisu txiki bat, eder-gosea basoetan berdindu eta fabrika kontuak ahazteko. Gorputza etxeko janari onaz ase, eta egarria mendiko iturri hotzetan kentzeko.

Ilundu bezain laster nekaturik daude biak: zaharra lotia delako, gaztea mendiak birrindu duelako. Gizon zaharrak bihotza bezain eskuzabal eskaini dio ohea gazteari. Ez da, seguru, hark hirian daukana bezain ona, baina hau gizon zaharraren ama zenak josi eta jantzi zuen bere garaian. Ohe alboko mahaitxoan lore potetxo bat dago, mendi usaina izaretan. Egizu lo lasai, lagun...

Oheratu baino lehen, baina, gizon gaztearen begiak leihora doaz, han urrun laino batean ostentzen den bizilekurantz, hantxe dauka-eta txoko mina.

Azkenean, gizon zaharra ere sartu da adiskideak gozatu dion ohera. Gizon gaztea, musek mimatzen duten irribarre on-gaiztoko poeta, lo dago dagoeneko. Bat-batean, baina, beheko kortan adarka hasi da behia hormen kontra. Gizon zaharra urduritu egin da eta dudan jarri, altxatu ala ez, laguna itzartuko den beldur. Baina ez, berehala isildu da, eta orain aserik dauden piztien hausnar lasaiak baino ez dira entzuten.

Ez dago tren txisturik hemen, urrun da hiriko zarata. Gizon zaharrak ondoan lo dagoen gizon gazteari begiratu dio eta, lotaratu baino lehen, errezu zoroxka bat erne zaio ezpainetan: Jainkoa, arren, bizi dadila ehun urtez...

Lizardi gurean

Jeiki naiz zintzo. Jantzi baiño len

luzagaleak atera,

Aralarmendi eguzkitan da,

irten nadin balkoera.

Sare-gaiñean erdi etzanik

bi besoak gurutzera:

osasuna ta poza zer diran

emen etorri ikustera.

 

Aizea arnastu, listua kurka,

goiz-listu ugariren poza!

oarkabetan ari naiz ta ari

eskuz leguntzen okotza.

Eskui aldeko zoko artara

doakit begi zorrotza,

laiño zuriren izarapean

lotan dirudi Tolosa.

 

Amandre Eguzki, zure argi-izpiz

urra zazu oge ori,

leiotik legun sartuz, zabaldu

gure Lizardiren begi.

Laiñoa jun da. Bion etxe-erdiz

Jaunak muño bat du jarri.

Alda al baneza! Etsi dezadan,

Urtzik nai bezala bedi!

 

Talo-esneak eztiaz jan ta

—arek an kaleko opilla—

burutsik eta kolkozabalik

eskuan euskal makilla,

saietsetara listua jaurtiz

noa lagunaren billa.

Aren begira Lizartzan nago.

Ager bedi beribilla.

 

Arontz-onontza etxe bi beten

errege-bidez nabiltzu.

Tolosa aldera geldi-geldi ta

Betelurantza, aldiz, usu.

Motxago onantza etorri arren

oraindi itzultzen dut buru.

Nabil ta nabil, nik nai orduko

ez da beribilla agertu.

 

An da! Txakurrak nagusi-usmoz

dardar baitabil isatsa?

Makilla ala nik. Laztantzekoan

esku artetik zait lasa.  

Aren oiñetan gerria makur,

nasiz buruko kalpatsa,

ustekabean gur egin diot,

ez kunplimentu prantsesa.

 

On ta gaitzaren tarteko parra,

aren oiko par-irria.

Aldapa goien Orexa an dugu,

«munduaren ipurdia».

An iru egun mendirik mendi

arnastuz barren biria,

eder-gosea berdindu ta aztuz

zokoan dan lantegia.

 

Zopa lodia, baba gorria,

janari dana etxeko,

oillaskoren bat ikulluan da

laztasun au leguntzeko.

Mendi goseak eraman ditza

illuna datorreneko,

baitik bat, goiko iturri artan

ur otzez bagiña aseko.

 

Afal ondoan, ni lotia ta

ua mendiak eioa,

«emen duk oia, ez iñolare

irea bezain goxoa.

Baiña ama zanak egiña digu

eioz ta josiz osoa;

laxkarra baiñan etzaiok goitzen

uda goriko beroa».

 

Oaburuan baso bat lore,

izarak mendi-lurriña,

Egin lasai lo... Baiña leiotik

begiratzea du griña.

Azpian dauka Tolosa, aren gain

illuntze-gandu ariña,

gero lodigo, loa bezala.

An dauka txokondo miña.

 

«Egizute lo, ene zatiak,

sar nadin nerau lotara,

adiskideak goxatu didan

baserri-oge ontara».

Jesus-amenez lokartua da.

Beia ganbelan adarka.

Jeikiko ote naiz? Baztartzen al dut?

Baiñan ain sarri isildu da.

 

Bei ongi janen ausnarra soillik,

esnai dagonak entzuna,

marrurik ez da, zintzarrotsik ez,

urrun kaleko oiartzuna.

Aldamenean tren-txixturik ez,

lo dago nere laguna.

Goiko Jaun arek eman bezaio

eun bat urteko osasuna.

 

Nikolas Ormaetxea, "Orixe"

1933

[Oharra: irakurlearen esku uzten dugu poeman diren sinbolo ugarien irakurketa psikoanalitikoa: astindu eta jausten den makila, jan-edana, gosea-egarria, behia adarka/hausnar...]

Izenburu hau nire lankide Iñigok sujeritu dit, eta oso ona iruditu zaidanez, halaxe ipini dut. Gaurko artikuluan, beraz, ezer ez da nire-nirea izango: izenburua lankideak eman dit; edukia, berriz, Sugoiren blogetik hartu dut; eta protagonista, zeru-ortzean nabarmentzen den izar distiranta, azkenik, Patxi dugu, gure Patxi Lehendakari.

And, without more ado... Patxiren egiak!!! 

Enjoy!!

Gero eta garbiago daukat gizakien arteko eztabaida guztiak bi jarrera nagusiren arteko talkara ekarri daitezkeela funtsean: esentzialistak alde batetik eta konstrukzionistak, bestetik. Terminologia hori oraintxe asmatu dut, eta, beraz, ez dauka inongo zorroztasun zientifikorik. Baina Alice in Wonderland-eko Humpty Dumpty-k esan zuenez, hitzek daukate agintean dagoenak eman nahi dien esangura. Beraz, blog honetan behintzat nik agintzen dudanez, ba, oraintxe azalduko dut zer jarrera adierazi nahi ditudan bi termino horiekin (guztiz asmatuak ere ez dira izango, segurutik; estimatzen dudan norbaiti entzun edo irakurritako zerbaiten desitxuraketa izango dira).

• "Esentzialistak" dira "gauzak holan dira naturak edo biologiak edo patuak hala erabaki duelako eta ez daukate bueltarik, ezin daitezke aldatu"
  

eta

• "Konstrukzionistak" dira "gauzak konstrukto kulturalen ondorioz dira oraintxe diren modukoak, eta, beraz, aldatu egin daitezke, konstrukto horiek dekonstruitu eta beste batzuk eraikiz gero".
  

           
    Blog honetako beste edozer irakurri duenak edo pixka bat ezagutzen nauenak berehala jakingo du ni bigarren taldean nagoela. Areago, gero eta sendoago nago gizon-emakumeoi dagokigunez, oso-oso-oso gutxi direla "esentzialak" eta beraz "aldaezinak" diren gauzak, are fisikoenak ere. Izaki kulturalak gara, eta kulturtasun horrek blaitzen ditu gure gauza guztiak, baita fisiko edo biologikoenak ere. Esaterako, metro eta erdiko emakume batek 80 kilo izan ditzake Rubensen garaian eta gurean. Gurean balearen familiakotzat joko lukete gehienek, lodi egongo litzateke ia zalantza izpirik gabe. Rubensen garaikideei galdetuta, berriz, top modela litzateke. Beraz, "andre hau lodi dago?" galderak oso erantzun desberdinak izango lituzke orduan eta orain, eta komentzimendu beretsuaz emanak, segurutik.
    Ez dut ildo honetatik jarraituko, bestela hainbeste kezkatzen eta apasionatzen nauen generoen fluidotasunaren gaian sartu eta hortxe korapilatuko nintzateke. Eta gaur ez dut honetaz idatzi nahi.
Gaur Muhammad Ali-z hitz egin gura dut.
    Uste dut honez gero nahiko jakina dela Muhammad Ali-ri Casius Clay izena eman ziotela jaio zenean, eta gerora, erabakitzeko ahalmena izan zuenean, berak aldatu zuela Muhammad Ali izena hartzeko, musulman bihurtzearekin batera. Era berean, uste dut honez gero nahiko jakina izango dela kontzientzia eragozpena jarrita Vietnamgo gerrara joateari uko egiteagatik boxeoko munduko txapeldun titulua kendu ziotela, bost urteko kartzela zigorra ezarri eta beraren kontrako difamazio kanpaina lideratu zuela Estatu Batuetako gobernuak eta munduko eskumak. Baina honetan guztian niretzat harrigarriena da zelako mina, zelako min jasanezina ematen dien esentzialista gogorrei inork dekonstruitu eta kolokan jartzeak eurek esentzialtzat duten gauza bat. Adibidez, pertsona baten hain ikur ikusgarria den hori, aldi berean hain intimoa eta hain pertsonala: izena.

    Iaz liburu bat erosi nuen Bluestockings liburudendan: What´s My Name, Fool? Sports and Resistance in the United States, Dave Zirin kirol kazetariak idatzia. Azalean Muhammad Ali-ren argazkia ageri da, aho zabalik, zerbait oihukatzen egotearen itxura osoan, izenburuko galdera, adibidez.
    Gurera gehienbat heldu den Ali-ren irudia buru gutxiko erraldoi-indarzaku-harroputz-mundu jalearena izan da, nolabait esateko. Zoroaren begi distiratsuez "Handiena naiz! Munduko erregea naiz!" aldarrikatzen zuen izaki kontrolagaitzarena. Horretaz esan beharra dago, batetik, arrazoirik ez zitzaiola falta Ali-ri: handiena zen bere arloan, munduko erregea. Beraz, guztiz justifikatuta iruditzen zait Ali-k hori esatea (aurreratu beharko nuke niretzat apaltasuna ez dela per se bertute bat, esentzian, esan nahi dut; gogoan dut, hala ere, zelan eskandalizatzen zuen gure ama boxeo zalea Ali-ren apaltasun falta horrek). Bestalde, eta batez ere, hori ez zen Ali-ren kezka bakarra inondik inora. Askoz kezka eta pentsamendu potoloagoak zeuzkan, beste horrek baino askoz ere pupa handiagoa egiten zutenak. Honakoak adibidez (Zirin-en liburutik hartua):

Zergatik eskatzen didate uniformea jantzi eta etxetik 40.000 kilometrora joateko bonbak eta balak jaurtitzera Vietnamgo beltzaranei, Louisvillen negro jendea deritzotena txakurren moduan tratatzen dutenean eta giza eskubide huts direnak ukatzen dizkiotenean? Ez, ez naiz joango etxetik 40.000 kilometrora beste nazio gaixo bat hiltzen eta kiskaltzen laguntzera, zertarako-eta  ugazaba zuriek munduan zehar jende koloreduna menderatzen jarrai dezaten. Gaiztakeria horrekin amaitzeko eguna heldu da. Abisatu didate halako jarrera hartzea milioika dolar kostatuko zaidala. Baina behin esan dut eta berriro esango dut: nire jendearen benetako etsaia hementxe dago. Ez naiz nire erlijioaren, nire herriaren edo neure buruaren lotsaria bihurtuko inoren tresna izanik justizia, askatasun eta berdintasunaren alde borrokan ari direnak esklabo egiteko... Pentsatuko banu gerrak askatasuna eta berdintasuna ekarriko dizkiela gutarren 22 miloi laguni, ez nindukete deitu behar, bihar bertan emango nuke izena. Ez daukat ezer galtzeko sinesten dudana defendatzeagatik. Beraz, kartzelara joango naiz. Laurehun urte daramatzagu kartzelan".

