Euskal Herria /Nafar Estatuaren

ERABILERAREN  IDENTITATEA

Joxe Manuel Odriozola

Gauza asko daude Itun Berritu Baterantz izeneko txostenean atentzioa eman didatenak. Dokumentu horretan XXI. mende hasierako hizkuntza politikaren oinarriak jasotzen dira. Eta, oker ez banago, iritzi eta ideologia  askotariko jendearen galbahetik pasatutako dokumentua da. Artikulu batean, bistan denez,  bizpahiru puntu baizik ezin ditut tratatu, eta haietara errendituko naiz.

         Lehenik, identitatearen auziaz jardun nahi nuke. Txostena honela mintzo da kontzeptu horren inguruan: “Inolako identitate-euskarririk onartu beharko balitzaio euskarari, identitate ireki eta integratzaile bat eraikitzeko baliagarria dena izango litzateke soil-soilik onargarria eta, beraz, partaidetza kontzientzia sendotzeko balio duena; hau da, norberaren adskripzio askeari uko egitea eskatzen ez duen identitate-sistema eta, beraz, bere barnean adskripzio guztiak maila berean biltzeko gai dena, euskal herritar huts sentitzetik espainiar huts sentitzerainoko adskripzio guztiak naturaltasunez onartzen dituena”.

         Hizkuntzaren eta identitatearen arteko harremanok gogoeta-gai nituen bitartean, Argia (2009-02-22) astekariaren oraintsuko ale batean hau irakurri berri dut: “Euskararen erabilera esplikatzeko, identitatea da aldagai psikosozial edo soziopsikologiko indartsuena. Hortaz kontziente garen?” (Maria Jose Azurmendi). Ez dut uste kontziente garenik. Eta ahotan hartu dudan txostenean identitatearen gaia tratatzen duten moduan tratatuta, are gutxiago. Identitatearen gaia txori-kaka bailitzan erabiltzen dute, eta identitatearen lekua eta eragina onartzekotan, diote,  onar ditzagun mota guztietako nazio-identitateak.

         Justo Bolekia Boleka-k bi identitate bereizten ditu gai horretan. Hiztunaren eta hizkuntzaren arteko hartu-emanetan sor litezkeen bi eratako atxikimenduak. Bati endoglosiko esaten dio eta besteari exoglosikoa  (El futuro de las lenguas, 2008). Hemen bereziki aurreneko identitate motaren izaera ezagutzea komeni zaigunez, esan dezagun identitate mota hori hiztunaren jatorrizko komunitatearen etnokulturarekin  hertsiki lotuta dagoela. Hiztunaren jarrera eta leialtasuna bermatuta daude hizkuntzarekiko identifikazio-mota  horri esker. Hiztunaren sozializazioarekin bat dator: hizkuntzaren eta kulturaren transmisioan partekatzen dituen balioak bere egiten ditu hiztunak.  Identitate-prozesu exoglosikoa, berriz,  doi-doi aurreko horren  alderantzizkoa da:  hizkuntza arrotzaren ezarpenarekin bat datorren identitate-eredua izango litzateke, atzerriko hizkuntzak ikastean gauzatzen denaren ezpalekoa.

         Itun Berritu baterantz txostena onartu dutenek ez dakit badakiten  horren berri, alegia, hiztunak hizkuntzarekiko daukan identifikazio-maila erabakigarria dela hizkuntza minorizatuaren erabilera-kasuetan.  Ez baldin badakite, hau da, uste baldin badute edozein nazio-identitate baliagarria dela hizkuntza minorizatura hurbiltzeko, zer pentsatu ematen du gure kultura soziolinguistikoak.  Esan dezagun, orobat, oso  oker dabiltzala, baldin eta  hizkuntzaren definizio instrumentalista hutsarekin baldin badabiltza. Eta hizkuntza bat dagoen tokian beste bat  egotea gauza normala eta naturala dela uste baldin badute.  Hona nire susmoa: Euskara 21 gogoetan parte hartu duten batzuk behintzat  jakinaren gainean daude hemen  esandakoaz, baina  beraiek daukaten nazio-identitatearekin bat datorren hizkuntz estrategia denez gero, bertan goxo.

         Euskararen herrira, hau da, hizkuntza minorizatu baten herrira datozenak ez datoz interes pragmatikoak eraginda batez ere. Hizkuntza minorizatu batek ez baitauka halako erakarpen-indarrik. Beraz, euskararen herriak bereganatzen dituen benetako hiztunak, euskaraz bizi nahi dutenak, identitate-interesek hartaraturik datoz, eta horien artean ez dago nazio-identitate espainola edo frantsesa duen hiztunik, betiko salbuespenak salbuetsita. Identitate aniztasunaren koplak ez du argitzen eskuartean daukagun problema, horretan saiatzen direnek horixe sinestarazi nahi badigute ere.

         Atentzioa eman didan bigarren gaia: euskaldun izatearen  kontzeptua definitzeko erabili duten irizpidea. Hauxe dio hitzez hitz txostenak: “Ikuspegi horretatik, komenigarria litzateke, apika, argitzea nori deitzen diogun, ikuspegi soziolinguistikotik  “euskaldun” XXI. mende hasieran. Euskarara hurbildu den oro hartu behar dugu euskalduntzat, nahiz eta hurbiltze horretan maila pasiboraino baino iritsi ez. (…) Horiek horrela, garai batean, eta hoberik otu ezean, erabili ohi ditugun “ia euskaldun” bezalako kontzeptuak alde batera uzteko modukotzat jotzen ditugu gaur: trebetasun handiagoko eta txikiagoko euskaldunak daude, hizkuntza guztien hiztunen artean gertatzen den bezala, nahiz eta beharbada ez hain era nabarmenean”.

Erabilerak adierazten duena ez da  bakar-bakarrik euskararen osasun-egoera. Erabilerak adierazten du, orobat, hiztunaren zer-nolakoa ere, hizkuntzak, ikasi, erabiltzen diren neurrian baizik ezin direlako ikasi. Euskaldun izatea ez da euskara-jakite kontua, maiz esan izan dugunez, hizkuntza bat modu akademikoan eta formalean (eskola, euskaltegia....) jakiteak besterik gabe ez duelako inor hizkuntza horretan sozializatu denik frogatzen. Hizkuntza bat bigarren hizkuntza gisa jakitea, berriz, hizkuntza osagarri gisa bereganatzea alegia, izatez, atzerriko hizkuntza bat jakitearen  antzekoa da oso (identitate exoglosikoa), eta hiztun horrek ez dio benetako  ekarpenik egiten hizkuntza horren kulturari eta komunitateari: “Gureak ez diren hizkuntza batzuetan mintzatzen garenean, ez gara ezer gurea ematen ari. Beste batena den zer edo zer baizik” (Carme Junyent).

 Bigarren hizkuntzaren bigarren  izaera  edo identitate hori  ez dagokio batez ere ikasi dueneko kronologia-prozesuari, baizik eta hiztunaren mundu sinbolikoan (pentsamenduaren mundu kognitiboa eta emozionala)  hizkuntza horren funtzioen izaerak mugatzen  ditu hiztunaren ezaugarri soziolinguistikoei  eta psikolinguistikoei.  Bigarren hizkuntza, gurean, euskara, ez da hiztunak munduarekin dituen hartu-emanak ontzeko gai, hizkuntza diglosikoaren ajeak medio, bigarren mailako komunikazio eta kultura-pentsamenduak ehuntzen dizkiolako hiztun diglosikoari. Jakina, hemen ere euskal intelligentsia-tzat jotzen dugun hiztun-taldetxoaren salbuespena salbuetsita.

                   Amaitzeko: “Ez dago, zorionez, euskaldun elebakarrik. Hau da, euskal hiztun guztiak elebidunak dira, eta gainera, bertakoa ere baden beste hizkuntza batean –sendoa, ordea, berau– dira elebidun”.

         Ez baldin bagenekien, orain badakigu: munduko herri bat euskaldun egin zuten hiztunak hil dira eta orain zorioneko gara, dirudienez. Bestalde,  hemengoa den beste hizkuntza dela eta,  maisuak eta maisuak daude noski, eta nik ez nuke Errenteriakoa aukeratuko auzi honetan, Urepeleko artzaina baizik: frantsesa “guretik deus ez duen hizkuntza” baldin bada,  ez dakit zergatik izan behar duen gurea espainolak.  Azken ohar bat, amaitu baino lehen: ez da batera harritzekoa dokumentu hori espainolismoaren ordezkariek onartu izana.

Luis Mª Mtz Garate

(publicado en Nabarralde)

En estos momentos de “cambio” en el control de las instituciones de la Comunidad Autónoma del País Vasco, “Euskadi”, según el otro término “oficial”, afloran preocupaciones sobre el futuro de la educación “pública” y, con gran resonancia mediática, de los medios de comunicación, televisión sobre todo, también “públicos”, en el territorio de su administración.

Desde una perspectiva sesgada desde el punto de vista ideológico, normalmente se enfrenta lo “publico”, con una valoración positiva, a lo “privado”, algo que conlleva un pago como contraprestación en el caso de la educación o el uso de publicidad en los medios de comunicación.

De este modo se hace coincidir lo “privado” con algo elitista, sólo al alcance de una minoría, en el primer caso, o con algo interferido por sórdidos intereses empresariales, en el segundo. Por otra parte, existe la visión de lo “propio” frente a lo “ajeno”. En esta alternativa se encuentra una percepción mucho más cercana a la realidad, más próxima a la vida cotidiana. Es “propio” lo que un grupo humano percibe como tal y con lo que se siente identificado inmediatamente. Es “ajeno” aquello que es obligado desde unas instancias de poder extrañas, cuando no impuestas o asimiladoras. Lo que se considera como “público” exige estabilidad y unos planteamientos anclados en valores firmes y profundos.

Precisamente, tanto el sistema educativo como los medios de comunicación son elementos fundamentales de estabilidad para cualquier organización social y para su constitución en sistema político y la exigen para realizar su misión. Lo son porque “generan” sociedad, son los cimientos de la identidad personal.

Esta identidad implica siempre, por definición, un ámbito de pertenencia, unos referentes lingüísticos y culturales en general. Es la que permite la socialización de las personas y la constitución de un grupo humano cohesionado, en el que se procura minimizar los conflictos.

Las naciones que históricamente se han constituido en Estado han obtenido con el mismo, en primer lugar, el principal factor de creación de identidad, de conciencia de pertenencia a una colectividad y, en segundo, de ciudadanía para el uso de sus derechos y el cumplimiento de sus deberes. ´

En estas sociedades lo “público” se identifica, de forma genérica y sin apenas conflicto, con lo “propio”. Las actividades organizadas por el mismo Estado, o por cualquiera de sus instituciones de rango inferior, se consideran como “propias”.

El problema surge cuando una sociedad como la nuestra, que fue capaz de organizar históricamente su Estado independiente, Navarra, y que le fue arrebatado por conquista y ocupación, se inserta en la organización política de un Estado (estados en nuestro caso) ajeno(s) y con apetencias de dominio. Si esa inserción se hubiese producido a través de una estructura confederal, a la que se hubiera llegado con un reconocimiento previo de las entidades incorporadas, el problema sería distinto. Pero nuestro caso no fue así. Tras conquistas, ocupaciones y derrotas de todo tipo llegamos, con ocasión de la muerte del General Franco, en 1975, a la posibilidad de forzar un cambio político real en la organización del Estado español, en la que se hubiera podido reconocer, de forma incondicional y previa a su constitución, nuestra existencia como sociedad diferenciada.

Algunos hablaron entonces de la “autonomía inmediata” como premisa democrática. El régimen surgido de la “transición” se estructuró sobre la “unidad indisoluble” de España y de la correspondiente soberanía, indivisible, del “pueblo español”. En esta forma de organización política, aun estructurada como “Estado de la autonomías”, el depositario último de la soberanía, según lo dice claramente la Constitución española de 1978 en su artículo 2, es el “pueblo español”, sin fisuras.

Cualquier institución política de rango inferior es subordinada, en todas las acepciones del término. Cuando se habla, con demasiada facilidad posiblemente, de que el gobierno de Vitoria, el de Iruñea o la actual Generalitat catalana son “instituciones del Estado”, se está constatando una realidad. Lo malo es que esa realidad implica, aunque intente disimularlo, que dichas instituciones están subordinadas en la práctica política a la ya citada soberanía del “pueblo español” en su conjunto, sin fisuras.

Y en ese juego tanto vascos como catalanes, como tales, no existimos. Si, además, el Estado español, sin olvidar al francés por el norte, histórica y reiteradamente, ha manifestado y sigue manifestando su objetivo homogeneizador, con el consiguiente sometimiento, lingüístico y cultural sí, pero también social y económico, de Navarra y Cataluña, podemos comprobar fácilmente que andamos sobre arenas movedizas.

Más todavía al observar de forma cotidiana sus arbitrarias ilegalizaciones de grupos políticos, cierres de medios de comunicación, detenciones caprichosas y otras muchas iniciativas que son, en su conjunto, expresiones de su realidad totalitaria.

Si, dando otra vuelta de tuerca, se asocia lo “público” a cuestiones dispuestas directamente por el Estado o por sus instituciones subordinadas (como lo es el gobierno de Vitoria en los casos antes citados) encontramos que todo lo que se organice en su ámbito, en la CAV y en la CFN, como “público” está, en realidad, en sus manos, las del Estado español, en este caso.

Es decir que, en su actual régimen, todo lo que se conoce como educación o medios de comunicación “públicos”, aun apareciendo nominalmente como “vascos” o “navarros”, son suyos y están siempre, por definición, en la cuerda floja. Están a expensas de la siguiente “trampa” que nos tiendan y en la que, por desgracia, solemos caer.

Claramente se percibe que en nuestro caso lo “público” no encaja con lo “propio”, más bien coincide con lo “ajeno”, con lo impuesto; mientras que lo “propio” tiende a ajustarse mejor con lo “privado”, que denota realmente lo que la capacidad social es capaz de generar en función de sus intereses y objetivos, casi siempre contrarios a lo “ajeno” o impuesto, aunque se disfrace con el atractivo nombre de “público”. Será “público” posiblemente, pero de otro público, no del nuestro.

Queda claro asimismo cómo estamos subordinados a su mayoría soberana, también cómo su función histórica ha sido la persecución e intento de aniquilamiento de nuestra identidad propia (lengua, memoria histórica, cultura etc.) para diluirnos y recuperarnos para la suya. Una de las últimas “trampas” fue la que llamaron “Ley de partidos”. Algo así como el manual de “Cómo obtener una mayoría de una minoría manifiesta con una urna mágica”. Aunque haya que reconocer que con la “trampa” antes citada, la de la soberanía del “pueblo español”, no sólo nos marcaron un gol sino que nos hicieron permanecer por una larga etapa en “regional”, donde nos habían hecho descender desde mucho tiempo atrás.

En alguna ocasión se dijo, con razón, que en nuestro país eran más “públicas” las ikastolas o los medios de comunicación con vocación de servicio a nuestra sociedad cívica, a nuestro pueblo, que todas las dependientes, en el fondo, del sistema estatal.

Ambos eran “propios”. Las ikastolas surgieron de lo más profundo de nuestro pueblo, lo mismo que las cooperativas. Otro caso clamoroso aconteció tras el arbitrario e injusto cierre de Egunkaria; Berria estaba en la calle a los pocos meses.

No basta con rasgarnos las vestiduras por los cambios que se avecinan en “nuestro” sistema educativo y en “nuestros” medios de comunicación. Nunca han sido realmente nuestros; no han sido, ni son, “propios”. Constituían una cesión temporal mientras considerasen que su administración era la adecuada para sus intereses o no tuvieran el descaro que manifiestan ahora para gestionarlos directamente.

No podemos resignarnos a soportar pasivos esta triste situación. A pesar de que el profundo enfado y sensación de injusticia, de cabreo en suma, que experimentamos nos pueda conducir a reacciones irreflexivas, hemos de plantear con seriedad nuestra ubicación y perspectivas en el mundo.

Debemos aclarar nuestras necesidades y objetivos y definir los fines y medios para alcanzarlos. Al margen de otras características como la lengua propia, el euskera, constituimos una sociedad con una cultura política importante y cualificada, que se forjó a lo largo de siglos y cuya base está, precisamente, en la forma que le dio su Estado, el reino de Navarra.

La voluntad social necesaria para lograr el cambio político que nos permita, de verdad, acceder a una situación estable (dentro de la estabilidad que se puede encontrar en el convulso mundo en que vivimos), en cualquier ámbito social o económico por supuesto, pero sobre todo en los que dan pie a estas reflexiones, los relacionados con la identidad y estabilidad sociales, pienso que debe apoyarse en esa cultura política.

El sistema educativo y los medios de comunicación son ámbitos básicos para garantizar una sociedad cohesionada y sólida y un desarrollo viable, solidario con el resto de pueblos del mundo y respetuoso con el planeta.

No encuentro otra forma de concretarlo, no veo otra solución democrática, que la consecución de un Estado propio, centrado en la recuperación del nuestro, el Estado navarro.

De este modo seremos realmente un sujeto político en el mundo, con nombre y apellidos propios. En cualquier otro caso continuaremos navegando en el airado mar de la subordinación y de la interinidad. En la práctica seguiremos siendo inexistentes.

Luis Mª Mtz Garate

Imposición de los idiomas

Nabarralde

En una entrevista publicada en el periódico "Noticias de Gipuzkoa" del 21 de abril Terry Davis, Secretario General del Consejo de Europa, afirma que: "Si uno tuviera que imponer el idioma a la gente debiera hacerlo de una manera lo suficientemente atractiva para que esa gente quiera aprender el idioma. Obligando a aprender estás reconociendo tu debilidad, es un reconocimiento de que no eres capaz de atraer a la gente."

¿Obligar como signo de debilidad? ¿Eran débiles los imperios chino, romano, español o británico cuando impusieron sus idiomas en los amplísimos territorios y poblaciones que estaban bajo su dominio? ¿Era débil el Estado francés cuando impuso a sangre y fuego la destrucción de lo que según ellos no eran más que "patois"?

Es evidente que el Estado francés era más poderoso que el español y así mientras el primero fue capaz de aniquilar hasta su casi extinción idiomas como el occitano en todas sus variantes, el bretón, el catalán o el euskera, principalmente, el segundo tuvo menos éxito en "la promoción atractiva de su lengua", aunque también lo intentara con ahínco.

Cabe la posibilidad de que Davis se refiera únicamente a las lenguas "no importantes" y dé por supuesto que las "importantes" no tienen que justificar su imposición, ya que es algo natural y "compañero del imperio", que diría el inefable Nebrija.

Las primeras, algo así como "reliquias etnológicas", tendrían que "seducir" (Josu Jon dixit) a sus hipotéticos futuros hablantes. Lo que sucede es que la imposición de las lenguas "importantes" es invisible, se produce como algo "natural", se hace la labor "sin que se note el cuidado".

Un caso en este sentido, y del que procede la expresión, se encuentra en la "Instrucción secreta" que el fiscal del Consejo de Castilla, don José Rodrigo Villalpando, trasmitió a los corregidores del Principado de Cataluña el 29 de enero de 1716: "...pero como a cada nación parece que señaló la naturaleza su idioma particular, tiene en esto mucho que vencer el arte y se necesita de algún tiempo para lograrlo, y más cuando el genio de la nación como el de los catalanes es tenaz, altivo y amante de las cosas de su país, y por esto parece conveniente dar sobre esto instrucciones y providencias muy templadas y disimuladas, de manera que se consiga el efecto sin que se note el cuidado..."

El autoodio inducido desde los púlpitos en los que predican los valedores de la lenguas "importantes" produce frases extremas como la famosa de Unamuno, "Lo mejor que podría aportar el vascuence a la humanidad es desaparecer".

La principal tarea de quienes persiguen nuestra lengua consiste en presentarla como "de poco valor" o directamente inútil para vivir en el mundo actual. El problema es que contra campañas de ese estilo poco se puede hacer exclusivamente con el voluntarismo personal, factor necesario pero no suficiente.

Una vez más se muestra la necesidad de un Estado propio como elemento imprescindible para lograr su normalización efectiva. Con Navarra como Estado independiente al norte del Pirineo, en el reinado de Juana III de Albret y bajo su protección, se publicó la traducción al euskera del Nuevo Testamento por Joanes de Leizarraga, con lo que nuestra lengua pasó a ocupar un lugar entre las lenguas de cultura.

Hoy, simplemente, se trata de lograr que de nuevo sea lengua "importante", como idioma oficial de la República de Navarra.

Euskal Eskola eta Unibertsitate Nazionala

"Bide guztiak ez dute Erromara eramaten".