    Ez zen, ez, isiltzekoa Muhammad Ali. Izengoiti asko jarri zizkioten horregatik: "Louisvilleko ezpainak", "Ahoa", "Cassius Gaseosus"... Hogeita hamarreko hamarkadan izandako beste boxeo txapeldun beltz bat, Joe Louis, isil-isila izandakoa zen, berriz. Zuriek bakarrik osatutako manager taldea zeukan, oso arau zorrotzak jartzen zizkiona: sekulan ezin zioten egin argazkirik emakume zuri batekin, ezin zitekeen bakarrik joan inoiz taberna batera, eta ezin zezakeen berba egin norbaitek lehenago berari hitz egin ezean. Joe Louis otzanak honela esan ohi zuen: "nire managerrak hitz egiten du nigatik. Nik ring-ean egiten dut berba".

Muhammad Ali-k ring barruan eta ring-etik kanpo egiten zuen berba bere buruagatik.

    Behin hauxe esan zuen:

Non uste duzue egongo nintzatekeela datorren astean, jakingo ez banu aldarri eta zarata egiten? Segurutik nire herrian egongo nintzateke kristalak garbitzen eta baijauna-ka ezandrea-ka, eta nire lekua zein den ikasten.

    Jakina, Joe Louis toleragarriagoa zen Muhammad Ali baino. Eta Ali-ri erakutsi egin behar zitzaion bere lekua zein zen, izenetik hasita. Lehen aldia zen mundu mailako eliteko kirolari batek izena aldatzen zuena. Txapeldunari Ali edo Clay deitzeak adierazten zuen zein zen norberaren jarrera eskubide zibilen gaian, beltzen askapenerako borrokan eta Vietnamgo gerraren auzian. Oso adierazgarria da New York Times, New York Times dibinoa, txapelduna Clay izenaz aipatzen tematu izana hark izena aldatu eta urteetara artean ere. Gauza bera imajina dezaket egiten hemengo egunkariren bat...

Testuinguru hartan Ali-ren etsaiek oso gauza tipikoa egin zuten (haren izena lohitu eta barregarri uzten saiatzeaz gain, hori ere oso tipikoa da): bere arraza bereko kontrario "zintzo" batekin aurrez aurre jartzea. Kontrario hori Floyd Patterson zen, txapelduna izandakoa, bere burua bandera estatubatuarrean bilduta honelako aupada bota ziona Ali-ri:

Borroka hau gurutzada bat da, titulua musulman beltzengandik berreskuratzeko. Katolikoa naizen aldetik, borroka egingo dut Clay-ren kontra nire aberriarekiko eginkizun bat betetzeko. Amerikari itzuliko diot koroa.

Baina ez zion inori itzuli. Borrokaren gauean Ali-k txikitu egin zuen bederatzi roundetan zehar. Eta egun hartan ere berba egin zuen ring-ean, bi moduetara. Ukabilkada joan, ukabilkada etorri, hauxe oihukatzen ei zion Patterson-i:

Hala ba, Amerika! Hala ba, Amerika zuria... Zein da nire izena? Clay da nire izena?

ZEIN DA NIRE IZENA, LERDO HORI?

Larrosak beste izen bat izango balu ez bailitzateke larrosa izango, lerdo hori!
    Horretaz egon naiz ni pentsatzen gaur, Muhammad Ali-ren ausardia bulartsua gogoan, hementxe, Basquing in the sweet sun of late May.

Lapislazuliz hornitutako kopa hartuta

haren zain nago

urmaelaren ondoan, lurrinaz eta arratsaz,

haren zain nago

mendiko bideei ekiteko prest dagoen zaldiaren pazientziaz

haren zain nago

printze errefinatu eta ederraren dotoreziaz

haren zain nago,

hodei mehez betetako zazpi almohadaz,

haren zain nago

intsentsu emearen su sarkorraz,

haren zain nago.

Zaldien lepoari darion sandalo usain arraz

haren zain nago.

Ez larritu. Berandutzen bada

itxaroizu

eta behar baino lehenago heltzen bada

itxaroizu,

eta ez egizu ikaratu haren trentzetan lo dagoen txoria.

Itxaroizu,

lasai senti dadin, loraldi betean dagoen jardina bezala.

Itxaroizu

bere bihotzean aire bitxi hau arnastu dezan.

Itxaroizu

gona igo dezan eta haren hankak ageri daitezen, lainoz laino.

Itxaroizu

eta eraman ezazu leiho batera, esnetan bustitako ilargia ikus dezan.

Itxaroizu

eta ardoa baino lehen emaiozu ura, ez

begiratu haren bularrean lotan datzan eper pareari.

Itxaroizu

eta goxo laztanduiozu eskua

pausatzen duzunean kopa marmolean,

ihintzaren pisua kentzeko bezala.

Itxaroizu

eta egiozu berba, txirulak

biolin-hari beldurtuari bezala,

biharko egunak gordetzen dizuenaren lekuko bazinete legez.

Itxaroizu

eta landu haren gauaren harria eraztunez eraztun.

Itxaroizu

harik eta gauak esan arte:

zuek biok baino ez zarete geratzen munduan.

Eta orduan eraman ezazu, goxo, zure herio desiratura

eta itxaroizu…

 

Mahmud Darwish, “Kamasutra lezioak”, Arrotz baten ohantzea

Azaroko ostiral gris eta goibela zen. Lanetik atera nintzenean gaututa zegoen, egundo ulertu ez dudan eta energia aurrezteko omen den ordu aldaketari esker. Lainoak, euria, giro bustia, goardasolen basoa zebrabideetan. Grand Centraleko metrorantz nindoan astiro, ni ere eguna bezala goibel, ingurukoei zeharka begiratuz, ostiral gauerako nik baino askoz ere plan hobeak zituztelako errezeloetan. Negu ofiziala artean etorri barik egon arren, igartzen zen ate ostean zegoela, izotzezko atzazal zuriak zirrikitutik sartu guran.

Ez dakit zergatik, baina, kaletik nenbilela, ostera etorri zitzaidan gogora azken boladan bueltaka eta bueltaka ninderabilen Malcolm X-en hitzaldia. Haren pentsamenduaren zorroztasunak sortzen zidan miresmena haren kontrako isiltasun eta desitxuratze kanpainak eragiten zidan suminaren parekoa zen. Gizon ikaragarri argia, umoretsua, baina mesederik eskatzeko gogorik ez zeukana. "Ni ez naiz amerikarra", esana zuen, eta ai-ai-ai, ze pupa egiten zuen horrek. Zuk onartzea eskatzen duen pertsonak aukera ematen dizu tolerantea izateko. Zure onarpenaz saritu dezakezu, zu bezalakoa izateko behar beste meritu eginez gero. Baina, kontxo, onartua izateko batere interesik ez duenak ez dizu ezer ematen. Areago, zalantzan jartzen du zu unibertsoko onena zaren egia eztabaidaezin hori. Eta eskatzen etorri beharrean, berea erreklamatzen datorrenak, berriz, ematearen keinu bihotzbera ere ukatzen dizu. Ezin zaitezke ona izan!! Eta horrek amorru handia ematen du. Nik neuk neukan ikusita amorru hori: African-American? Zer uste dute horiek direla? Bereziak? Historia aipatua nien eta Hura guztia orain dela 100 urte amaitu zen! izan zen erantzuna. Zor historikoa aipatu nuen eta Alferrikaldutako umeak dira horiek erantzun zidaten. Memoria historikoa, arbasoekiko lotura, kulturaren harrotasuna aipatuak nituen eta Asmazio hutsa da guztia! Fikzioa! esana zidaten.

Askotan gertatzen zaidan legez, sutuz joan nintzen nire barruko irudimenezko eztabaidan (nire bizitzako une eta leku desberdinetan pertsona desberdinekin gai horretaz izandako hika-mika guztiak biltzen zituena). A, baina esatekoak eta bi gehiago esaten nizkien nire kontrario guztiei. Aho bete hortz uzten nituen nire argudioekin. Berakatzak zuentzat bigot zikinok!!!

Ozen berba egiten hasia nintzela jabetzearekin batera, nire ohiko metro sarrera pasatua nuela ere ohartu nintzen. Bosgarren etorbidea 42. kalearekin biltzen den kantoian nengoen. Ezkerretara begiratuta, Empire State Building-en mamua ageri zen, tontorra lainozko izaretan bildua. Eskumatara eta apur bat atzerago, Chrysler Building-en gezi punta lausoa, alabastrozko lanpara batean piztutako argia bezala. Erraldoi bi horien forma desdibujatuei begira, bat-batean larri jartzen hasi nintzen. Buruko arina zetorkidala antzemanik, aurrez aurre neukan liburutegi publikoko eskailerak igotzen hasi nintzen, barruan une batez jesartzeko esperantzaz. Atera heldu nintzenean begi zuriko andre nagusi batek agurtu ninduen irribarre goxoaz eta buru keinu batez. Aurrera, barruan epel dago, esan zidan. Bitxiena da hitz horiek ez zituela ahoskatu. Eskuez esan zituen, nolabaiteko keinuez, baina, ez dakit zelan, ulertu egin nion.

Arrazoia zeukan. Barruan epel eta goxo zegoen. Alabaina, daramatzazun poltsa guztiak arakatzen dizkizun betiko zaindaria eta bebarru itzela aurkitu beharrean, egongela txiki bat aurkitu nuen. Mahai zuri batzuk zeuden, jateko gauza goxoez hornituak (amerikar alternatiboen tofu eta azenario saihestezinak barne) eta lore sortez apaindua. Edariak ere baziren, eta hainbat lagun zeuden hizketa ederrean bizpahiruko taldetxotan han-hemen. Etorri, zure zain egon gara, esan zidan lehengo dama berak, ostera ere eskuez. Igitai eta mailuaren eranskailu txiki bat zeukan paparrean. Besotik heldu zidan eta besteengana eraman ninduen.

Hartu egizu kopa bat txanpan! esan zidan irribarre zabalaz bi metrokoa iruditu zitzaidan andre beltz mardul batek. Eskerrik asko, esan nion pozik. Bitxia da, baina ez nuen sentitzen normalean ezezagunen artean izan ohi dudan barruko larritasuntxoa. Lagun artean bezala nengoen, artean edan barik neukan txanpanak dagoeneko bere eragin askatzailea sortu balu bezala. Gura duzu zuk beste bat, Helen? galdetu zion kopa eman zidan andreak bertaraino eraman ninduen beste emakumeari. Bera ere eskuez mintzo zitzaion Heleni, baina modu bitxi batean, haren eskua hartuta eta ahurrean markatuz zeinuak. Izan ere, Helenen begiak tinko zeuden puntu bati josita. Orduantxe egin zitzaidan argia: Ene, zu Helen Keller zara eta! esan nion hunkituta. Barkatu, zera..., erantsi nuen lotsaz, eta Helenen eskua hartuta, zeinu hizkuntzaz errepikatu nion esandakoa. Harrigarria da horretan neukan eskudantzia, baina, ez dakit zergatik, ni ez nengoen batere harrituta.

Horixe bera naiz, bai -erantzun zidan Helen Kellerrek zeinuz- pista ederra eman dizu Sojournerrek, e? Beste aldera jiratu nintzen eta txanpana emana zigun andre sendoari erreparatu nion berriro. Jakina, zelan ez nintzen, bada, konturatu: hantxe zegoen nire Sojourner Truth miretsia!

Barreka hasi ginen hirurok eta topa egin genuen pozik. Orduan smoking zuriko kamarero bat hurbildu zitzaigun, vol-au-vent-ez betetako erretilu bat eskaintzen: Gau on, ene xarmantak, esan zigun irribarretsu, Ttipiak dira bainan biziki dastagarriak. Hartu, hartu lotsa gabe.