Elias Mendinueta Alustiza

Ikasberri, Azpeitiko Ikastolako Lehendakaria

Ikastolen kurtso haserako ekitaldia egin berria dugu. Hainbat ikastolen 40. urteurrena gogoratu ere bai. Geurea kasu. “Ikastolak orain eta gero” erronkarako hausnarketa eta egiteko konpromisoa eskuartean. Kilometroak ere pasa berri ditugu eta Nafarroa Oinez berehala dator. Urtean zehar Euskal Herri osotik ikastolek bost festekin egindako ibilbidean, herritarrok ikastolaren jardunbidea nola estimatzen duten ozen esaten digute. Ondoren, ikastolok, eguneroko zirkuitoari ekiten diogu behin eta berriz. Jakin badakigu, edozer ibilbide ez direla Kilometroak. Era berean edozer bidek ez du herri honen eraikuntza gauzatzen. Edozer bidek ez du Erromara eramaten. Ez da hezkuntzan ere. Dena berdina ez da. Praktikan, hau da, ibilian hartzen diren bide guztiak ez gaituzte eramaten helmugara, ez Euskal Herriari dagokionez eta ez da ikasleari dagokionez ere.

Gure eguneroko hezkuntzako praktikak, ikaslearekiko zer jarrera eta zer nazio eraikitzen eta legitimatzen ditu?

Gai honen harira izugarri artikulu interesgarria Berrian uztailak 25ean J.M. Odriozolak idatzitakoa “legitimazio kontuak nazio eraikuntzan”. Zer pentsatua ematen du. Norbere eguneroko ibilbidean gureak ez diren Administrazioen hezkuntza sistemaren aukerak, zer nazio legitimatzen dute?. Euskal nazio-eraikuntza al dute helburu Foru eta Erkidegoko Administrazio Autonomoetan eta Iparraldean bi Estatuek dituzten hezkuntza sistemak? Titular edo jabe diren horien esku dena usteak berme gehiago ematen al digu gure naziogintzan?. Helburu horri sendoago erantzuteko bultzatu al zuten publifikazioa?

Euskal gizarteak, XX.mendera iristerakoan, auzoko bi estatuen 700 urtetako menpekotasuna jasaten egon ondoren  bere identitateari eusteko, Pirinioen bi aldeetan euskaldun bezala bizirauteko, ordurarteko bakarkako lanak utzi eta urrats bat gehiago ematea erabaki zuten, erakundetzea. Hainbat erakunde sortu zituzten. Besteak beste Eusko Ikaskuntza. Honek estrategikoak izan ziren hainbat erabaki hartu zituen. 1918an Oinatiko Kongresuan hartutako erabaki bat Administrazioarenak ziren eskolen paraleloak egitekoa, ikastolak. Euskara, eskoletara sartzeaz gain, geure eskola egin nahi izan zuten. Gaur argiago esaten dugun Euskal Eskola Nazionala.

Gogoan izan behar dugu, orduko eta oraingo Administrazioek estatu berberarenak izaten jarraitzen dutela, Zapaterok euskaldunoi argitu berri digun bezala: “Subirautasuna, erabakitzeko ahalmena, bakarrik Espainiak du”.

Oinatitik gaurdaino egindako ibilbidea luzea izan da. Bitartean hazkuntza izugarria eman zuten ikastolek eta 1993ra iristean Autonomi Erkidegoan ikastolak desegiteko prozedura legala martxan ipini zen. 1993tik hamabost urte pasa ondoren merezi du Euskal Eskola Nazionalaz aritzean une historiko horretaz hausnarketa egitea. Zer dela eta ez du inork horren hausnarketa publikorik egiten?. Nola argitu norabidea eta nola indartu zertarako ari garen kontzientzia, denbora eta arreta horretan ipini gabe?. Eta hori egin gabe, nola eskatu gero ikastolarekin konprometitzea?. Zer da eta zertarako da ikastola?.

Herritar askoren helburua da. Hitzez gain, aldarrikapenei eguneroko konpromisoa erantsiz, urte hauetan guztietan herritar asko eta asko egiten ari garena.

Helmugak markatzen digu bidea eta helmuga herri honen identitatea bere osotasunean bermatzea da. Transmisioa eta garapena bermatzea. Garapen osoa, bizitza osoan, osotasuneko ikuspegitik, hau da, hiru osagaiak kontutan izan da: gizabanako, gizartekide eta gizadikide bezala; eta baita ere hiru eremu: BAT beharrak (pertsonalak eta kolektiboak, kulturalak eta fisikoak, egunekoak eta etorkizunekoak); BI filosofikoak (bizitza eta mundua interpretatzeko erak; ikuspegi etikoak); eta HIRU juridiko-politikoak (giza-eskubideak, elkarbizitza arautzeko eta erabakitzeko eskubideak- hezkuntzari dagokionez geurea arautzeko eta erabakitzeko eskubidea-).  

Hori guztia bideratzeko behar du herri honek gaur egun Ikastola. Beste herri guztiak bezalaxe geure herri identitatearen transmisioa eta garapena bermatzeko. Horregatik geure nortasunean oinarritutako egiturak osatu eta erabakimena eskutik izanez, geu ari gara egiten. Euskara eta euskal kultura edozein eskoletan eman daitezke, guk ingelesa eta ingeles kultura sartzen ditugun bezala. Guk, ordea, ez dugu helburutzat ingeles identitatea bermatzea. Era berean, nazio espainolak bere izaera bermatzeko duen hezkuntza sistema, gure aukera bihurtzen dugunean, gure praktikak, inposatu zaiguna legitimatzen du. Bestela, dagoen egitura Administratiboari euskara eta txapela ipinita nahikoa balitz, zertarako behar ditugu lurraldetasuna eta autodeterminazioa?.

Jakina, bitartean, Administrazio horretan dauden ikasleei euskara eta euskal kultura eskaintzea garrantzizkoa da. Baina argi izanda, bertako profesionalak euskaldun konprometituak eta ikaslearekiko jarrera bikainekoak badira ere, horien lanak ez duela sistema geurea bihurtzen. Lanean dauden pertsonak errespetu guztia merezi dute eta egiten duten lanaren aitorpen zintzoa. Ikastola, Euskal Eskola Nazionala, ez da euskaldunen arteko norgehiagoka: Zeintzuk dira hobeak publikokoak, pribatukoak ala ikastolakoak?. Ez. Denetan konpromiso haundiko jendea dago. Baina horrek ez du kentzen, argi izatea, Administrazioaren eskolak diren eskola publikoen sareak, gurea ez den nazio-egitura garatzeko sistema direnik.

Ikastolok berriz zeri erantzuten diogu? naziotasuna ukatzen dioten herri honi bere eskola emateko helburuari eta geure seme-alaben hezkuntza eskutik eramatekoari. Zertarako ari garen galderari horrek erantzuten dio.  

Dena berdina ez delako, herri honek mendeetan zehar jakin du, identitatea bere eskutik eramateko bideak asmatzen. Espainolen eta frantsesen inbasioak gaindituz, eta geuk egindako akatsetatik ikasiz XXI.menderaino bere burua bizirik ekarri du herri honek. Bidea egiterakoan bakoitzak erabakitzen du nondik eta norekin joan bidean, noski. Baina helmugaratzeko, bide batzuek bakarrik balio dute.

Helburua argi dugu eta baita ere bidean egiten ditugun akatsetatik ikasiz hobetuko dugula gure jardunbidea helmugara heldu arte. Betirako lana suposatzen du erronka honek. Ez da orain gaudenok hasitakoa.

Era berean guri lekukoa beste batzuek jasoko digute, haritik tiraka jarraituz seme-alabekin herrigintzan zuzenean konprometituta. Euskal Herriaz aritu gara eta ikasleari helduko diogu, ardatzaren beste burua delako eta ezin bestekoa, identitatearen ardatza harilkatzerakoan.

Hezkuntza ikaslean zentratuta ulertzen dugu. Beraien zerbitzurako. Ezagutzan jantziak eta harremanetan trebatuak izatea nahi dugu. Beraz, jarreraren ezaugarriak aukeratzean asko jokatzen dugu: Euskalduntasuna eta euskal zaletasuna, osasuna, justizia, askatasuna, erantzukizuna, sormena, ekimena, solidaritatea, zoriontasuna… Ikasleekiko edozer jarrerak, ez gaitu bideratzen aukeratu dugun helmugara. Esaten duguna eta egiten duguna barne-loturaz josi beharra daukagu, Herri bezala eta herritar bezala ere barne lotura emanez.

Nola lortu burujabetasuna, egunerokotasunean menpekotasun jarrerak erabiliz eta landuz? Inposatutako barne-araudiaren eskutik nola lortu erantzukizunez jokatzen duten ikasleak?. Euskaldun izanez bizi eta gozatu gabe nola lortu euskal zaleak izatea?.

Ikastolok, ia 50 urtetan sare propioa osatuz gure seme-alabentzat nahi duguna eskutik eramaten konprometitu gara. Dena ez da berdina, Ikastolak bere izena, izate jakin bati lotuta darama. Aipatu ditugun ezaugarriei. Erronka haundia da eta auzolanean, asmatzen dugunarekin gozatuz eta akatsetatik ikasiz, XXI.mendean, ikastola, Euskal Herria / Nafar Estatuaren Eskola Nazionalaren motorra martxan mantentzea, eta seme-alaben hezkuntza eskutik eramatea, indartsua eta pozgarria da.

Ikastolok helmuga Euskal Herriaren bihotzean dugu : Iruñean. Eta igandean, urriak 19, bertan gogoratuko dugu Oinez zirkuitoa egiterakon , berriro, zein den gure herriaren helmugarako balio duen bidea. Antolatzailea den Jaso Ikastolaren historian Jesus Atxak modu xume eta indartsuan definitzen duena: zertarako ari gara ikastolan lanean? : Euskarari Eskola egiteko. Eskoletara euskara eramatea garrantzitsua da. Ikastolok ordea, Euskarari Eskola egiten ari gara. Oso harro gaude eta ez bikain egiten dugulako dena, ez. Harro gaude orain daukagun haur hau erditzeak eta bizirik mantentzeak merezi izan duelako. Hau da, gure-seme-alaben euskalduntzea geure eskutik eramatea eta hori bermatzeko Herri honen eskola egiten konprometitzea.  

Gure Herriak eta ikasleak merezi dute eta gure asmoa zertarako den, guztiok, ikasle, guraso eta langileok, gero eta argiago izateko lanetan pozik gabiltza.

Euskararen Aholku Batzordearen baitan abian jarri den Euskara 21 ekimenaren Oinarrizko Txostenari

Joseba Iñaki Etxezarretak egin dion ekarpena

Testuingurua eta hainbat ohar.Esker ona.

Lehen hitzak, Oinarrizko Txostena osatzeko ahaleginean jardun dutenei zuzendu nahi dizkiet, "XXI. Mende hasierarako hizkuntza politikaren oinarriak" batzorde-atal bereziko kideok eztabaida bideratuago izatea eskertu nahi baitut. Eztabaidarako ekarpen pertsonala.

Eusko Jaurlaritzaren Kultura Sailari dagokion Hezkuntza Politikarako Sailburuordetzak gidaturik, eta Euskararen Aholku Batzordearen baitan, Euskara, XXI. Mendeko hizkuntza bizia, eguerokoa eta noranahikoa izenburua duen Oinarrizko Txostena (2008ko apilaren 29koa) aztergai delarik, "XXI. Mende hasierarako hizkuntza politikaren oinarriak" batzorde-atal berezian plazaratu den eztabaidan ekarpena egiteko asmoz, ondorengo orrialdeetan islatzen diren iritziak idatzi ditut, nire kabuz osatuak eta, beraz, horiei dagokien erantzukina nirea da, ez beste inorena.

Hezkuntzan eta hezkuntzatik.

Aztergai jarri den auziak hamaika ikuspegi izan ditzake, guztiak zilegiak eta aberatsak, baina nire ekarpena, hau da, hemen idatzirik islatzen dudan jarduna, balizko ikusmolde horietariko batean bereziki kokatu nahi izan dut, dakidan apurra hortik jasoa dudalako eta edonolako eztabaidari hortik so egin nahi diodalako, hots, Hezkuntza alorrean eta eremutik.

Mugak.

Euskararen herria Euskal Herria hartuta, kontzeptua Euskaltzaindiak bezalaxe erabilita, hots, "Araba, Bizkaia, Gipuzkoa, Lapurdi, Nafarroa (Beherea eta Garaia) eta Zuberoak osatzen duten multzoa", egin dudan ekarpenak badu muga dialektikoa, murriztaile, osoaren eta parte baten arteko alderaketa aberasgarria galerazten duena.

Hala ere, muga hori leial eta ahal den ondoen gainditzen saiatu naiz, aztergai dugun Oinarrizko Txostena deritzan proposamenak Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa hiru euskal lurraldeok osatzen duten Euskal Autonomi Erkidegora eztabaidaren edukia lotua baitu.

Gidoia.

Eztabaidarako eskuratu zaigun Oinarrizko Txostenak berak bi atal nagusi ditu: atzokoari eta gaurkoari buruz baloratzen diharduena; eta etorkizun hurbila proposamenez marrazten saiatzen dena. Bi azpi multzo horiek ere izan dira nire ekarpenaren aldeak, funtsean, iraganaren eta gero aldiaren arteko joan etorrietan saiatua.

Azken urteak.

Oparotasunak eta miseriak Hezkuntzaren ekarpena euskara indarberritzean. Euskararen berreskuratze prozesuan, hezkuntza eremuko mekanismoek izan duten eragin nabaria (egun batzuek gutxiesteko joerari kontra jarri nahi diedana) analizatzeko espazioa ez da ekarpen honen mugetan landu daitekeena, baina merezi du gutxieneko aipamen batzuk gogora ekartzea, hainbat lagunek erakusten duten oroimen eskasa indartzea komeni delako.

Euskal Autonomi Erkidegoari buruz ari garenean, bistan da Espainiako Estatuaren hizkuntza eta hezkuntza politikari buruz ari garela, eta geurea, euskal hezkuntzarena, ulertu eta interpretatzeko garaian, Estatuaren eskolatze prozesua aztergai dugun auziaren iturburuan jarri beharra dago. Eliza eta Gobernu espainola, hau eta hura, hura eta hau, biak, mende eta erdi luzean lehian aritu izan dira hezkuntzaren oinarri den eskola, tresna preziatua, beren kontrolpean izateko.

Espainiak urte luze horietan zehar bizi izan zuen etendura sozialaren osagai bat, eta ez nolanahikoa, hezkuntza-politikan agerian zen, gizarte-talde desberdinen arteko lehia etengabekoa izan baita eskola-sisteman. Bi botere guneok, ordea, hizkuntzaren bi funtzioetan, komunikatiboan eta sinbolikoan, bat etorri ziren legeetan, arauetan eta praktikan, eta gainerako errealitateak (katalana, galegoa, euskara...) zanpatuz, gaztelania baliatu zuten Estatuko haur eta gazteak hiritar elebakar eta kultur bakarreko bideetara eroateko, lurralde, nazio eta herritar salbuespenik gabe.

XX. mendeko lehen herenean Eusko Ikaskuntzaren, Euskaltzaindiaren eta Muñoatarren eraginez sortutako lehen euskal eskolen mugimendua ahantzi gabe, pasa den mendeko erdialdeko garaian abian jarritako Ikastolak eta helduen euskalduntze eta alfabetatze mugimenduaren ekarpena, lehenik, eta Gernikako Autonomi Estatutoaren ondotiko eskola euskalduntzea eta euskaltegi ofizialena garrantzi handikoak izan dira Euskal Herrian gaztelaniaren elebakar izateari galga jartzeko ez ezik euskararen indarberritzea gertatu ahal izateko ere. Euskal gizartearen sektore txiki batek abian jarri, gero eta sektore zabalagoetara heldu eta proiektua orokortzera iritsi den egitasmoa eta jarduna Euskal Herrian izan den eraikintza sozial errentagarriena dugu, bai euskararen berreskuratzeari dagokionean, bai identitate euskalduna eratzeari dagokionean, baita gizarte kohesioan osagai konpartituak baliatzeari dagokionean ere.

Egindakoak, asko eta ona izan delako, pozten gaitu, baina ez gaude konforme, geure eremuan gehiago egin zitekeelako eta egin litekeelako, eta euskal gizartearen beste esparru batzuetan nola baita euskal administrazio publikoan egin dena hezkuntzan egin denarekiko eskasa zaigulako.

Lege-marko egokia, hizkuntza-politika eraginkorra eta baliabideak, eta herritarren jarrera eta konpromisoa, hiru faktoreok, batera eragitea hizkuntzaren biziberritze prozesuaren arrakastaren bermerik handiena dela dioen printzipioarekin bat etorrita, geure historia laburrari so egingo bagenio, noiz eta zertan ondo ibili garen eta noiz eta zertan oker ibili garen ikasiko genuke.

Ikastolen ikusmoldetik, EAEko hezkuntza-sistemaren lege-markoari eta hizkuntza-politikari dagokienean, esaterako, une latza eta gorririk izan bada, oraintxe hamabost urte gertatutakoa da. Hizkuntza-politikaren erabakiak "era esklusiboan" Administrazio Publikoarentzat gorde behar dela, sistema demokratiko baten ezaugarri lez, diotenek badute gertaera haietan hausnarketarako gaia.

Gogora ekartzea komeni da, hots, Eusko Jaurlaritzatik ikastolak desagertzeko egindako ahalegin juridiko eta politikoa. Klase politikoari, oro har, baina Administrazio publikoaren kudeatzaile denari, bereziki, "herritaren jarrera eta konpromisoa" beste bi faktoreekin batera eman behar dela behin eta berriro gogora ekarri behar zaio, tamalez.

Eztabaidan dugun Oinarrizko Txostenaren pasarte batean, 65. orrialdean, agertzen denak behar du erlatibizatze puntu bat. Testuak ondokoa dio: "Euskararen alde egitea ez da bakarrik erakunde publikoei dagokien lana, guztion zeregina baizik. Alde horretatik, ezin da ahaztu erakunde pribatuek ere badutela hemen lanik. Nolanahi ere, komeni da esatea, inork bere erantzukizunari bizkar eman ez diezaion, gizarte demokratiko batean herritarren mandatua eta ordezkaritza duten erakunde publikoei dagokiela hizkuntza politika definitzea eta garabidean jartzea." Ondo da, baina "guztion zeregina" dela diogunean, gizarte demokratiko baten adierazlea ere bada hizkuntza politika definitzeko eginkizuna duen erakunde publiko horrek erakunde pribatuekin elkarrizketak eta, ahal bada, adostasunak lortzeko ahaleginak egitea. Ezta?

Hizkuntzaren biziberritze prozesua bermatzeko aipatzen diren hiru faktore horiek besterik kontuan izan behar dute, hezkuntzaren eremura eta, bereziki, ikastetxearen joku zelaira etorritakoan, eskolak berak bestelako ezaugarri propioak baititu, bai garatzen duen jarduera multzo askotarikoak interbentzio ugari eta abagunez betea eskaintzeagatik, baita ikastetxean bertan jarduera anitz horien ingurumarian pertsonak eta giza taldeak elkar hartueman mota ugari eta abagunez betea eskaintzeagatik ere.

Hain zuzen, hizkuntzaren biziberritzerako komenigarritzat jotzen diren hiru faktore aipatu horiek, beraz, hezkuntzak eskaintzen duen balio erantsia, gehitua, behar-beharrezkoa dute, soziolinguistikan dabiltzan askok kontuan hartzen ez dutena: eskola pertsonen gizarteratze, komunikazio, harreman eta elkarbizitzearen gune funtsezkoetarikoa da, ume eta gazteei dagokienean, familiek eskatzen eta ematen zaizkien zerbitzuei dagokienean, guraso eta irakasleen arteko harremanei dagokienean, ikastola edo eskola eta ingurune sozial eta instituzionalaren arteko interakzioari dagokionean, gurasoen euskalduntze, guraso prestakuntza eta eskola-kudeatzaile formazioari dagokionean, herri arteko ikastola edo eskola arteko sareari dagokionean...

Osagai hauek guztiak eskolaren jardunean dira, pertsonen bizitza akademikora mugatzen ez direnak, alegia. Euskararen biziberritzearen ardatz den erabilera sustatu nahi duenak horiek guztiak kontuan hartu eta badu zer egina, alajaina. Horregatik asko egin dela, baina beste horrenbeste edo gehiago egiteko dugula diogu, egiten den hori era sistematikoago eta eragingarriago batean hezurmamitzea posiblea dela uste dugulako, baina, plan horiek guztiak tarteko direla, ez dezagun pentsa gure gaitz guztien soluziobideak hortik datozkeenik soil-soilik.

Euskararen erabileran aurrerapausoak emateko askotariko eragileak, erabakiak eta politikak abian jarri behar dira, baina gakoa agintarien eta hezkuntza-eragileen arteko elkar lanean dago, horien ausardiaren, kemenaren eta borondatearen baitan dagoena, ezbairik gabe.

Egungo argazkia.

Mehatxuak, ahuleziak, abaguneak eta indarguneak

1.Indar demografiko erlatiboa.

Ikastolek hasita eta gainerako eskola-sareek jarraituta, euskaldun belaunaldi berriak kopurutan handitzea izan dugu lehen helburuetakoa. Eta bide horretan, euskararen ezagutza gehitzeari dagokionez, hezkuntza arautuan egin dira ahaleginik gehien-gehienak.