Esaneko, bana hartu genuen gutiziaz. Beti esaten dut: ez dago Patching Placeko euskal kamareroak baino zerbitzari atseginagorik, entzun nuen orduan nire alboan. Ile beltz eta luzeko gizon batek esana zuen. Alkondara zuria zeraman, eta praka-jaka marroiak, gorbatarik gabe. Iduneko urdin bat zeukan samari estu lotua. Eskerrik aunitz, Squanto, zu bai zalduna, erantzun zion kamareroak. Izan nintzen, Piarres, izan nintzen zaldiduna, bai... erantzun zion Squantok begi ameslariez.

Oso animatua zegoen giroa eta ni ere gero eta biziago nengoen, txanpanaren eraginez segurutik. Bazter batean Malcolm X eta Martin Luther King ikusi nituen. Ez dakit ze kontu izango zuten, baina algara batean zeuden, negarra dariela barrearen barrez. Eskuaz agurtu nituen. Malcolm X-ek begi keinu batez erantzun zidan, eta Luther Kingek baiezkoa eginez buruaz. Ikasi duzu ezer denbora honetan? esan zidan Malcolmek irribarre maltzurraz distantziatik. Burmuina estutzen hasi nintzen zerbait zuhur eta zorrotza erantzun guran, filosofia oso bat bilduko zuen esaldi biribilen bat edo, baina ezer okurritu ez, eta hau baino ez nuen esan: Ikeako mahai bat eta lau aulki montatu nituen behin!

Tira, hori nahikoa da bilera bat egiteko! Ezta, doktorea? erantzun zuen Malcolmek, Luther Kingeri ere zuzenduz. Horixe baietz, gehitu zuen Kingek. Eta, gainera igonez gero, hitzaldia emateko ere balio du, edo, aulkietan jesarrita, behar beste erresistitzeko.

Honek daukan indarra edukiz gero, mahairik ere ez duzu behar hitzaldia emateko, tartekatu zuen motots handiko andre betaurrekodun batek, Sojourner seinalatuz. Gona luzearen azpian galtzerdi urdin biziak ikusten zitzaizkion, oso nabarmenak. Barkatu, esan nion, Ezagutzen zaitudala uste dut, baina ez nago ziur...

Etorri hona, Frances, gu neskokin topa egitera. Hau Frances Gage dozu esan zidan Sojournerrek, Gage andreari lepoan tapa-tapa eginez bere esku itzelaz. Berba eman zidan Ohioko batzar hartan. Ez zan hura otso zulo makala ba!

Gage andrea, urte askotarako, esan nion. Ikaragarri gustatzen zaizkit zure galtzerdi urdinak. Haren begiek irribarre egin zidaten antioju biribilen atzetik.

Jazzeko pieza alai batek gela betetzen zuelarik, aurrean neukan opil eta croissanten mendixkara luzatu nuen eskua eta bat hartu nuen. Mmm, zein ederra! Berehala ezagutu nuen: nire auzoko Court Streeteko pattisserie frantsesekoa!! Nork ekarriko ote zituen? Eskuan neukan puskari begira nengoen horretaz pentsatzen, halako batean beste pentsamendu batek jo ninduenean. Deskarga elektriko antzeko bat izan zen. Inguruari begiratu nion, festa gisako hartan bildutako jende atseginari eta bat-batean izuak hartu ninduen.

Zer da hau, zer da hau baina? egin nuen aldarri. Izerditan neuzkan eskuak.

Isiltasuna zabaldu zen gelan. Zuek, lagunok, oso maiteak zaituztet, oso atseginak izan zarete nigaz eta asko ikasi dut zuen guztiongandik... baina... zera... zuek... hilda zaudete!! Non nago? Hilda nago ni ere? Hiltzear nago? Auto batek jo nau Grand Centralera heldu baino lehen?

Ba, zer nahi duzu esatea... Ni ez naiz inoiz hilko, erantzun zidan Malcolm Xek duin.

Bale, zentzu metaforikoan ez, baina..., zu, teknikoki, zera, hild... hasi nintzen erantzuten.

Aizu, aizu, aizu..., esan zuen Marjorie Elliottek ahots goxoz pianoari ekinez berriro, ni behintzat ez nago batere hilda.

Ezta ni ere, what the fuck!, erantsi zuen izkina batetik Immortal Techniquek hip-hop keinu batez, eta aurrean zeuzkan jiradiskoekin scratching doinuak gehitzen hasi zitzaion Marjorieren musikari.

Gu ere bixi-bixi gaituzu, esan zidan amama batek The Raging Grannies zioen pankarta baten atzetik.

Eta nik? Oso hilda ematen dut? Oh my God, hori esan berri zuena mahai baten gainean nonbaitetik azaldu berria zen go-go boy bat zen, go-go boy huuura, zehatz esanda. Nire larritasunean, parentesi bat egin nuen eskuaz musua bidaltzeko, dolar baten prezio modikoan inoiz laztantzen utzia zidan bere bularraren mirakulua gogoan.

Edozelan ere, nire nahasmendua gero eta handiagoa zen eta zorabioa gainera etortzen igarri nuen berriro.

Orduan, zer? Despedida bat da hau? Mugaren bat zeharkatzera noa? galdetu nien berriro inguruko lagunei antsiaz betea.

Ez estutu, egin dezagun topa! esan zidan Helen Kellerrek adiskidetsu. Gelakide guztiek kopak eta basoak altxatu eta Squantok nirea bete zidan. Topa egin genuen eta, buruko arinari amore emanda, zurrut egin nuen nire kopatik begiak itxita, goitik jausten hasia zen konfeti euriak burua estaltzen zidala.

Begiak zabaldu nituenean kalean nintzen, bakarrik, liburutegi publikoaz bestaldeko espaloian. Euria zen eta blai eginda nengoen. Ezkerretara begiratuta, Empire State Building-en mamua ageri zen, tontorra lainozko izaretan bildua. Eskumatara eta apur bat atzerago, Chrysler Building-en gezi punta lausoa, alabastrozko lanpara batean piztutako argia bezala. Batari begiratu, besteari begiratu eta bat-batean jiraka hasi zitzaidan inguru guztia: kaleak, jendea, eraikinak... Dardara batean nengoen goitik beheraino eta, konortea galtzera nindoala sentiturik, begiak itxi nituen. Ez nuen, baina, konorterik galdu. Une batzuk horrela igarota, zutunik jarraitzen nuen kalean, arnasa hartzen, nire buruaren jabe. Zabaldu nituen begiak ostera, ezkerretara Empire eta eskumatara, apur bat atzerago, Chryslerren irudia bilatu guran.

Begiak itxi nituen berriro aurrean neukana sinetsi ezinik. Ez, ez, ezinezkoa zen. Adorea bildu eta astiro-astiro ireki nituen, lehenago bata eta gero bestea. Alferrik. Egi-egia zen, edo, behintzat, nire zentzumenek egun horretan eskaini nahi zidaten bezain egia, eta haiek nituen errealitaterako zubi bakar. Aurrean, bata ezkerretara eta bestea eskumatara, baina urrunago, La Union y el Fenixeko Kupula eta Santiagoko Katedraleko dorrea neuzkan, hurrenez hurren. Beldur ikaragarria sentitu nuen, bihotzean daramadan eta hazten ikusi ninduen hiri (egia esan, hiritxo) hartako kale mortu eta bustian. Bular esturak itota, negarrez hasi nintzen, aurpegia eskuez estaliz.

Orduan pausoen zarata entzun nuen eta erne jarri nintzen, bihotza taupaka. Posta kaletik figura bat ikusi nuen nigana etortzen, baina, gaua izanik eta beltzez jantzita zegoela, ezin nezakeen ondo bereiztu. Gau bakartian lanean temati segitzen zuen semaforoari kasu egin barik, figurak errepide mortua zeharkatu zuen urrats lasai eta sendoez. Oihal bat zeukan lepotik dingilizka, ibilera kementsuak airean dantzan jartzen ziona.

Ikasi duzu bizikletan, Basque Woman? esan zidan irribarrez aurrez aurre jarri zitzaidanean.

Maitasun geruza batek inguratu ninduen.

Ez ba, Superboy, ez ba. Baina, orain konturatzen naizela, mapak ulertzen ikasi dut erantzun nion.

Eskua luzatu zidan eta elkarri helduta barneratu ginen Bilbo Zaharrean. Gure gainean, kupularen gaineko aingeruaren beso luzatuak Empire State Buildingeko orratzaren antz pixka bat zuela iruditu zitzaidan. Eskumatara, urrunago, katedraleko dorrea distira zuri misteriotsuaz nabarmendu zen zeru beltzaren kontra.

Zelan eman ahal dizkiozue eskerrak gizon bati zuena den gauza bat emateagatik? Orduan zelan emango dizkiozue eskerrak zuena denaren parte bat baino ez emateagatik? Ez duzue ezer aurreratu, eman dizuetena zuena baldin bazen. Hori ez da aurreratzea. Eta asko gustatu zait zelan esan duen Anaia Lomaxek, zelan esan duen atzera egin dugula eta 1954an ginen leku berean gaudela. Atzerago gaude 1954an baino. Segregazioa handiagoa da orain 1954an baino. Arrazari buruzko ezinikusi, gorroto eta indarkeria handiagoa da gaur, 1964an. Non dago aurrerapena?

Eta orain beltz gazteak badatoz etorri. Ez dute entzun nahi "beste masailaren" kontu hori, ez. Jacskonvilleko horiek gaztetxoak ziren, Molotov cocktailak botatzen ibili zirenak. Beltzek ez dute hori sekula egin orain arte. Baina erakusten du jokabide berri bat azaldu dela. Pentsabide berri bat dago bidean. Estrategia berri bat dago bidean. Hilabete honetan Molotov cocktailak izango dira, hurrengoan esku granadak, eta hurrengoan beste zerbait. Botoak edo balak izango dira. Askatasuna edo heriotza. Heriotza honi buruzko diferentzia bakarra da oraingoan erreziprokoa izango dela. Badakizue zer den "erreziprokoa"? Anaia Lomaxen berbetako bat da. Ostu egin diot. Normalean ez dut halako hitz handirik erabiltzen, normalean ez naizelako jende handiarekin ibiltzen. Jende xumearekin ibiltzen naiz. Konturatu naiz jende xume pilo bat bilduta jende handi pilo bati itzelezko egurra eman dakiokeela. Ez dute ezer galtzeko, eta dena dute irabazteko. Eta berehala esango dizute: "tangoa egiteko lagun bi behar dira; ni banoa zu ere bai".

Eskubide zibilen zentzu osoaren interpretazio berri hau egitean, nazionalista beltzek, nazionalismo beltzaren filosofia besarkatzen dutenek, uste dute eskubide zibilek aukera berdintasuna esan gura dutela, Anaia Lomaxek aipatu duenez. Hara, eskubide zibilek aukera berdintasuna esan nahi badute, badugu arrazoirik eskubideok lortzen saiatzeko, guk inbertitutakoa batzen baino ez gabiltza eta. Gure amek eta gure aitek izerdia eta odola inbertitu zuten. Hirurehun eta hamar urte eman ditugu lanean herri honetan txakur txiki bat ere hartu barik ordainetan. Txakur txiki bat ere hartu barik, diot. Eta uzten diozue gizon zuriari hona etortzen esatera zein aberatsa den herri hau, baina inoiz ez zarete gelditzen pentsatzera zelan aberastu zen hain arin. Zuek aberastu zenutelako, horregatik.

Ikusi oraintxe bertan hemen bilduta dagoen jendea. Pobreak dira. Banan banan hartuta, pobreak dira. Gutako bakoitzaren astebeteko soldata hutsaren hurrengoa da. Baina hemengo guztion soldatak batuz gero, otzara asko beteko ditugu. Asko da hori. Hementxe bertan dagoen jendearen urtebeteko soldatak batzen badituzu, aberastu egingo zara. Aberats baino aberatsagoa izango zara. Gauzari horrela begiratuta, pentsa orain zelan aberastuko zen Osaba Sam, ez hemengo jende mordoskarekin, baizik eta milioika beltzekin. Zuen eta gure aita eta amekin, horiek ez zutelako zortzi orduko txandetan lan egiten, horiek goizeko "ez da ezer ikusten¨-etik gaueko "ez da ezer ikusten"-era lan egiten zuten, eta hutsaren truke, gizon zuria aberastuz, Osaba Sam aberastuz. Horixe izan da gure inbertsioa. Horixe gure ekarpena, gure odola.