Aurreikuspen haietan, belaunaldi gazteenen euskalduntzea ahalbidetuta euskararen kinka larria gainditzea aurreikusten bazen ere, hogeita bost urtez beheko adin taldeetan gertatu den biztanleen urritze progresiboak belaunaldi gazteenen garrantzia erlatibizatu eta biztanleria-piramidean daukan eragina apaltzea suposatu izan du. Eta horrek, besteak beste, euskararen ezagutzaren abiadura moteltzea ekarri izan du.

2. Faktore demografiko berria. Etorkinak.

Euskal Herriko biztanleria zaharkitzen ari den aldi berean, sistema ekonomikoak eragiten dituen lan postuetarako behar den langile nahikorik ez du euskal gizarteak. Honen ondorioz, etorkinen emanaldi berria gertatzen ari da, joera hori etorkizun hurbilean indartuko dela dirudi, eta lehenago gertatu dislokazio demografikoaren eragina indartzea gerta liteke. Hezkuntza-sistemari planteatzen zaion erronka berri honen aurrean, berriro galdegai nagusia erantzun beharrean dago: zein izango da etorkinen emaldi berrien hizkuntza eta kultur erreferentzia?

3.Lanbide Heziketaren zuloa.

Argi dago, ez dut uste inor zalantzan jartzen duenik, euskararen eta euskarazko irakaskuntzaren hedatzeari dagokionez, EAEko Haur Hezkuntzan eta Lehen Hezkuntzan indartzen ari dela, baina, Bigarren Hezkuntzan eta Unibertsitatean goraka egin arren, oraindik asko falta dela egoera erabat normalizatzeko. Baina, puntu ilunena Lanbide Heziketan dago.

Ikastoloi gogoeta berezia eragiten digu datu honek, halabeharrez ikastolok historikoki presentzia izan ez duten hezkuntza-etapa baita. Lanbide Heziketako ikastetxeetan euskararen egoera guztiz kezkagarria da eta honen eragina erabakigarria da lan munduan euskara normalizatzeko egin beharreko urratsei begira.

Beste hezkuntza-etapetan izan duen eragina kontuan izanez, ez legoke soberan euskarazko moduluak eta bestelako ikasketen eskaintzak lehenestea. Curriculum berriaren eta hizkuntza-konpetentzien bide berria. Europa mailan erreferentziazko markotzat hartu dena, bai hizkuntzei dagokienez, bai hezkuntza-konpetentziei dagokienez, nabarmenki eragiten ari da EAEren hezkuntza-politikan, oro har, eta hizkuntza-politikan bereziki. Espainiako Gorteetan onetsia den Hezkuntzaren Lege Organikoak ezarri dituen arau berrien argitan, eta segidan Gobernu zentralak dekretu bidez erregulatzeko bidean agindu dituenak kontuan izanez, Eusko Jaurlaritzak abagunea baliatu du hezkuntza-sistemaren curriculuma norabide propioan abiatzeko, azken urteotan behatutako gabeziei soluziobideak eskainiz.

Hezkuntzaren prozesuari, europar gomendioei kasu eginez, konpetentzietan oinarrituriko curriculum diseinua egin du, horien artean "komunikatzeko konpetentzia" delarik, euskara ardatz duen eleaniztasunari lekua egin dio, eta ikastetxe bakoitzak bere "hizkuntza-proiektua" izateko apostua eta babes normatiboa eskaini du. Ahozkotasna, hizkuntza-ekoizpena, jarioa, komunikazioaren naturaltasuna eta zuzentasunaren oreka dira, Informazio eta Komunikazio Teknologien presentzia eta rola, besteak beste, hezkuntza eremuan garenon aztergaiak.

Curriculum berriak ekartzen dituenak ikastetxearen eskemak dantzan jarrito dituela uste dugu. Eta onerako izango delakoan gaude, hezkuntzaren kalitatearen mesedetan ez ezik, hizkuntz kalitatean nabariko dena.

Euskeraren Erabilpena Arauzkotzeko Oinarrizko Legea (1982ko azaroaren 24koa) errespetatuz, hots, derrigorrezko irakaskuntza amaitzen duten ikasle guztiek, jatorriz euskaldun zein erdaldun, elebidun orekatuak izan behar dutela agindutakoari atzerriko hizkuntzaren balio erantsia gehitu dio Eusko Jaurlaritzaren Curriculum Dekretuak. Lana emango duen bidea, baina hainbat urtetarako ibilbidea seinalatzen duena. Etorkizuneko norabideak Euskara ardatz duen eleaniztasuna. Euskaldunon etorkizuna ez da elebiduna, eleaniztuna da.

Euskarak eskola eremuan hizkuntza nagusia izan behar du eta eskola eremuko hizkuntza-planifikazio guztiek baldintza hori bermatu behar dute. Euskal kultura ardatz duen kultur aniztasuna. Euskal kultura ardatz, horren inguruan ukipen kulturak eta kultura unibertsala uztartzea nola baita etorkinen kulturak uztartzen dituen curriculum integratzailea gauzatu beharko da.

Euskara, komunikazioaren tresna eraginkorra.

Euskara komunikaziorako tresna eragingarria eta hiztunentzat behar-beharrezkoa zein hiztun gaientzat erakargarria den hizkuntza bihurtu behar da, bai funtzio komunikatiboan, bai funtzio sinboliko eta politikoan. Euskara, jarduera guztietarako baliabidea.

Euskararen erabilera ikastetxean indartzeko egitasmoek eragingarriak izateko ikastetxe osoaren jarduera guztiak kontuan hartu behar dituzte. Eragotzi egin behar da kosta ahala kosta euskara hizkuntza akademiko soil bihurtzeko egun dagoen arriskua, hau da, eskola barruko esparruetan (eta ez guztietan) bakarrik erabilia izatekoa, ikasleen eskolaz kanpoko bizitzan inolako erabilpenik izan behar ez balu bezala. Euskararen erabilera, ikastetxearen hizkuntza-proiektuaren xedea.

Curriculum berriak ezartzen duen bidean, ikastetxean hizkuntzen erabilera eta trataeraren diagnostikoa egitea, helburuak definitzea eta lehentasunak finkatzea, eta lehentasunei erantzuteko lanak eta egileak abian jartzea.

Ildoak. Eskola, euskalduntzearen oinarria.

Euskarak eskola behar du, gizarte-ekintzarik sentituenetakoa baita. Eskolak asko du euskaren alde egiten jarraitzeko, euskarari kultur adierazpen berriak errazteko, euskarari euskaldun identitatea garatzeko, euskarari funtzio komunikatiboa eta sinbolikoa bermatzeko.

Eskolak asko egin du eta gehiago egin behar du. Eskola erlijiosoak, publiko edo estatalak, ikastolak... guztiak behar ditu euskarak, belaunaldi euskaldun berrien katea etenik gabe bermatzeko.

Euskara izan da ikastolek hezkuntza eremura ekarri duten bereizgarria, euskal eskolaren osagai komuna eta ardatza. XXI mendeko euskal hezkuntza-sistemaren ezaugarri propioen elementu zentrala Euskara bihurtuko bagenu, hau da, ikastetxe erlijiosoena, eskola publiko edo estatalena, eta ikastolena, guztiok gutxieneko curriculum hori, konpartituko bagenu, bi mende luzetan zehar Estatuak eta Elizak euskal gizartean eragin zuten hizkuntz, kultur eta identitate kalteari buelta emateko urrats bateratuak egiten hasiak geundeke.

Euskarak, hizkuntza orok bezala, iraun lezake irakatsia eta ikasia bada, hots, transmisioa bermatzen zaion heinean. Lan hori egiten ez duen eskolak jai du EAEn.

Lege-markoa hobetzea, gizarte-eragileekin batera.

Euskararen biziberritze prozesuaren arrakastaren hiru faktoreetako izanez, Euskal Hezkuntza osoari babes juridikoa emango dion Legea behar-beharrezkoa dugu, azken hogeita bost urteotan ondo egin direnak sendotzeko, okerrekoak zuzentzeko eta berriak bideratzeko.

Geure erkidegoak izango lukeen Hezkuntza Legea, historian lehena, EAEko hezkuntza-sistema XXI. mendean lekutzeko eta dinamizatzeko balio beharko lukeena, ezin da Euskal Eskola Publikoaren Legea egitean eta garatzean erakutsi zen "estilo traketsaz" onetsi.

Hizkuntzari dagokionean, ondoko aspektuok, gutxienez, arautu edota arautzeko bidea egin beharko lituzke: 

• Ikastetxeen hizkuntz proiektuari babesa eta baliabideak. Egun indarrean dagoen hizkuntza-ereduen politika gainditzeko, EAEn ofizialkide diren bi hizkuntzak nahikotasunez eta erraztasunez eskuratzeko ez ezik Europako hizkuntzak ere eskuratu ahal izateko, euskara ardatz eta lekuan lekuko egoera kontuan hartzen duen eleaniztasun egitasmo bakarra abian jartzeko.
• Hezkuntzan hizkuntz I+G+B egitasmoei babesa eta baliabideak. Euskararen erabilera ikertu, garatu eta berritzeko saioak egiten dituzten eskolak, eremu kurrikularrean eta ez-kurrikularrean, ahozkotasunean, aisialdian, kirolean, gurasoen prestakuntzan eta euskalduntzean... laguntzeko eta esperientzia-pilotuak, dagokien ebaluazioaz, martxan jartzeko.
• Etorkinen euskalduntze prozesuari babesa eta baliabideak. Ikasle hauen kalitatezko eskolatzea bermatzeko, gainerako hezkuntza-konpentzietan kalterik ez sortzeko, ikas/irakaskuntza prozesuaren eta gizarteratze eta integratzearen komunikazio tresna den hizkuntza ezagutzeko eta erabiltzeko.
• Bigarren Hezkuntzaren euskalduntze bizkortzeari babesa eta baliabideak. Maila guztietan (Lanbide Heziketa barne dela) euskararen erabilera indartzeko asmoz egitasmo osatu eta bateratua eduki behar delakoan, maila desberdinetan egitasmoak zehazteko, abian direnak koordinatzeko, irizpide komunen arabera antolatzeko, jarraipena egiteko zein halako egitasmoak garatzeko.
• Informazio eta Komunikazio Teknologien garapenari babesa eta baliabideak. Ikas/irakaskuntza prozesuan, eskolaren gestioan, gestio akademikoan, barne eta kanpo komunikazioetan euskaraz jarduteko, euskararen erabilpenaren balizko espazioak handitzeko eta euskara berrikuntzaren ospeari lotzeko.
• Jendeaurrekoan irakasleen euskarazko jarduna garatzeari babesa eta baliabideak. Euskara maila jasotzeko, hizkuntza baliatu behar dutenean sortzen zaizkien zailtasunei berehalakoan erantzuteko.
• Profesional guztien euskalduntasuna lantzeari babesa eta baliabideak. Ikastetxeetan lan egiten dutenen euskalduntasuna eta euskara maila ona ahalbidetzeko, irakasleen prestakuntzari gainerako zerbitzuetan (heziketa bereziko langileak, begiraleak -jantokikoak, jolas denboran zein eskolaz kanpoko jardueretan ari direnak-, bestelako zerbitzuetakoak -zaindariak, sukaldariak, ea. -, etab.) ari direnak euskalduntzeko edo alfabetatzeko.
• Gurasoen euskalduntze eta alfabetatzeari babesa eta baliabideak. Ikastetxean lantzen diren edukiak eta metodologiak aintzat zein haurrak hezteko dituzten gabeziei erantzun nahian, berariaz euskara ikasteko edota hobetzeko.
• Nafarroan eta Iparraldean euskararen erabilerari babesa eta baliabideak. Ikastetxeetan euskararen erabilera indartzeko, administrazio edota gizarte eragileekin halakoak garatzeko eta lankidetza hitzarmenak izenpetzeko. Egindakoari eustea eta egiten segitzea Ikastoletan badakite bereizten egoera politiko anitzetan jardutea zer den. Bi estatu, lau administrazio publiko, diktadura, errepublika, monarkia, konstituzioa, eliza espainola, eliza euskalduna, funtzionarioak eta bukaera gabeko abar luzea.

Demokrazioaren aipamen ugari agertzen dira Oinarrizko Txostenean zehar, euskararen garapenak izan behar dituen ezaugarriez ari denean.

Tamalez, sarri ahantzi egiten dugu euskararen garapena ez duela soilik Estatu frankistak oztopatu edota desegiten saiatu. Inork zalantzan jartzen al du Frantziako Estatuaren zigilu demokratikoa? Eta nor izan da gogorrago euskararekin, ikastolekin?

Euskaltzaleak elkarteak antolatutako Kongresuan, 1931n, hauxe zioeten: "Atzo Monarkiari galdegin genion, atzo ere Diktadurari eskatu genion geure haurrak euskaraz hezi zitzala, gaur eskaera bera Errepublikari egin diogu. Estatuko agintariak, atzokoak eta gaurkoak, monarkikoak zein errepublika zaleak, gor dira geure eskubideen aurrean. Haientzat Estatua dena da, interes gorena" Behin irakurri nuen "askatasuna erresistentzian irabazten dela".

Ez dakit horrela den ala ez, baina ikastolen adibidea esanguratsua dut eta Lizarran egin zen Nafarrroa Oinez hartako leloak zioen moduan "ezina, ekinez egina". Oso baldintza prekarioetan dagoelako, artean, euskarak bereari eutsi behar dio, eta aurrean bide luzea duelako, egiten segi behar du.

JOSEBA IÑAKI ETXEZARRETA

Euskal Herriko Ikastolen Konfederazioko zuzendaria da

Azpeitian, 2008ko maiatzaren 25ean

 Ikasberri, Azpeitiko Ikastola 

"IKASTOLA" aldizkaritik jasoa

1.- Nola bizi izan zenuten 93.ko ikastolaren zatiketa?

Zatiketa, hitz tranpa bat izan zen eta da. Autonomi Erkidegoko 1993ko legeak bihotzean jo zuen Euskal Herriak urte askotan herrigintzan egindako lana. Ez zen zatiketa. Ikastolak desegitea zen. Administrazioari entregatzeko tranpa.

Hori aurreko urteetan legerik gabe ere gertatu zen bi erkidegoetan. Tanttataka-tanttaka, hainbat ikastola publifikatu ziren Autonomi eta Foru erkidegoetan. Baina urte haietan ikastola izenak bere identitatea mantendu zuen. Sare bezala bere nortasun propioarekin kontsideratua izaten jarraitu zuen.

Administrazioaren aukera hor izan dugu, XIX.mendean Frantziako eta Espainiako estatu modernoen sorreratik. Espainiak bere hezkuntza sistema egituratu zuenean 1870an Moyano Legea metalezko eraztunarekin etorri zitzaigun. Foru erkidegoan eraztuna handitu ziguten “Vascuencearen legearekin” borobil handiekin seinalatuz euskara debekatua gelditzen diren herrialdeak. Autonomi erkidegoan identitatea estali ziguten 1993ko legearekin. Ikastolak desegitea zen 1993ko legearen atzetik zegoen asmoa.

Hezkuntzako Kontseilariak berak publikoki horrela adierazi zuen. Neurri batetan lortu ere egin zuen. Urte batzuetan ikastola zer den kontzientzia difuminatuta gelditu da. Ikastola, edozer zentru izendatzeko izen generiko bihurtu dute zenbaitek. Ikastolen noraeza nabarmena izan da. Zer ekarri digu horrek guztiak?

Bat: bihotzeko min galanta.

Bi: historian zehar beti egin diguten bezala, euskaldunak elkarrekin aurrez aurre ipini eta espainiarrak bere burua batere desgastatu gabe nahi dituzten helburuak lortzea.

Hiru: esperientzia berberak behin eta berriro errepikatzea, memoriaren haria galduta, ikasi gabe.

Lau: herri izaten jarraitzeko, kontzientzia suspertuta edukitzearen garrantziaz jabetu.

2.- Zer egiteko izan dute gurasoek zuen ikastolaren bilakabidean?

Herri honen izateari iraunkortasuna emateko, ikastolari bizia ematea. Arnasa. Bihotza ematea. Iparra ipintzea. Ikastola zer den eta zertarako den argi izan eta partekatzea. Horrek, etengabe arreta ipintzea eta denbora dedikatzea eskatzen du. Eta gurasoak konpromisoan egoteko, aurretik kontzientzia etengabe elikatu beharra dago. Horrela eusten diogu ikastolaren hariari. Horrela, herriaren izateari iraunkortasuna ematen.

Gogoan al daukagu nork, noiz, eta zertarako erabaki zen ikastolak sortzea?. Eusko Ikaskuntzak 1918an Oinatiko Kongresuan, eskola ofizialen paraleloak, gureak, egitea erabaki zuen. Euskal Herriak bere hezkuntza propioa izatearen beharra azpimarratu zuen bereziki.

• Hori horrela izanik nolatan ematen diogu 1993tik Administrazioaren eskolari ere ikastola izena?.
• Bukatutzat eman behar al dugu ikastolak sortu zireneko helburua?.
• Hori al da Euskal Herri osorako eskola?. Hori al da Administrazio propioa?
• Administrazioak 1993an egindako eskaintza eta antzekoen aurrean, dena besteen esku ustekotan, zertarako nahi dugu burujabetasuna?

Herri bezala aurrera egiteko, zertarako ari garen kontzientzia suspertzearen beharra inoiz baino handiagoa da.

Nafar Estatu bezala, Europan, hiztorian zehar errekonozitua izan den Euskal Herriak, izatearen kontzientzia iraunkorrari eutsi dio inbasio egoera desberdinetan gaur arte. Garai honetan bertan Europan gu baino herri txikiagoak estatu bihurtu berriak dira. Guk ere, besteak beste, geure hezkuntza bermatzeko erabakimenak eskutik izateko geure Estatua behar dugu eta nahi dugu.

Eta bitartean nola egin? gurasoak eskutik eramatea komeni zaigu, pedagogikogi bikaina izateaz gain, estatu gabeko herri batetan, geure hezkuntza egitasmoa bermatzeko, egindako ibilbideak erakutsi digulako bitarteko indartsuena direla.

Bai Euskal Herriak bere iraupenerako eta baita ere gure seme-alabak euskalzale izateko, arrisku haundiegiak ditugu inguruan, eta nahi duguna lortzeko bermea, geure eskutik bakarrik.

Beraz, gurasoak, profesionalak eta herritarrak, bakoitza bere lekutik, guzti-guztiok auzolanean arraun batera eginez behar gaitu egitasmo honek.

1993ko legearen 15. urteurrenak koinziditzen du Bizkaian ikastolen Ibilaldia Amorebieta -Etxanon ospatzen dugun egunarekin. Bere logoan agertzen da amore BI eta + (gehiago). Gure amoreak ere hauek dira: Bat, gure seme-alabak. Bi Euskal Herria. Eta gehiago: orainarte herrigintzan aritu diren guraso, ikastoletako profesional, herritar eta politikari… gure eskuetaraino ikastolaren haria ekarri digutenak eta oinordekoei pasa arte eusten laguntzen digutenak. Guztiak maite ditugu. Gure seme-alabak eta Euskal Herriak, IKASTOLA, behar eta merezi dutelako, argitu, eta partekatu dezagun, indartzeko.

Mirari Bereziartua Arotzena 

Azpeitian, 2006ko azaroan

1993an Autonomi Erkidegoko Eskola Publiko bihurtzeko legearen aurrean Azpeitian ikastolari eustea erabaki genuenetik hamaika urte pasa dira. Urolan, 30 urtetako bideari beste hamaikaren jarraipena ikastolari eutsiz eman izanaren poza dugu. Jarraipen hori Euskal Herria/Nafarroa Osoan beste 100 ikastolarekin batera denon eskutik eramaten jarraitzen dugun bakarrak gara Azpeitia-Azkoitia-Zestoan.

 Ikastolaren aukerari eusteko berriro ere etxe berri bat ekiteari aurre egin behar izan genion eta azaroak 17an hamar urte egin ditu ikastolaren etxe berria inauguratu genuela. Hori dela eta garai haietan ikastolarekin jarraitzeko inguruko erasoei aurre egiten elkarrekin ibili ginen Bizkaia eta Gipuzkoako lau ikastoletakoek elkartu ginen ostiralean ikastolan, hausnarketa egiteko eta haria etengabe biziberrituta izateko.

Ondorengo bost ideia hauen inguruan mamitzen dut gaurko hausnarketa.

1.Aldaketa: Hezkuntzan aldaketa aldarrikatzen dut. Ikasleen eskutik behetik gora egindako aldaketa beraiek protagonista bihurtuz. Guk, herritarrok, halabeharrez estadurik gabeko egitura batean ekiten diogu ikastolatik geure Eskola Nazionala eta Unibertsitateari.

Egoera honetan aurrera egiteko gizarte ekintzaile baten beharra dugu. Hori lortzeko Unibertsitatean ikasleak protagonismo zuzena izatera animatzen ditut gizarte mota hori bultzatzeko. Hori ezin da lortu, ikasle pasiboak eta atomizatuak badira; hau da, elkarrekin hitzegiten ez badute; liburutik edo irakasleen apunteetatik bakarrik ikasten badute, irakasleen esanatera bakarrik funtzionatzen badute… hori garapenerako eragozpena da.