Ez da bakarrik gure lana doan eman genuela, gure odola eman genuen. Armetara deitzen zuen bakoitzean, gu ginen lehenak uniformea janzten. Gizon zuriaren gudu zelai guzti-guztietan hil ginen. Gure sakrifizioa handiagoa izan da gaur egun Amerikan dagoen beste inorena baino. Gure ekarpena handiagoa izan da, eta gure ordaina txikiagoa. Eskubide zibilek, nazionalismo beltzaren aldekoentzat, hau esan nahi dute: "Emaguzu orain. Ez itxaron datorren urtera arte. Emaguzu atzo, eta hori ere berandu da".

Tarte bat hartuko nuke orain gauza bat esateko. Zurea den gauza bat eskuratu nahian zabiltzanean eskubide hori ukatzen dizuna kriminala da. Ulertu ezazue hori. Zurea den gauza baten atzetik zabiltzanean eskubide legal guztiak dauzkazu zurea dela aldarrikatzeko. Eta zurea dena ukatzeko zerbait egiten duena legea hausten dabil, beraz kriminala da. Eta halaxe nabarmendu zuen Auzitegi Nagusiaren erabakiak. Legez kanpo utzi zuen segregazioa.

Horrek esan gura du segregazioa legearen aurkakoa dela. Horrek esan gura du segregazionistak legea hausten dabiltzala. Segregazionista kriminala da. Ezin dakioke beste izenik eman. Eta segregazioaren aurkako manifestazioak egiten dituzuenean legea alde daukazue. Auzitegi Nagusia alde daukazue.

Orain: nork egiten dizue traba legea bete nahi duzuenean? Polizia Departamentuak berak. Poliziak, txakurrekin eta makilekin. Segregazioaren kontrako manifestazioa egiten duzuenean, dela eskolen segregazioaren kontra, etxebizitzen segregazioaren kontra edo dena delakoa, alde daukazue legea, eta aurka egiten dizuena ez dago legearen barruan. Legea hausten dabiltza; ez dira legearen ordezkari. Segregazioaren kontrako manifestazioan zaudetenean inork polizia txakur bat zuen kontra botatzeko ausardia daukanean, hil ezazue txakurra. Hil ezazue, benetan diotsuet, hil txakurra. Berriro diot, bihar kartzelan sartzen banaute ere: hil ezazue txakurra. Horrela geldituko dituzue. Orain: hemen dauden pertsona zuriek halako ekintzarik ikusi gura ez badute, joan alkatearengana eta esaiozue agindu diezaiola poliziari txakurrak barruan uzteko. Hori da egin behar duzuena. Egiten ez baduzue, beste norbaitek egingo du.

Honelako erabaki bat hartzen ez baduzue, zuen umetxoak hazten direnean, begiratuko dizuete eta esango dute: "lotsagarria". Honelako jarrera argi eta garbia hartzen ez baduzue; ez dut esan nahi kalera joan eta indarkeriaz jokatzen hasi behar zaretenik; baina aldi berean diot ez zenuketela indarkeria-ezaren bidetik jo behar, zuekin indarkeria-ezaren neurriren bat erabiltzen ez den bitartean. Nik indarkeriarik gabe jokatzen dut nirekin indarkeriarik gabe jokatzen dutenekin. Baina indarkeriaz hartzen nautenean, orduan zoratu egiten naiz, eta ez naiz nire ekintzen jabe. Eta halaxe egin beharko lukete beltz guzti-guztiek. Legearen barruan zaudela dakizunean, zure eskubide legalen barruan, zure eskubide moralen barruan, justizia zure alde dagoela dakizunean, orduan eman bizia sinesten duzunaren alde. Baina ez zaitez bakardadean hil. Zure heriotza erreziprokoa izan dadila. Horixe esan nahi du berdintasunak. Batentzat balio duenak bestearentzat ere bai.

Eremu horretan sartzen garen neurrian, lagun berriak beharko ditugu, aliatu berriak. Eskubide zibilen borroka maila goragoko batera eraman behar dugu: giza eskubideen mailara. Eskubide zibilen borrokan diharduzuenean, agian ez dakizue, baina Osaba Samen jurisdikziora mugatzen zabiltzate zuen burua. Zure borroka eskubide zibilen aldeko borroka den bitartean, kanpoko inork ezin du zure alde hitz egin. Eskubide zibilak herri honetako barne arazoen arloan sartzen dira. Gure anaia afrikarrek, gure anaia asiarrek eta gure anaia latinoamerikarrek ezin dute ahoa zabaldu Estatu Batuen barne arazoetan sartzeko. Eta eskubide zibilak diren neurrian, Osaba Samen jurisdikzioko kontua dira.

Baina Nazio Batuek badute Giza Eskubideen Karta deritzon gauza bat; giza eskubideez arduratzen den batzorde bat dauka. Beharbada itaundu egingo diozue zuen buruari zergatik Afrikan, Hungarian eta Asian egindako basakeria guztiak NBEren aurrean aurkeztu diren eta beltzen arazoa, berriz, sekula ez den aurkezten NBEn. Konspirazioaren barruan sartzen da hori. Betiko liberal amarruzale begi urdin horrek, zuen eta nire laguna ei denak, gure alde ei dagoenak, gure borroka bultzatzen ei dabilenak eta guri aholkuz laguntzen, horrexek berak ez dizue inoiz giza eskubideen konturik aipatzen. Eskubide zibiletan inguratzen zaituzte. Eta hainbeste denbora ematen duzue eskubide zibilen arbolari begira zaunka, jakin ere ez dakizuela lur berean giza eskubideen arbola hazten dela.

Eskubide zibilen borroka giza eskubideen mailara eramaten denean, aurkeztu ahal izango dugu herri honetako gizon beltzaren arazoa NBEko nazioen aurrean. Batzar Nagusiaren aurrean aurkeztu ahal izango dugu. Osaba Sam munduko epaitegira eraman ahal izango dugu. Baina hori giza eskubideen mailan bakarrik egin daiteke. Eskubide zibilek bere mugen barruan lotzen zaituzte, bere jurisdikzioan. Eskubide zibilek haren poltsikoan sartzen zaituzte. Eskubide zibilek esan gura dute Osaba Sami zu ondo tratatzeko eskatzen zabiltzala. Giza eskubideak jaiotzez dituzu. Jainkoak eman dizkizun eskubideak dira. Lur honetako nazio guztiek onartutako eskubideak dira giza eskubideak. Eta norbaitek zure eskubide zibilak urratzen dituenean munduko epaitegiaren aurrera eraman dezakezu.

Osaba Samen eskuei odola darie, herri honetako gizon beltzen odola. Munduko hipokritarik handiena da. Eta ausardia dauka -bai, hala da!- mundu librearen buruzagi agertzeko. Mundu librea! Eta zuek hor, "Egingo dugu" kantatzen. Zabal ezazue eskubide zibilen borroka giza eskubideetara. Eraman Nazio Batuetara, gure anaia afrikarrek gure alde egin dezaketen lekura, gure anaia asiarrek gure alde egin dezaketen lekura, gure anaia latinoamerikarrek gure alde egin dezaketen lekura, eta 800 txinatar gure alde egiteko zain dauden lekura.

Jakin dezala munduak zein odoleztatuta dituen eskuak Osaba Samek. Jakin dezala munduak zelako hipokresia dagoen hemen. Izan bedi botoa edo bala. Jakin dezala berak botoa edo bala izan behar dela.

Gure auzia Wasghington DCra daramazuenean erruduna den kriminalaren etxera daramazue; otsoarengandik ihes egin eta azeriarengana joatea bezalakoa da. Konpontxo eginda daude denak. Zurikeria politikoa praktikatzen dute guztiek eta zu pepelerdo baten moduan geratzen zara munduaren aurrean. Hemen zabiltza Amerikatik bueltatxo bat ematen, halako batean armadara deitu eta atzerrira bidaltzen zaituzte, berunezko soldadutxo baten moduan, eta bertara heltzean jendeak galdetzen dizunean zergatik ari zaren borrokan irribarre lerdo batez erantzun behar duzu. Ez, eraman ezazue Osaba Sam epaitegira, eraman ezazue munduaren aurrean.

Botoa diodanean askatasuna esan nahi dut, besterik ez. Ez dakizue -eta honetan ez nator bat Lomaxekin- botoak dolarrak baino gehiago balio duela? Frogatu nezake? Bai. Begiratu NBEri. Nazio Batuetan herri pobreak daude; herri pobre horiek euren botoen indarrak batu ditzakete eta gelditu egin ditzakete herri aberatsak. Nazio batek boto bat, boto guztiek berdin balio dute. Eta Asiako eta Afrikako eta munduko alderdi ilunagoetako anaia horiek bat egiten dutenean, euren botoen indarra nahikoa izango da Sam geldiarazteko. Edo Errusia geldiarazteko. Edo munduko beste edozein zati. Beraz, botoa garrantzitsuagoa da.

Baldin eta oraintxe, herri honetan zuek eta ni, 22 milioi afroamerikar -ze horixe gara, Amerikan dauden afrikarrak-... Afrikarrak zarete, besterik ez. Eta, egia esan, urrunago helduko zarete zuen buruari afrikar deitzen badiozue beltz deitzen badiozue baino. Afrikarrek ez dute egurrik hartzen. Zuek baino ez duzue hartzen egurra. Afrikarrentzat ez dute eskubide zibilen legerik onartu behar. Oraintxe bertan afrikar bat gura duen lekura joan daiteke. Egin behar duzuen gauza bakarra da buruan trapu bat jantzi eta listo: nahi duzuen lekura joan zaitezkete. Beltz izateari utzi, besterik ez. Izena aldatu. Adibidez, hartu Hugagaguba izena. Horrek erakutsiko dizue ze tontoa den gizon zuria. Gizon tonto batekin zabiltzate tratuan. Oso azal beltzekoa den nire lagun batek behin turbantea jantzi zuen eta Atlantako taberna batera sartu zen, horiek euren burua "des-segregatu" deitzen hasi aurretik. Zurien jatetxe batera sartu zen, mahai aurrean jesarri, janaria zerbitzatu zioten eta galdetu zuen: "zer gertatuko litzateke hona beltz bat sartuko balitz?" Eta hantxe dago bera, ikatza baino beltzago, baina buruan turbantea daukala. Zerbitzariak aurpegira begiratu eta zera erantzun zion: "Halakorik! Muturbeltzak atrebitu ere ez dira egiten hona sartzen gero!"

Beraz, bere aurreiritzi eta juzkuekin egunetik egunera burua eta argitasuna galtzen dabilen gizon batez ari gara. Ikaratuta dago. Ingurura begiratu eta ikusten du zer gertatzen ari den herri honetan, zelan denboraren pendulua zuen alderantz doan. Menia sinatu behar izan zuen. Zer da hori? Amerikak ez du meniarik sinatzen baina! Gaiztoa da. Baina orain jada ez da gaiztoa. Gaiztoa da hidrogeno bonba darabilen neurrian, baina ezin du erabili beldurrez-eta ea Errusiak berea erabiliko duen. Errusiak ezin du berea erabili, beldurrez-eta Samek berea erabiliko duen. Beraz, arma gabe daude biak. Ezin dute arma erabili, bakoitzaren armak indargabetu egiten duelako bestearena. Beraz, zelaian bakarrik gerta daiteke ekintza. Eta gizon zuriak ezin lezake beste gerrarik irabazi zelaian. Joanak dira egun horiek. Gizon beltzak badaki, gizon marroiak badaki, gizon gorriak badaki, eta gizon horiak badaki. Beraz, gerrillen gerra egiten diote. Hori ez da Samen estiloa. Gerrilleroa izateko, bularra izan behar duzu, eta Samek ez dauka. Nik diotsuet.

Informazio apur bat eman gura dizuet gerrillen gerraz, zeren... baina lehenago, lehenago.... Bularra eduki behar da gerrilleroa izateko, bakarrik zaudelako. Ohiko gerragintzan tankeak dauzkazu eta jende mordo bat ondoan zuri laguntzeko: hegazkinak buru gainean eta zera horiek denak. Baina gerrilleroa bakarrik dago. Fusila, zapatilak eta katilu bat arroz, hori baino ez duzu behar... eta bular handia. Pazifikoko irla horietako batzuetan, amerikar soldaduak lurreratzen zirenean, batzuetan japoniar bakar batek armada osoa gelditzen zuen. Eguzkia ezkutatu arte itxaron, eta eguzkia joandakoan parean zeuden. Aiztotxoa hartu eta sasirik sasi irristatzen zen, eta amerikarrarengandik amerikarrarengana. Soldadu zuriek ezin zuten horrekin. Pazifikoan gerra egindako soldadu zuri bat ikusten duzunean, dardakadan dago, gaixo dago nerbioetatik, itzelezko beldurra sartu ziotelako gorputzean.

Gauza bera pasatu zitzaien frantsesei Indotxina frantsesean. Urte batzuk lehenago arroza ereiten egondako laborariak elkartu egin ziren eta Indotxinatik bota zuten frantses armada guztiz mekanizatua. Ez da behar halakorik: gerragintza modernoak gaur egun ez du funtzionatzen. Gerrillaren garaia da hau. Gauza bera egin zuten Aljerian. Aljeriarrak beduinoak besterik ez ziren, arma hartu eta mendietara jo zuten, eta De Gaullek eta bere gerra makineria handiosoak ezin izan zituen gerrilla horiek gainditu. Mundu honetako inongo lekutan ez du irabazten gizon zuriak gerrillen gerra. Ez da haren abiadura. Gerrillen gerra Asian eta Afrikako zenbait lekutan eta Latinoamerikako zenbait lekutan zelan nagusitzen ari den ikusita, guztiz inuxentea izan behar zara edo benetan asko gutxietsi behar duzu gizon beltza pentsatzen ez baduzu egun batean itzarri egingo dela eta ikusiko duela edo botoa edo bala izan beharko dela.

Amaitzeko, gauza pare bat esan gura nuke orain dela gutxi New Yorken zabaldu dugun Meskita Musulmanaren inguruan. Egia da musulmanak garela eta gure erlijioa islama dela, baina ez dugu erlijioa politikarekin, ekonomiarekin edo gure jarduera sozial eta zibilarekin nahasten... jada ez. Gure erlijioa gure meskitarako uzten dugu. Gure zerbitzu erlijiosoak amaitu ondoren, musulman bezala hartzen dugu parte ekintza politiko, ekonomiko, sozial eta zibikoan. Gure komunitateko jendea zigortzen duten gaitzekin, gaitz politiko, ekonomiko eta sozialekin, amaitzeko helburua duen edonorekin elkartzen gara, edonon, edonoiz, edozein bidez.

Nazionalismo beltzaren filosofia politikoak esan nahi du beltzak bere komunitateko politika eta politikariak kontrolatu beharko lituzkeela; ez besterik. Komunitate beltzeko gizon beltza berriro hezi beharra dago politika zientzian, jakin dezan politikak zer eman behar dion ordainetan. Ez bota botorik sastarretara. Botoa bala bezalakoa da. Ez eman botorik jomuga ikusi arte, eta jomuga urrunegi badago, gorde egizue botoa patrikan.

Nazionalismo beltzaren filosofia politikoa eliza kristauetan irakasten ari dira. NAACPen irakasten ari dira. COREren bileretan irakasten ari dira. SNCC-Ikasleen Koordinazio Batzorde Ez-biolentoaren bileretan irakasten ari dira. Musulmanen bileretan irakasten ari dira. Ateo eta agnostikoak besterik biltzen ez diren lekuetan irakasten ari dira. Leku guztietan irakasten ari dira. Beltzak nazkatuta daude gure askatasuna lortzeko erabiltzen ohitu garen duda-mudazko, oin punttetako, epelkeriazko planteamenduarekin. Askatasuna nahi dugu orain, baina ez dugu lortuko "Egingo dugu" kantatuz. Borroka egin behar dugu egin arte.

Nazionalismo beltzaren filosofia ekonomikoa oso sinple eta garbia da. Bakarrik esan nahi du gure komunitatearen ekonomia kontrolatu behar dugula. Zergatik kontrolatu behar dituzte zuriek gure komunitateko denda guztiak? Zergatik kontrolatu behar dituzte zuriek gure komunitateko bankuak? Zergatik egon behar da gure komunitatearen ekonomia gizon zuriaren menpean? Zergatik? Gizon beltz batek ezin badu bere denda eraman komunitate zuri batera, esadazue zergatik eramango duen gizon zuri batek bere denda komunitate beltzera. Nazionalismo beltzaren filosofiak berarekin dakar komunitate beltza ekonomia gaietan ber-hezteko programa bat. Ikustarazi behar zaio gure jendeari gure komunitatetik dolar bat ateratzen dugun bakoitzean gu bizi ez garen komunitate batean gastatzeko, gu bizi garen komunitatea pobreagotu egiten dela, eta dirua gastatu dugun komunitatea, berriz, areago aberastu.

Eta gero galde egiten diozue zuen buruari zergatik zuek bizi zareten lekua ghettoa edo auzo txiroa den beti. Eta zuei eta niri dagokigunez, ez dugu gure dolarra galtzen bakarrik gure komunitatetik kanpo gastatzen dugun bakoitzean; gizon zuriak gure komunitateko denda guztien kontrola dauka, eta, beraz, dolarra gure komunitatean gastatzen dugunean ere, iluntzean dendariak dolarra hartu eta hiriaren bestaldera eramaten du, beste toki batera. Hormaren kontra gaitu.

Hortaz, nazionalismo beltzaren filosofiak esan gura du eliza guztietan, erakunde zibiko guztietan, elkarte guztietan sasoia dela gure jendea ohartzeko gure komunitatearen ekonomia kontrolatzearen garrantziaz. Gu baldin bagara denden jabeak, gu bagara gure negozioen arduradunak, gure komunitatean industriaren bat sortzen saiatzen bagara, gutarrentzako lanpostuak sortzen ari garen egoera batera pasatuko gara. Zure komunitatearen kontrola hartzen duzunean, ez zara hasi behar zentroko inongo latigomariri greba edo boikota egiten, edo haren enpresan lan egitea belauniko eskatzen.

Nazionalismo beltzaren filosofia sozialak bakarrik dio elkartu egin behar garela desagerrarazteko gure komunitatearen morala suntsitzen dauden gaitzak, bizioak, alkoholismoa, drogazaletasuna eta gainerako guztiak. Guk geuk jaso behar dugu gure komunitatearen maila, igo egin behar dugu gure komunitatearen maila, geure gizartea edertu behar dugu, gure lagunarteetan pozik egon gaitezen, bueltaka ibili barik bere barruan nahi ez gaituen lagunartean sartzeko zirrikitu baten bila. Beraz, hauxe diotsuet: nazionalismo beltzaren berri ona zabaltzean asmoa ez da gizon beltzak gizon zuria ber-ebaluatzea -ezagutzen duzue dagoeneko- gizon beltzak bere burua ber-ebaluatzea baino. Ez aldatu gizon zuriaren pentsaera: ezinezkoa da hori. Eta Amerikaren kontzientzia moralari dei egitearen kontu guzti hori dela eta: Amerikaren kontzientzia erreka jota dago. Kontzientzia arrasto guztiak galdu zituen aspaldi. Osaba Samek ez dauka kontzientziarik.

Ez dakite morala zer den. Ez dute gaitz bat desagerrarazten gaitza delako, edo legez kanpokoa delako edo inmorala delako; desagerrarazten dute baldin eta euren existentzia arriskuan jartzen badu, besterik ez. Beraz, denbora galtzen zabiltzate Osaba Sam bezala moraltasun kontuan kiebra jota dagoen gizon baten kontzientzia moralari deiez bazabiltzate. Kontzientziarik izango balu, aspaldi edukiko zuen zuzenduta kontu hau, inork gehiago estutu barik. Beraz, ez ez gizon zuriaren gogoa aldatu behar. Geure gogoa aldatu behar dugu. Ezin diogu guri buruzko iritzia aldatu. Guk elkarren gainean dugun iritzia aldatu behar dugu. Begi berriez ikusi behar dugu elkar. Neba-arreba moduan ikusi behar dugu elkar. Berotasunez elkartu behar gara, guk geuk arazo hau konpontzeko behar dugun batasuna eta harmonia eratu ditzagun. Zelan egin genezake hori? Zelan saihestu genezake jeloskortasuna? Zelan saihestu genitzake gure komunitatearen barruko susmoak eta banaketak? Nik esango dizuet.

Ikusi dut zelan joaten den Billy Graham hirietara berak Kristoren Ebanjelioa deitzen dion baina nazionalismo zuria besterik ez den hori zabaltzera. Mundu guztia astintzen du baina sekula ez du eliza bat sortzen. Eliza bat sortzen saiatuko balitz, eliza guztiak aurka aterako litzaizkioke. Beraz, Kristoz berbetan hasten da eta esaten du Kristo onartzen duena joateko Kristo dagoen edozein elizatara; eta horrela lortzen du elizak berari laguntzea. Beraz, hartuko dugu orritxo hori Billy Grahamen eskuliburutik.

Gure ebanjelioa nazionalismo beltza da. Ez dugu inongo erakunderen existentzia kolokan jarri nahi, baina nazionalismo beltzaren ebanjelioa zabaltzen ari gara. Nazionalismo beltza predikatzen eta praktikatzen dagoen eliza bat ikusten duzuenean, bertako kide egin. NAACP nazionalismo beltzaren ebanjelioa predikatzen eta praktikatzen badago, egin zaitez NAACPko kide. CORE nazionalismo beltza predikatzen eta praktikatzen badago, egin zaitezte COREko kide. Egin zaitezte gizon beltzaren aurrerapenaren aldeko ebanjelio bat daukan edozein erakundetako kide. Eta bertara bazoazte eta ikusten baduzue oin-punttetan eta erdibideetan dabiltzala, irten hortik, hori ez delako nazionalismo beltza. Beste leku bat aurkituko dugu.

Eta horrela, erakundeak ugaldu egingo dira eta gora egingo dute tamainan eta kalitatean eta abuzturako, asmoa daukagu nazionalismo beltzaren biltzarra egiteko, nazionalismo beltzaren filosofia politiko, ekonomiko eta sozialean interesa daukaten herrialde osoko ordezkariekin. Ordezkariok bildu ondoren, mintegi bat egingo dugu; eztabaidak izango ditugu; mundu guztiari entzungo diogu. Ideia berriak eta konponbide berriak eta erantzun berriak entzun gura ditugu. Eta orduan, egoki ikusten badugu beltzen alderdi nazionalista sortzea, sortu egingo dugu beltzen alderdi nazionalista. Botoa edo bala izango da. Askatasuna edo heriotza izango da.

Garaia da zuek eta nik utz diezaiogun herri honetan jesarrita geratzeari senatari latigomari batzuk, iparraldeko latigomariak eta hegoaldeko latigomariak Wasghington DCn jesartzen diren bitartean euren gogoz erabaki arte zuek eta nik eskubide zibilak izan behar ditugula. Ez dago gizon zuririk niri esango didanik ezer nire eskubideez. Neba-arrebok, gogoan izan beti hau: gizon zuriari askatasuna emateko senataririk edo kongresistarik eta presidenteen aldarrikapenik behar ez bada, gizon beltzari askatasuna emateko ez da behar ez legerik ez Auzitegi Nagusiaren erabakien aldarrikapenik. Jakinarazi egiozue gizon zuriari: hau askatasunaren herria bada, izan bedi askatasunaren herria; askatasunaren herria ez bada, aldatu hori.