Eta ikasleak unibertsitatean protagonista izateko ikastoletatik saiakerak egitea eskatzen du, bat batean ez delako jarrera aldaketarik ematen. Aldaketa honetan kokatzen da irakasleon erronka nagusiena. Ikasleekin harremanak modu berri batetan egitean.

Bestalde, unibertsitateari dagokionez, ezagutu berri dugun datua da, munduko ehun unibertsitate onenen artean, espainiar bat bera ere ez dagoela.

Geurea eta egokia nolako zumearekin egingo dugu?.

2.Argi izan zer transmititu: XXI. mendean euskal identitatea bere osotasunean nola transmititu gure erronka nagusia da une honetan.

Hor daukagu euskal curriculuma eta geure sistema propioa gauzatzearen lana. Hau da, guraso eta irakasleen erronka haundi bat, ikasle euskaldunek eskubide hori dutelako eta guk bete-beharra.

 Hizkuntza-tranpa asko erabiltzetik, argi definitzera pasatzea, herri honentzat ezinbestekoa da. Dena ez da berdina, eta ordua bada, bakoitzari bere izena ematekoa, bestela geure izana ipintzen dugulako arriskuan.

Ez badakigu zer kultura transmititu, gaitasunen garapen orokorrerako, oinarrizko traba bihurtzen da . Hau da, ikaslearen behar pertsonalei erantzuten diona; geure kulturan oinarritzen dena; etorkizuneko erronkei aurre egiteko prestatzen duena; pentsamentu kritikoa garatzen duena; emozioen abiltateetan harremanetarako trebatzen duena; komunikazio teknologietan, hizkuntzetan eta balio etikoetan norberaren garapen onena emateko prestaten duena, gizaki, gizartekide eta gizadikide bezala. Eta hori guztia bermatzeko, herri bezala geure burua arautzeko ahalmena behar izatearen kontzientziarekin.

3.Etorkizunerako norabidearen haria historiarekin lotu: Herri batek bere norabidea topatu nahi badu bere historia kontutan izan behar du. Bere izaera bizi-berrituta mantentzeko transmisioa egoki egitearen helburua bete behar da. Bizi dugun une honetan gerorako zer gorde kontutan izatea eskatzen du. Izan zirelako gara, eta garelako, izango dira. Gerorako zer espero dugun gaur erabakitzea, hori da gure izatearen transmisioa. Beraz, ez da lehen aldian korapilatzeko, baizik eta gure herriaren haria etengabe bizi-berritua mantentzeko.

4.Gizarte-sare eragilea : gizarte zibilaren sarearen aldekoa naiz. Ikastola mundutik ikasi dut herri honetan giza-talde batek bere burujabetasunetik ekiteak duen indarra. Herri honen historian oso argi azaltzen da herrigintza ez dela bakarrik adostasun politikoetatik etortzen. Ikusia eta ikasia dugu politikagintza haundietatik baino gehiago aurreratzen dela gizarte ekileen eskutik, kolektiboek herri kontzientzia argia dutenean, lanean konprometitu eta ondo egitearen konfiantzan aritzen direnean.

Herri bezala hainbeste estimatzen dugun burujabetasunaren indarra, herritarren protagonismoan dago, lekuan-lekuko gizarte lanetan, elkarteetan…. Horren errespetutik dabiltzen politikariek jasotzen dute, itzulian, beraiekiko errespetua.

Horretan erakutsi dute gurasoek, ikastoletan gakoa non dagoen eta zenbateraino den garrantzitsua ikastola aurrera ateratzerakoan, beraiengan oinarritzen den herrigintza.

5.Politikariak bere lekuan kokatzea: Dauzkagun gora-behera guztien errua ezin diegu politikariei bota, baina nabarmena da kosta egiten zaiela beraien lekua eta zeregina zein den onartzea eta denen gainetik ibiltzeko duten joera aldatzea.

Egokia deritzot, politikariek, gizartearen gainetik bisionario eta salbatzaile papera uztea eta gizarte heldu baten aurrean kokatzea. Heldutik heldura gizartea tratatzen hastea. Herritarrok geure buruaren protagonista izanik, geuk egin nahi dugun ibilbidean, politakariek, laguntzaile izatera aldatuz, bidea askoz ere emankorragoa izango delakoaren uztea dut.

Hainbat alditan politikariek ikastola moztu nahiean bota dizkiguten erronken aurrean, herritar asko eta asko gaude ikastola lotu egin dugunak. Orain, bermea topatu nahi dugu.

Luis María Martínez Gárate

San Fermín 2006 

(Nabarraldetik jasoa)

La polémica sobre el currículo es la “punta del iceberg” de un debate mucho más profundo, ideológico y político. Para comprender la realidad de una sociedad no es suficiente con la descripción de sus aspectos concretos, uno de los cuales sería el educativo y, dentro del mismo, el currículo.

El sistema educativo está inmerso activa y pasivamente dentro del contexto social, ideológico y político. Pienso que no se ha escamoteado el currículo, simplemente se ha profundizado en aspectos que lo condicionan de forma muy importante.

Voy a intentar resumir en puntos concretos algunas de las cuestiones de divergencia con Ramón Zallo:

1.- Pienso que Zallo confunde lo que el llama Realidad con mayúscula y la equipara con el conocimiento mediado (aquí sí que hay “mediaciones”) y condicionado por los aparatos de todo tipo (educacionales, mediáticos, coercitivos etc.) de los estados dominantes. a la realidad opino que se debe acceder mediante la investigación en todo el entramado de relaciones sociales y, sobre todo, debe relativizar la “objetividad” de su posicionamiento. La percepción de la realidad, ya desde Marx, responde a los intereses sociales de quien la analiza.

2.- Debo reiterar, en el mismo sentido, que Zallo se mueve en los parámetros de la dominación. Las identidades sobre las que trabaja la “sociología cuantitativa” (evidentemente más allá del bien y del mal) no sólo no son “neutras”, sino que tienen una enorme carga ideológica y política. Con los “datos objetivos” de este tipo de sociología pasa algo muy semejante a lo que sucede con los votos en las sociedades dominadas. Sólo se puede votar lo que permiten en su propio sistema y con sus propias reglas de juego. Lo cual no quiere decir que tanto unas como otros no tengan valor para conocer la realidad de una sociedad, pero hay muchos más factores que se deben sopesar y tener en cuenta para acceder a un conocimiento más profundo.

3.- Opino que Zallo juega el papel de “reductor” de las reivindicaciones de nuestra sociedad. Las reduce, de manera semejante a como lo hacen determinados sectores del PNV, a lo que él juzga, otra vez por encima del bien y del mal, como “lo posible”. Y tras despacharlas como “imposibles”, por utópicas, plantea la pregunta retórica de “cómo se crea un Estado ahora ya!”. Para colmo, afirma que “faltan los agentes y los actores”. Es muy revelador de su papel en este juego, en el que sirve de freno y distracción de las muchas capacidades de nuestra sociedad.

4.- En este sentido, me apena profundamente la visión que tiene Ramón Zallo de la sociedad de la CFN. La equiparación que hace entre el número (una valoración puramente cuantitativa) de euskaldunes y de emigrantes sería ofensiva si no fuera ignorante. Parece que Zallo no se ha enterado de la visión política de Navarra como Estado independiente durante muchos siglos, de la memoria histórica que esto representa para la sociedad de la CFN, del valor social y político que supone para su autoestima y de su función movilizadora. Esta perspectiva supera, cuantitativa y cualitativamente, con amplitud el peso numérico de los euskaldunes en la CFN. Tal aspecto es ignorado, cuando no menospreciado, desde la muchos sectores de la CAV y de la propia CFN. Pero no creo que estemos en condiciones de tirarnos los trastos unos y otros en beneficio de quienes nos dominan.

5.- Zallo tergiversa el concepto de estrategia. Estrategia es, de algún modo, una articulación de medios y fines. Una estrategia sin fines claros se pierde en el oportunismo y eso es lo que, según creo, le sucede a Zallo. Y, para mí, es evidente que todos los medios, el corto plazo, la táctica, la gestión del currículo etc. etc. sólo tienen un sentido político real si se enmarcan en una estrategia propia de recuperación del Estado. Ahí es, en mi opinión, donde Zallo naufraga ya que no sólo no se lo plantea como objetivo estratégico, sino que lo margina. Desde mi propia posición, u otras semejantes, nunca hemos dicho que menospreciemos ni el corto plazo, ni el día a día, pero contemplados siempre dentro de una perspectiva que consideramos estratégica.

6.- Zallo habla de “pasos que puedan ir en la buena dirección”. Pero, ¡señor mío!, si eso es precisamente lo que queremos. Pero para eso es necesario coincidir en definir cual es la “buena dirección”. Y ahí, me temo que haya también alguna divergencia. Para nosotros el objetivo de la consecución del Estado propio es democráticamente irrenunciable. Otra cosa es que en las distintas fases del conflicto se pueda llegar a situaciones “intermedias” como serían fórmulas federales o confederales. Repito, no es nuestro objetivo, pero si llegan, serán bienvenidas. No somos de los que opinan que “cuanto peor, mejor”.

7.- En la interpretación que da Zallo del soberanismo creo que se produce una importante confusión entre la realidad política del Estado español y los deseos que tiene de que fuera de otro modo. El ejemplo de las andanzas de ERC en el tripartito catalán y en su relación con el gobierno del Estado español en la gestación del Estatuto de Catalunya dejan bien claros los márgenes de maniobra. Y no son, precisamente confederales, ni tan siquiera federales. Siguen siendo unitaristas al viejo estilo.

8.- Quiéralo o no Ramón Zallo el choque social ya existe y no es precisamente cediendo posiciones, siendo “buenos”, como se ganan los conflictos que intencionadamente se plantean como juegos “de suma cero”. Pienso que no es así y que España y Francia saldrían ganando en calidad democrática si Vasconia fuese independiente. Pero ellos, sus respectivos nacionalismos, parece que no lo perciben así y fuerzan un juego de suma cero: lo que tú ganas, yo lo pierdo. Será triste, pero es así. Y nuestra capacidad demográfica no nos permite actuar como misioneros para “convertir” a españoles y franceses al nuevo “juego”.

9.- Tengo muy claro quienes son nuestros adversarios y dónde se ubican sus guarniciones; son los defensores a ultranza del unitarismo de los estados bajo los que se encuentra repartida nuestra sociedad. En mi opinión, aquí Zallo se despista un poco. Lo que pretendemos quienes somos miembros de Iturralde y trabajamos a través de Nabarralde, es precisamente que entre todos aquellos grupos, movimientos, asociaciones personas etc. que estén próximos en su visión de Euskal Herria, se organice un debate democrático en el que los asuntos antes expuestos, y otros muchos, salgan a la luz. Nosotros aportamos nuestro punto de vista, y lo debatiremos con quien haga falta.