Prest gaude elkarlanean jarduteko arazoari zuzenean heltzeko benetako interesa daukan edonorekin, edonon eta edonoiz, indarkeriarik gabe etsaiak indarkeriarik ez darabilen bitartean, indarkeriaz etsaiak indarkeriara jotzen duenean. Zuekin lan egingo dugu hautesleen zerrenda egiteko kanpainan, zuekin lan egingo dugu errenta-grebetan, zuekin lan egingo dugu eskolen boikotetan; ez dut sinesten inongo integraziotan; kezkatu ere ez nau egiten, badakidalako ez duzuela lortuko, edozelan ere; ez duzue lortuko hiltzearen beldur zaretelako; hiltzeko prest egon behar zarete, gizon zuriari zuen presentzia inposatu gura badiozue, hemen Clevelanden Mississipiko latigomari horiek bezain biolento jarriko delako. Hala ere, lan egingo dugu zuekin eskolen boikotetan eskola sistema segregatuaren kontra gaudelako. Eskola sistema segregatuak burua elbarritua duten umeak sortzen ditu. Baina ez dut esan nahi eskola bat segregatua dela horra doazen ume guztiak beltzak direlako. Eskola segregatuak esan nahi du eskola kontrolatzen duela harekin inongo zerikusirik ez daukan jende batek.

Utzi esplikatzen. Barruti edo komunitate segregatua da komunitate bat non jendea bizi den baina kanpotarrek kontrolatzen duten komunitatearen politika eta ekonomia. Alderdi zuriari inoiz ez diote komunitate segregatua deitzen. Beltzen alderdia da komunitate segregatua. Zergatik? Gizon zuriak bere eskola kontrolatzen du, bere bankua, bere ekonomia, bere politika, bere gauza guztiak, bere komunitatea. Baina zu beste inoren kontrolpean zaudenean zu zara segregatua. Dagoenetik eskasena edo txarrena emango dizute, baina zurea izateagatik ez zaude segregatua. Zurearen kontrola izan behar duzu. Gizon zuriak berea kontrolatzen duen legez, zuk ere zurearen kontrola izan behar duzu.

Badakizue zein den segregazioa desagerrarazteko modurik onena? Gizon zuriak beldur handiagoa dio segregazioari integrazioari baino. Segregazioak esan gura du bere paretik kentzen zaituela, baina ez zaitu bidaltzen bere jurisdikziotik kanpo egoteko bezain urrun; banaketak esan nahi du alde egiten duzula. Eta gizon zuriak arinago utziko dizu integratzen, banatzen utzi baino. Beraz, zuekin egingo dugu lan eskola sistema segregatuaren kontra, kriminala delako, guztiz suntsigarria delako, pentsa litezkeen modu guztietan, halako hezkuntza elbarritzailea jasaten duten umeen bururako.

Azkenik, baina ez horregatik garrantzi gutxienekoa, gauza bat esan behar dut eskopeta eta pistolen inguruko eztabaida biziaren inguruan. Nik honetaz esan dudan gauza bakarra da gobernuak beltzen bizitzak edo ondasunak defendatzeko gogorik edo gaitasunik erakutsi ez duen aldeetan sasoia dela beltzek euren burua defenda dezaten. Konstituzioaren emendakinen bigarren artikuluak eskopeta bat edo pistola bat izateko eskubidea aitortzen digu zuei eta niri. Konstituzioaren arabera, legala da eskopeta bat edo pistola bat izatea. Horrek ez du esan nahi eskopeta bila joan behar zaretenik eta batailoi bat osatu behar duzuenik kalera joateko jende zuriaren bila, nahiz eta eskubidea izango zenuten, esan gura dut, justifikatuta egongo zinateketen. Baina hori ilegala litzateke eta guk ez dugu gauza ilegalik egiten. Gizon zuriak gura ez badu gizon beltzak eskopeta eta pistolarik erosterik, egin dezala gobernuak bere lana.

Horixe da guztia. Eta ez utzi gizon zuriari zuengana etortzen galdetzera ea zer uste duzun Malcomek dioenaz. Ai, ene, Osaba Tom ederrak eginda zaudete gero! Egundo ez lizueke halakorik galdetuko pentsatuko balu "amen!" erantzungo diozuela. Ez, Osaba Tom bihurtu nahi zaituzte. Beraz: kontua ez da eskopetadunen taldeak osatzea eta kalera irtetea inoren bila, baina, 1964an sasoia da, gizona baldin bazara, beste gizon hari jakinarazteko.

Bere lana egin gura ez badu gobernuak eta zuei eta niri eman gura ez badigu gure zergek ordaindu behar omen duten babesa, mila milioikada horiek denak defentsako aurrekontuan gastatzen baditu, ezin izango da ba marmarrean hasi zuek eta nik 12 edo 15 dolar gastatzeagatik tiro bakarreko edo tiro biko pistola batean. Ulertuko duzuela espero dut. Ez joan hortik jendeari tiro egiten, baina irakurtzen dugunean -neba-arrebok, eta batez ere hemen zaudeten gizonak; zuetako batzuek Kongresuko Ohorezko Dominak daramatzazue, eta honenbesteko bizkar handiak dauzkazue, zera baino bular zabalagoa, giharrak zera baino handiagoak- eliza batean bonba bat ipini dutela eta odol hotzean hil dituztela, ez pertsona nagusi batzuk, baizik eta lau neskatila, otoitzean zeudenean gizon zuriak irakatsi zien Jainko horri berari, eta zuek eta nik ikusten dugunean gobernukoak datozela eta ez dutela aurkitzen hori egin duena.

Hara, gizon hau Eichman aurkitzeko gai da, Argentinako lekuren batean ezkutatu arren. Bizpahiru soldadu amerikar hiltzen dituzte han, Vietnam hegoaldean, inoren kontutan sartzen dabiltzan soldaduak, eta gerra barkuak bidaliko ditu gizon honek, muturra sartuko du inoren etxean. Kubara bidali nahi zituen tropak, berak hauteskunde libre deitzen dien hori antolatzera behartzeko, latigomari txatxu honek, bere herrian bertan hauteskunde librerik ez daukanak.

Ez. Zuen bizitza osoan berriz ere ikusten ez banauzue ere, bihar goizean hiltzen banaute ere, gauza bat esaten hilko naiz: botoa edo bala, botoa edo bala.

1964an beltz bat jesarrita geratu behar bada ikusten zelan senatari latigomariren batek blokeatzen dituen jende beltzaren eskubideei dagozkien legeak, zera, hobe dugu zuek eta nik gure burua lotsaren lotsaz urkatzea. Berba egiten duzue 1963an Washingtonera egindako manifestazioaz; ez duzue ezer ikusi. 1964an gehiago dator.

Eta oraingoan ez dira iaz bezala joango. Ez dira joango kantatzen "Egingo dugu". Ez dira joango lagun zuriekin. Ez dira joango beste inork egin dizkien pankartekin. Ez dira joango joan-etorriko txartelekin. Joaneko txartelekin joango dira. Eta ez badute nahi armada ez biolento hori bertara joatea, esaiezue eten dezatela blokeoa.

Nazionalista beltzak ez dira zain geratuko. Lyndon B. Johnson Alderdi Demokratako burua da. Eskubide zibilen alde badago, joan dadila Senatura datorren astean eta garbi esan dezala. Oraintxe bertan joan dadila eta esan dezala. Joan dadila bertara eta salatu dezala bere alderdiaren hegoaldeko adarra. Joan dadila oraintxe bertan eta jarrera moral bat har dezala. Oraintxe, ez gero. Esaiozue: ez itxaron hauteskundeetara arte. Gehiegi itxaroten badu, neba-arrebok, bera izango da erantzule herri honetan sortzen denean egoera bat zeinek klima desberdin bat ekarriko duen, eta klima horrek lurrean ernalduko ditu hazi batzuk zeinetatik haziko diren jende honek ametsetan ere sekula ikusi ez dituen landareak. 1964an botoa edo bala da.

Eskerrik asko.

Malcolm X-ek 1925ean Ohion emandako hitzaldia,  hil baino urtebete eskas lehenago.

Moderatzaile jauna, Anaia Lomax, neba-arrebok, lagunok eta etsaiok: ezin dut sinetsi hemen zaudeten guztiok nire lagunak zaretenik, eta ez dut inor bazterrean utzi gura. Galdera, nik ulertzen dudanaren arabera, hauxe da: "Beltzen matxinada: hemendik nora?" edo "Eta orain, zer?" Nire uste apalean hemendik aurrerakoa edo botoa edo bala izango da.

Botoa edo bala esateak zer esan nahi duen azaltzen saiatu aurretik gauza bat argitu gura nuke neure buruaz: musulmana naiz oraindik ere; islama da oraindik nire erlijioa. Hori da nire sinestea. Adam Clayton Powell apaiza den bezala eta New Yorkeko Abyssinian Baptist Churcheko burua, baina aldi berean parte hartzen duen herri honetako beltzentzat eskubideak lortzeko borroka politikoan; eta Martin Luther King doktorea kristau apaiza den bezala han behean, Georgiako Atlantan, eta herri honetako beltzen eskubide zibilen alde borrokatzen duen beste erakunde bateko burua ere bai aldi berean; eta Aita Galamison bezalaxe -uste dut haren entzutea izango duzuela- bera ere New Yorkeko apaiza, eskoletako boikotetan guztiz sartuta egon dena hezkuntzako segregazioarekin amaitzeko; bada, ni ere apaiza naiz, ez apaiz kristaua, musulmana baino; eta nire sinestea da ekintza behar dela fronte guztietan eta behar diren baliabide guztiekin.

Oraindik ere musulmana banaiz ere, gaur ez naiz etorri nire erlijioaz berba egitera. Ez naiz etorri zuek erlijioz aldaraztera. Ez naiz etorri bat ez gatozen ezertaz argudiatu edo hitz egitera, badelako sasoia gure arteko desadostasunak alde batera utzi eta konturatzeko hobe dugula lehendabizi ikustea arazo bera dugula, gu guztion arazo bat, eta arazo horregatik gorriak ikusiko dituzuela, baptistak izan, nahiz metodistak, musulmanak edo nazionalistak. Ikasiak izan, nahiz eskolatu gabeak izan, boulevardean bizi nahiz kaleko zuloan bizi, gorriak ikusiko dituzue nik legetxe. Barku berean gaude guztiok eta gorriak ikusiko ditugu guztiok gizon berbera dela eta. Eta suertatzen da gizona zuria dela. Hemen, herrialde honetan guk guztiok pairatu dugu zapalkuntza politikoa gizon zuriaren eskutik, esplotazio ekonomikoa gizon zuriaren eskutik, degradazio soziala gizon zuriaren eskutik.

Orain: horrek ez du esan gura zurien kontrakoak garenik. Baina esan gura du esplotazioaren kontrakoak garela, degradazioaren kontrakoak garela, zapalkuntzaren kontrakoak garela. Eta gizon zuriak nahi ez badu bere kontrakoak izan gaitezen, utzi diezaiola gu zapaldu eta esplotatu eta degradatzeari. Kristauak nahiz musulmanak nahiz nazionalistak edo agnostikoak edo ateoak izan, lehendabizi gure desadostasunak ahazten ikasi behar dugu. Desadostasunik badugu, eduki ditzagun armairuan; jende aurrera azaltzen garenean, ez dezagun eztabaidarik izan harik eta gizon horrekiko eztabaida amaituta izan arte. Kennedy presidentea zena gai izan bazen Khrushchevekin bildu eta garia trukatzeko, gu duda barik gauza gehiagok batzen gaituzte Kennedy eta Khrushchev baino.

Arin baino arinago ezer egiten ez badugu, uste dut onartu beharko duzuela behartuta egongo garela edo botoa edo bala erabiltzera. 1964 honetan bata edo bestea da. Ez da denbora amaitzear dagoela: amaitu egin da!

Mila bederatziehun eta hirurogeita laugarren urte hau pil-pilean dago, Amerikak inoiz ikusi ez duen moduan. Irakiten, sekula ez bezala. Zergatik? Politika urtea ere badugu. Urte honetan politikari guztiak itzuliko dira Komunitate Beltza deritzonera euren koplekin boto batzuk ateratzera zuei eta niri. Urte honetan politikari zuri xuri horiek itzuliko dira zuen eta nire komunitatera euren gezurrezko aginduekin, gure esperantza elikatzera gero huts egiteko, euren amarru eta traizioekin, betetzeko asmorik ez duten euren agindu faltsuekin. Eta gure egonez horiek elikatzen dituzten neurrian, gauza bakarra ekar dezake horrek: eztanda; eta orain, gaur egun Amerikan, badugu -eta barkatu, Anaia Lomax- beste masaila jartzen jarraitzeko asmorik ez duen beltz mota bat.

Ez utzi inori esaten irabazteko aukerarik ez dagoenik. Armadara deitzen badizuete, Koreara bidaliko zaituzte eta 800 milioi txinatarri aurre egitera behartuko zaituzte. Ausartak izan bazaitezkete han, hementxe ere izan zaitezkete ausartak. Hemengo oztopoak ez dira hangoak baino handiagoak. Eta hemen egiten baduzue borroka, behintzat jakingo duzue zergatarako zaudeten borrokan.

Ez naiz politikaria, ezta politika ikaslea ere; izatez, ez naiz ezer askoren ikaslea. Ez naiz demokrata. Ez naiz errepublikanoa, eta amerikartzat ere ez daukat neure burua. Zuek eta ni amerikarrak bagina, akabo arazoa. Barkutik jaitsi berriko arraxista horiek amerikarrak dira segituan; poloniarrak amerikarrak dira segituan; errefuxiatu italiarrak amerikarrak dira segituan. Europatik ateratako guztia, begi urdineko edozein gauza, amerikarra da segituan. Eta zuek eta ni, hainbeste denbora emanda hemen, eta oraindik ez gara amerikarrak.

Hara, niri ez zait gustatzen neure burua engainatzea. Ez naiz jesarriko zurekin mahaian, zu jaten ikusi nik platera hutsik daukadala, eta esan bazkaldu egin dugula. Mahaian jesartzeak ez zaitu bazkari kide egiten, non-eta ez duzun platerkada horretatik zerbait jaten. Amerikan egoteak ez zaitu amerikar egiten. Amerikan jaioa izateak ez zaitu amerikar egiten. Zera, hemen jaiotzeagatik amerikarra bazinete, ez genuke legerik behar izango; ez zen Konstituzioa aldatu behar izango; oraintxe bertan ez zenukete izango eskubide zibilen legearen blokeoa Washington DCn. Ez dute eskubide zibilen legerik onartu behar poloniar bat amerikar bihurtzeko.

Ez, ez naiz amerikarra. Amerikartasunaren biktima diren 22 milioi pertsona beltzetako bat naiz. Demokraziaren biktima diren 22 milioi pertsona beltzetako bat, hipokresia mozorrotua besterik ez den horren biktimetako bat. Beraz, ez nago hemen amerikar bezala zuen aurrean hitz egiten, edo abertzale bezala, edo bandera musukatzaile bezala, edo bandera astintzaile bezala. Ez, ez. Sistema amerikar honen biktima bezala nago berbetan. Eta biktimaren begiekin ikusten dut Amerika. Ez dut amets amerikarrik ikusten; ametsgaizto amerikarra ikusten dut.

Hogeita bi milioi biktima hauek itzartzen hasi dira. Begiak zabaltzen hasi dira. Hasi dira ikusten lehen begi aurrean eduki besterik egiten ez zutena. Politikoki helduak izaten hasi dira. Ohartzen hasi dira joera politiko berriak daudela kosta batetik bestera. Joera politiko berri hauek ikustearekin batera, ikusi dute hauteskundeak dauden bakoitzean emaitzak hain direla estuak non botoak berriro zenbatu behar diren. Massachussettsen berriro zenbatu behar izan zituzten jakiteko gobernadorea nor izango zen, hain izan ziren estuak emaitzak. Gauza bera gertatu zen Rhode Island-en, Minessotan, eta beste toki askotan. Eta gauza bera Kennedy eta Nixonekin presidenterako aurkeztu zirenean. Hain izan ziren estuak emaitzak, botoak berriro zenbatu behar izan zituztela. Bueno, zer esan gura du horrek? Esan gura du zuriak oso berdinduta daudenean eta beltzek boto multzo bat daukatenean, beltzon esku dagoela erabakitzea nor jesarriko den Etxe Zurian eta nor joango den txakurraren txabolara. Gizon beltzaren botoak ipini zuen oraingo gobernua Washington DCn. Zuen botoak, zuen boto lerdoak, zuen boto ezjakinak, zuen boto alferrikalduak jarri zuen Washington DCn gobernu bat, egoki ikusi duena pentsa litezkeen lege guztiak onartzea eta zuek azkenerako uztea, eta gero gainera blokeatzea. Eta zuen eta nire liderrek ausardia dute harat-honat txaloka ibiltzeko esaten zenbat aurreratzen ari garen. Eta zelako presidente ona daukagun. Texasen ona ez bazen, ezin daiteke ona izan Washington DCn. Texas lintxamendu estatua delako. Mississippiren oihal berekoa da, ez besterik; Texasen Texaseko azentuaz lintxatzen zaituzte, eta Mississippin Mississippiko azentuaz lintxatzen zaituzte, hori guztia. Eta lider beltz hauek ausardia dute Etxe Zurira joateko texastar batekin kafea hartzera, harropoltsa hegoaldetar horrekin -hori baino ez da eta- eta gero hona etorri zuei eta niri esatera guretzako hobea izango dela, ze, hegoaldekoa denez, hobeto daki hegoaldetarrekin zelan tratatu. Ze motatako logika da hori? Izan dadila Eastland presidente, bera ere hegoaldekoa da eta. Hobeto jakingo luke haiekin zelan tratatu Johnson horrek baino.

Oraingo administrazioan Ordezkarien Etxean 257 demokrata daude eta bakarrik 177 errepublikano. Etxeko botoen bi herenen kontrola dute. Zergatik ezin dute onartu zuei eta niri lagunduko digun legeren bat? Senatuan 67 senatari Alderdi Demokratakoak dira. Errepublikanoak, 33 baino ez. Ene, demokratek poltsikoan daukate gobernua, eta zuek sartu zenioten. Eta zer eman dizuete ordainetan? Lau urte gobernuan eta oraintxe hasi dira eskubide zibilen inguruko legeren batez hitz egiten. Orain, gainerako guztia amaitu dutenean, paretik kendu dutenean, orain jesarriko dira eta uda guztia emango dute zuekin jolasean: filibustero deitzen dioten betiko gezur jolas erraldoia. Horiek konpontxo eginda daude. Burutik pasatu ere ez dakizuela egin konpontxo eginda ez daudela, ze eskubide zibilen blokeoan buru dabilena Richard Russel izeneko Georgiako gizon bat da. Johnson presidente egin zenean Washington DCra heltzean eskatu zuen lehen gizona "Dicky" izan zen: Dicky, ikusi ze laguntxoak diren. Horixe da bere mutila, bere konpai, bere aixkidea. Baina jokoa betiko gezur joko zaharra da. Batek sinestarazten dizu zure alde dabilela eta amainatuta dauka jokoa; bitartean, bestea hain dago sutsu zure kontra, non promesik bete ere ez duen egin behar.

Beraz, 1964 honetan badugu garaia esnatzeko. Eta ikusten dituzuenean hurbiltzen halako konspirazioekin, jakin dezatela begiak zabalik dituzuela. Eta ezagutu zaitzatela: hori ere argi eta garbi. Botoa edo bala izan behar da. Botoa edo bala. Halako adierazpide bat erabiltzearen beldur bazarete, beste herrialde batera joan beharko zinatekete; kotoi zelaietara itzuli beharko zinatekete; kalezulora itzuli beharko zinatekete. Beltzen boto guztiak lortzen dituzte eta gero beltzek ez dute ezer jasotzen ordainetan. Washingtonera joan zirenean egin zuten guztia izan zen beltz potolo batzuei lanpostu potolo batzuk ematea. Beltz potolo horiek ez zuten lanpostu potolorik behar, bazuten lanposturik. Hori kamuflajea da, hori amarrua da, hori azpikeria da, hori aurpegia garbitzea da. Ez ditut demokratak larrutu nahi errepublikanoen alde jartzeko. Laster batean noa beste horiekin. Baina egia da: zuek demokratak aurrena jarri eta eurek zuek, berriz, azkena.

Begiratu kontuari den bezala. Zein aitzakia daukate, Kongresua eta Senatua kontrolpean izanda? Zein aitzakia ematen dute zuek eta nik galdetzen diegunean "Aizue, zer egingo duzue zuen aginduak betetzeko?" Dixiekratei botatzen diete errua. Zer da dixiekrata? Demokrata bat. Dixiekrata demokrata mozorrotua besterik ez da. Demokraten buru ofiziala dixiekraten burua ere bada, dixiekratak alderdi demokrataren partea direlako. Demokratek ez dituzte egundo bota dixiekratak alderditik. Dixiekratek alde egin zuten behin, baina ez zituzten demokratek kanporatu. Pentsa ezazue, hegoaldeko segregazionista narrasti horiek txikitu zituzten iparraldeko demokratak. Baina iparraldeko demokratek ez dituzte inoiz dixiekratak txikitu. Ez: begiratu kontuari den moduan. Gezur joko batean dabiltza, gezur joko politikoa, eta zuek eta ni erdian gaude. Sasoia dugu, zuek eta nik, esnatzeko, gauzari den moduan begiratzen hasi eta den moduan ulertzen saiatzeko; eta orduan den moduan ekin ahal izango diogu.

Washington DCko dixiekratek gobernuko batzorde giltzarriak kontrolatzen dituzte. Dixiekratek batzorde horiek kontrolatzeko arrazoi bakarra da lehentasuna dutela. Lehentasuna izateko arrazoi bakarra da beltzek botorik eman ezin duten estatuetakoak direla. Gobernu hau demokrazian oinarrituta ere ez dago. Gobernu hau ez dago osatuta herriaren ordezkariekin. Hegoaldeko jendearen erdiek ezin dute botorik eman ere. Eastland Washingtonera ere ezin daiteke joan. Giltzarrizko leku horiek betetzen dituzten senatari eta kongresisten erdiak modu ilegalean daude hor, Konstituzioaren kontra daude hor.

Joan den astean, ostegunean zortzi, Washington DCn izan nintzen eztabaidatzen ari zirenean ea utziko zuten legea bozketara ekartzen ala ez. Eta Senatua batzen den aretoaren atzeko gelan Estatu Batuetako mapa erraldoi bat dago, eta mapa horretan markatuta daude beltzak zein lekutan dauden herrialde osoan zehar. Eta erakusten du hegoaldeko estatuak direla, hots, beltz gehien dauzkaten estatuak, senatari eta kongresistak dauzkatenak blokeoa egiten eta beste era guztietako amarruak erabiltzen beltzek botorik eman ezinik jarraitzeko. Negargarria da. Baina orain ez da guretzat negargarria; gizon zuriarentzat da negargarria, ze hemendik gutxira, beltza esnatuxeago dagoenean eta zein atekatan dagoen ikusten duenean, ikusten duenean zein zulotan dagoen, zein jokotan dagoen sartuta ikusten duenean, orduan beltzak beste taktika bat asmatuko du.

Senatari eta kongresista hauek apurtzen ari dira estatu edo konderri jakin horretako jendeari botoa emateko eskubidea bermatzen dioten Konstituzioaren emendakinak. Eta Konstituzioak badu bere baitan behar den tresneria estatu bateko ordezkaria kanporatzeko estatu horretako jendearen boto eskubidea zapaltzen ari denean. Lege berririk ere ez da behar. Oraintxe bertan pertsona bat baldin badago Kongresuan botoa emateko eskubidea zapalduta daukan estatu edo barruti batekoa, pertsona hori bota egin beharko lukete Kongresutik. Eta pertsona hori botata, oztopo bat kenduko genuke herri honetan benetako lege esanguratsurik ezartzeko bidean. Izan ere, horiek bota arren, ez da lege berririk behar, zeren pertsona horiek beltzak gehiengoa -eta ez gutxiengoa- diren konderri edo barrutietako ordezkari beltzek ordezkatuko lituzkete.

Hegoaldeko estatu hauetako gizon beltzak botoa emateko eskubide guztiak izango balitu, Washington DCko giltzarrizko dixiekratek, esan nahi baita, Washington DCko giltzarrizko demokratek, boterea galduko lukete. Utziko lioke alderdi politiko indartsua izateari. Ikusten duzuenean zenbateko boterea galduko lukeen Alderdi Demokratak dixiekraten hegala edo adarra edo elementua galduko balu, ohartuko zarete zelan demokraten interesen kontra doan beltzei botorako eskubidea ematea demokratak Gerra Zibiletik hona jaun eta jabe izan diren estatuetan. Ezin zara alderdi horretako kidea izan hori aztertu barik.

Berriz diot: ez naiz demokraten kontrakoa, ez naiz errepublikanoen kontrakoa, ez naiz ezeren kontrakoa. Euren zintzotasunaz zalantza egiten besterik ez nabil, eta gure jendearekin erabili duten estrategiaz, aginduak egin dizkiotenean inoiz betetzeko asmorik izan gabe. Demokratak boterean mantentzea dixiekratak boterean mantentzea da. Ez dut uste Anaia Lomax zintzoak ukatuko duenik. Demokratentzako botoa dixiekratentzako botoa da. Horregatik orain, 1964 honetan, bada garaia zuek eta ni politikoki helduagoak izan gaitezen eta ohar gaitezen zertarako den botoa; eta botoa ematen ez badugu, helduko gara egoera batera non bala bota beharko dugun. Botoa edo bala da aukera.

Iparraldean beste era batera egiten dute. Hor gerrymander1 izeneko sistema daukate, auskalo ze izen den hori. Esan nahi du beltzen asko biltzen direnean eremu batean eta botere politiko handiegia hartzen hasten direnean han datorrela gizon zuria barrutien arteko lerroak aldatzera. Agian esango duzue: "zergatik jarraitzen duzu esaten gizon zuria?" Gizon zuriak egiten duelako. Egundo ez dut beltzik ikusi lerrorik aldatzen. Lerroetara hurbiltzen ere ez diote uzten eta. Gizon zuriak egiten du hori. Eta normalean gizon zuria da irribarre gehien egiten dizuna, eta tapa-tapa egiten dizuna lepoan, eta zure adiskidea omen dena. Adiskidetsua izan daiteke, baina ez da zure adiskidea.

Beraz, funtsean hauxe sartu nahi dizuet buruan: zuek eta nik Amerikan aurrez aurre daukaguna ez da segregazionisten konspirazio bat; gobernuaren konspirazioa da. Filibustero lanetan dabiltzan guztiak senatariak dira, beraz gobernua. Washington DCn trikimailutan dabiltzan guztiak kongresistak dira, beraz gobernua. Zuen bidean oztopoak jartzen dabiltzan guztien artetik ez dago inor gobernukoa ez denik. Beragatik borroka egin eta hiltzera atzerrira bidaltzen zaituzten gobernu horixe dabil konspiratzen zuei botorako eskubidea ez emateko, aukera ekonomikoak ukatzeko, etxebizitza itxurazkorik izaten ez uzteko, behar den moduko hezkuntza ukatzeko. Ez da enpresaburuengana jo behar ere; gobernua bera da, Amerikako gobernua, herri honetan beltzek pairatzen duten zapalkuntzaren eta esplotazioaren eta degradazioaren erantzule. Eta aurpegiratu egin beharko zeniokete. Gobernu honek huts egin dio Beltzari. Ustezko demokrazia honek huts egin dio Beltzari. Eta liberal zuri horiek guztiek huts egin diote, duda barik, Beltzari.

Beraz, nora goaz hemendik? Hasteko, lagunak behar ditugu. Aliatu berriak behar ditugu. Eskubide zibilen borroka osoak interpretazio berria behar du, interpretazio zabalagoa. Beste ikuspegi batetik begiratu behar diogu eskubide zibilen kontuari: barrutik eta kanpotik. Nazionalismo beltzaren filosofia aldarrikatzen dugunok eskubide zibilen borrokan parte hartzeko modu bakarra borroka horri interpretazio berria ematea da. Interpretazio zaharrak ez gintuen kontuan hartu. Kanpoan utzi gintuen. Beraz, modu berrian interpretatuko dugu eskubide zibilen borroka, barruan sartzen eta bertan parte hartzen utziko digun moduan. Eta duda-mudatan eta oin punttetan eta epelkerietan ibili diren odolbako horiei dagokienez, ez daukagu asmorik hala jarraitzen uzteko: duda-mudatan eta oin punttetan eta epelkerietan.

1Gerrymandering hitza alde batetik dator sistema lehen aldiz erabili zuen estatuko gobernadorearen izenetik (Gerry) eta estatu horrek (Massachussets) daukan formatik (arrubioa, salamander ingelesez). I. O.

Mendebalde honetan kultura judu-kristauan haziak garela gauza jakina da, baina beti harritzen nau judu-kristautasun horrek noraino blaitzen dituen gure eguneroko bizitza ustez laikoaren azken zirrikituak ere. Bizi-bizirik daukagun kontzepzio kristauetako bat sakrifizioarena da, edo bestela esanda, pertsona nobletzen omen duen sufrimenduaren ideia. Horren indarra argi baino argiago erakusten duen testuinguruetako bat amatasunarena da. Orain dela gutxi ETB1-eko programa ezagun batean elkarrizketa egin zieten hainbat emakume haurduni, esperientzia paregabe horren inguruko xehetasunak azal zitzaten. Galderetako bat erditze uneari buruzkoa zen: “Eta minaren aurrean, zer? Anestesia epiduralik hartzeko prest?” Erantzunak, eta erantzun moduak, oso adierazgarriak izan ziren: anestesiarik erabiliko ez zutela aldarrikatzen zuten emakumeak irribarrez eta harro mintzo ziren, aukera zail baina zuzena egitea lortu duen pertsonaren satisfakzioaz. Berriz, epiduralaren aukera aintzat hartzen zuten emakumeak (batek ere ez zuen eman baiezko biribilik) lotsati antzean ageri ziren, “zergatik ez” tankerako espresioak tartekatuz eta begirada kamera errukibakoaren paretik aldenduz. “Batek daki, igual orain ezetz esan arren, gero ezin izango dut mina gehiago jasan eta eskatu egingo dut azkenean”, zioen batek, halako ahulezia justifikatu nahian. Ilusio optiko bat izango zen, baina halako batean, elkarrizketatuen gainean jainkoaren begia gordetzen duen hirukia ikusi nuen, eta honako esaldi hau suzko letretan idatzita: “Emaztekiari ere erran zioen: Usutuko ditut zure gaitzak eta zure izorrak: oinhazetan erdiko zare”.

Gurean agindu biblikoari itzuri egin nahi dionak bekatariaren marka darama, beraz. Egia da, bai, asko eta asko direla –garela– tentazioari amore ematen diotenak, baina horixe da, tentazioa edo jausialdia, eta amatasunaren ideal puruak, printzipioz, bere horretan dirau: “Ez zara zu gai izango besteek pasatu dutena pasatzeko ala?” da amatxogaien gimnasia-saioetan sarrien entzuten den esaldietako bat. Gutxiago izango zara, hortaz: belaunaldi degeneratu honek eman duen ama-espezie galduxe horretako beste kide bat.

Bitxia da oso, baina tamaina bateko sufrimendu fisikoa ekar dezaten gainerako ebakuntzetan anestesia ez da behin ere arazo morala izaten. Duela gutxi nire ezagun bati meniskoko ebakuntza egin diote, anestesia epiduralarekin hain zuzen, eta inori ez zaio bururatu ere egin ahuldade horretaz galdetzea, ez eta anestesia justifikatzeko argudiorik eskatzea ere. Jakina, ahaztu zait esatea nire lagun hori gizona dela, eta aipuak honela jarraitzen zuela: “oinhazetan erdituko zare, eta izanen zare gizonaren eskupeko, eta gizona izanen da zure nausi”.

Hizkuntzaren erabilera ez da inozentea [prest!20, 2002ko azaroa]

Pentsamendua eta hizkuntza txanpon beraren alderdi biak dira. Darabilgun hizkuntza moduak errealitateaz dugun ikuskera moldatzen du, eta, alderantziz, adimenari esker hizkuntza egokitzeko gai gara, adierazi gura ditugun kontzeptuak zorrotzago emate aldera. Zelako hizkera erabiltzen dugun, errealitatearen alderdi batzuk nabarmenduko ditugu, beste batzuk ilunpean utzi eta areagoko batzuk argi berritan erakutsi. Estatu Batuetan esklabo izandako afrikarren oinordekoek “afroamerikarra” terminoa aldarrikatu dutenean “beltza” terminoaren ordez, ez da izan euren belztasunaz lotsatzen direlako. Aitzitik, “beltz” terminoa txikiegi geratzen zitzaien aldarrikatu gura zutena adierazteko, alegia, euren komunitatea ez duela xehetasun kromatiko huts batek definitzen, jatorri, kultura eta historia jakin batek baino. Argi dago “afroamerikarra” esatean pertsona horiek ez dutela nahi inork ahazterik euren historia eta kultura ez zirela Estatu Batuetako kotoi zelaietan sortu, ez zirela bertara kasualitatez iritsi, eta ez daudela prest euren iraganari uko egiteko. Bere ebokazio ahalmenari esker, hitz horrek bistaratu egiten ditu osterantzean gorderik geratuko liratekeen eta komunitate jakin batentzat oso garrantzitsuak diren zenbait xehetasun.

Jokabide horrek ez dauka aparteko ezer. Giza talde batek objektu, kontzeptu edo errealitatearen interpretazio berriak sortzen dituenean eurentzako izen berriak sortu behar ditu ezinbestean. Izan ere, hizkuntza produktu kultural bat besterik ez da, eta bera darabilen gizartearen ispilua. Ez da inondik ere “esentzia” aldaezin bat, eta hiztunek, adimen eta kontzientziaren jabe direnez gero, esku har dezakete —eta hala egiten dute etengabe— hizkuntza egokitu eta aldatzeko. Ikuspegi horretatik, onartezinak dira “hizkuntza halakoa da berez” bezalako baieztapenak, sarritan entzuten direnak (normalean zirkulu kontserbakorretan) norbait hizkuntza sexistaren kontrako gomendioak egitera ausartzen denean. Orain dela gutxi, pertsona batek unibertsitateko bilera batean proposatu zuen ikasketen gaztelaniazko izen ofizialak egokitzea emakumeak ere euren baitan hartzeko. Gaur egun indarrean diren “Título de Ingeniero de Telecomunicaciones” erako maskulinoen ordez, “Título de Ingeniería de Telecomunicaciones” generikoa gomendatzen zuen. Bilerakide bat sutan jarri zen, aldaketarako proposamena barregarri uzten saiatuz, eta “gaztelania halakoa dela” argudiatuz. Harritzekoa: bilerako beste momentu batzuetan “titulación de enfermera” eta “puesto de secretaria” behin eta berriro aipatu zirenean, sumindutako pertsona horrek ez zuen inongo herrarik erakutsi.

Bistan denez, jatortasunarena oso aitzakia ahula da inmobilismoa justifikatzeko, baina areago ere esango dut: kolektiboren batek hizkuntzaren erabilera jakin batzuetan bere burua gutxietsita edo baztertuta ikusten duela aldarrikatzea nahiko arrazoi izan beharko litzateke haren eskakizunei arreta jartzeko. Azken buruan, begirune kontua besterik ez da, Aretha Franklinek zioen legez.