10.- Pienso que una sociedad adulta y con autoestima se independiza como las personas. Desde Iturralde y a través de Nabarralde trabajamos en que nuestra sociedad, Vasconia entera, adquiera el nivel de autoestima (mediante el reconocimiento de su patrimonio, historia etc.) necesario y suficiente para exigir su emancipación, su independencia. Y pienso que esto sólo puede venir de la mano del Estado propio.

11.- Quiero terminar estas puntualizaciones con el agradecimiento a Ramón Zallo como agente de un debate, desde mi punto de vista, positivo y enriquecedor. Quiero también agradecer a los medios que han servido de vehículo al mismo, bien sean electrónicos, como Izaro News y Nabarralde, bien sea en la prensa escrita, como Berria.

Victor alexandre  

Kazetari eta idazlea

Berriatik jasoa

Ikastoletan hasten da nazio normaltasuna. Halaxe da mundu osoan, eta halaxe behar du Euskal Herrian ere. Iragan abenduan( 2005ekoan), Euskal Eskola Nazionalaren Eguna zela-eta Azpeitian izandako ekitaldi batzuetara joateko aukera izan nuen, Ikasberri, Azpeitiko ikastolak gonbidatuta.

Egia esan, harrigarria da inolako nazio konplexurik ez duten euskaldunen esku dauden arlo guztietan lortu den guztia. Ikastolak benetako ikastolak, noski askoz ere errealitate konplexuago eta kontrakoago baten ameskeria direla esan dezake norbaitek. Agian bai.

Herria eta hizkuntza normaltasunetik urrun daude oraindik. Eskola nazional horiek orain arte egin duten lana, baina, bikaina da. Imajina al dezake irakurleak zer fasetan legokeen egun euskal «gu» baten eraikuntza ikastolarik ez balego?

Euskaldun izatea bizitza ulertzeko modu berezi eta paregabea dela erakusten dute ikastoletan. Euskaldunek giza ondareari egindako ekarpena, hain zuzen. Haiek dira normaltasunaren eraikitzaile nagusiak horren ondorio dira dituzten arerioak; beste herrialde baten borondatearen mende ez dagoen herrialde heldu batena den normaltasunarena.

Ikusi besterik ez dago ikastolek Espainiako alderdi politikoetan sortzen duten gaitzespena, euskal nortasuna onartzeak nortasun espainiarra hodeietatik jaistera behartuko duela uste baitute. Takoi altuekin ibiltzen ohituta dagoen batek sentituko lukeen gaitzespena bezalakoxea, zapata lauekin ibiltzera behartuko balute. Gehiegizko zentimetro horiekin ibiltzeko ohiturak bere buruaren pertzepzio okerra eman izango ziokeen; hain pertzepzio atsegina, non errealitatearekin nahasi izango zukeen. Horregatik, haren harrokeriak onartuko ez lukeen apaltzea izango litzateke sendagileak zapata lauak erabiltzeko agintzea. Bere gezurrean sartuta dagoenaren erantzun naturala.

 Euskalduna den oro gaitzesteak beldur hori du oinarri. Horren ondorio da espainolismoa euskaltasunaren ondare atabiko ezin ordainduzkoan oinarritzea Euskal Herria nazioartean gutxiesteko. Horrela, antzinatasuna bai Euskal Herriarena eta baita euskararena ere primitibismoaren, baserritarkeriaren, zakarkeriaren, gizakeriarik ezaren eta, nola ez, indarkeriaren sinonimo balitz bezala proiektatzen dute hedabideetan. Ezin hobea da irudi hori. Izan ere, independentzia berreskuratu nahi duen herri bati intelektualki entzutea kenduta, ospea kentzen zaio, halaber, estatu ezaugarririk ez duen nazio ororen independentzia asmoari. Horrela, independentzia aldarrikatzea ez ezik, nazio terminoa aldarrikatzea ere terrorismoa da. Beste modu batera esanda: euskal independentzia eskatzen duen oro ez ezik, terrorista da, halaber, herrialde horri juridikoki nazio izaera onartzea eskatzen duena. Alegia, helburua da gizakiak edo talde batek egin dezakeen eskaera bidezkoenari izate eskubidea ospea kentzea.

Hala ere, ez da «izate eskubide» hori Espainiaren kezka nagusia, baizik eta «izate kontzientzia» horrek beti «erabakitzeko borondatea» ekartzea. Zenbat eta helduagoa, orduan eta mendekotasun txikiagoa. Arrazoi horrexegatik gorrotatzen dute espainolistek euskal eskola nazionala. Espainiak badaki euskalduntzea espainoltzearekin bateraezina dela. Edo bata edo bestea. Eta hauxe da bien arteko aldea: lehena naturala da, eta bigarrena, berriz, inposatua. Milaka eta milaka urteko herri baten existentziaren bermea da lehena; herri hori hirugarren herrialde baten mende dagoen froga, bigarrena.

Beraz, espainiarren buru jatearen aurkako antidotoaz ari gara. Horren ondorio da, halaber, ikastolak difamatzeko interesa, gorroto eskolak direla esanez, horietan Espainia gorrotatzen erakusten dutela. Ikastoletan ez dute erakusten inor gorrotatzen. Alderantziz. Maitatzen erakusten dute ikastoletan, beren buruak maitatzen erakusten diete euskaldunei.

Nazio batek gainerako nazio libreekin maila berean erlazionatzeko duen gaitasuna da nazio baten askatasunaren froga; kanpotik datozenei bere hizkuntza jakitea exijitu ahal izatea; seme-alabek ikastetxean ikasten duten historia herri horren berezko historia izatea, eta ez auzokoak gainbegiratutakoa; errespeta dezaten beharrezkoa den autoestimua edukitzea eta bere erabakiak hartzea, horrek dakartzan ondorio guztiekin.

Eskubide horiek gabeko nazioa ez da nazio librea. Beraz, hauxe da galdera: Zer egiten du Euskal Herriak alboko herrialdearen Diputatuen Kongresuan harrapatuta? Nola daiteke ez konturatzea suizidioa dela Espainiaren eta Frantziaren demokraziaren gezurra onartzea?

Urte asko pasatuta ere, katalanok eta euskaldunok ez dugu inolako botererik edukiko ez Espainian, ez eta Frantzian ere. Sekula ere ez. Ez dugu sekula izan, eta ez dugu sekula izango. Bi herrialde horien parlamentu aritmetika dela-eta ezinezkoa da haien etxeko gutxiengo bat baino zerbait gehiago izatea.

Hortaz, hori al da gure nazio egitasmo handia? Lau urtero otoitz egitea, aurkariak gehiengo absolutua lor ez dezan, politika eskazalea eta kondarretakoa egiten jarrai dezagun oztopo izan daitekeena? Zer zentzu dute guretzat arau ustez demokratiko horiek? Benetan ez al gara konturatzen Espainia ez dela sekula bere onera etorriko? Horren zaila al da ulertzen zenbakiek betiko gehiengo absolutua bermatu diotelako onartu duela Espainiak Zuzenbide Estatua, berriz ere monarkia ezarri eta horri frankismoren printzipio oinarrizkoak sinarazita?

Sen onak beste galdera batekin bakarrik erantzun ditzake hainbat galdera: Zer egiten dugu katalanok eta euskaldunok Espainian?

Erredakzioan itzulia

Josu Albero

Ikasberri,Azpeitiko Ikastola

Azpeitian,2005eko irailean

Zer ulertzen dugu “euskal eskola nazionala”-z mintzatzen garenean? Erantzunak oso anitzak izan litezke, baina nik lau ardatz hauetan oinarritutako eskola irudikatzen dut: Euskalduna, Nazionala, Herrigintzakoa eta Autonomoa.

Euskalduna: Belanauldi berriak eskolan euskalduntzeko sortu ziren ikastolak Francoren diktadurapean. Garai hartan Hego Euskal Herrian eskola guztiak erdaldunak ziren, ikastolak oasi txiki bat izanik gure hizkuntza zigortua eta jipoituarentzat. Gaur egungo egoera gure Herriko zati handi batean desberdina da. Iparraldean eta Nafarroako alderdi batzutan ikastolek aspaldiko ohitura izaten jarraitzen badute ere (euskaraz ikasteko ez baita beste aukerarik), E.A.E-an eta Nafarroako beste alderditan euskara gureak ez diren ikastetxeetan sartu da ere. Hots, Gasteizen, Donostian edo Iruñean oinarrizko zein goiko ikasketak euskaraz burutu daitezke ikastola batean sartu gabe. Bistan da, beraz, ikastolek “plus” bat eskaini behar dutela D eredua eskaintzen duten eskola publiko ala pribatuen aurrean. Horregatik, oinarriak eta helburuak oso zehatzak izan behar dira: euskal eskola nazionalaren iritziz euskara ez da komunikazio tresna hutsa, gure nortasunaren ezaugarririk garrantzitsuena baizik, Herria egiten gaituen funtsezko elementua.

Beraz, ez da nahikoa euskaraz irakastea, gure gazteria euskaraz bizierazi behar dugu, euskaldun aktiboak lortu behar ditugu. Gure haurrek euskaraz gelan ikasi eta erdaraz jolasten badute kalean (eskola publikoaren D ereduan gertatzen denaren antzera), ikastolak porrot egiten du funtsezko helburu batean: belaunaldi berrien euskalduntzean. Euskal eskola nazionalak burutu behar duen euskalduntze aktibo horrek oraindik ere eskatzen du –zoritxarrez- jarrera militantea eta hizkuntz kontzientziazioa bere maila guztietan: zuzendaritzan, irakaslegoan eta gurasoengan. Egoera diglosiko batean dagoen gurea bezalako hizkuntzak ahaleginak, antolakuntza eta lana behar ditu normalizatzeko. Hori da ikastolek eskaintzen duten “plus”a eskola publiko ala pribatuaren D ereduaren aurrean: konpromiso irmoa beren ikaslegoaren euskalduntze osorako.

Nazionala: Administrazio-mugaz gainetik, Euskal Herria zazpi lurraldetan finkatutako errealitate kultural eta historikoa dugu. Ikastolek Euskal Herriaz duten ikuspegia nazionala da, eta ezarritako mugak gainditzen ditu. Euskal kultura eta nortasuna E.A.E.-ra murrizteak (gure Herriaren hegoaldean) edo Iparraldera (gure Herriaren iparrean) faltsua eta alderdikoia izateaz gain, oso ikuspuntu motza adierazten du. Gure Herrian jarduten duen frantses ala espainol eskola erregionalistaren aurrean (publikoa ala pribatua), euskal eskola nazionalak Euskal Herriko ikuskera integrala asumitzen du; ikuskera hori ikasgaietan ez ezik, baita ikastolen hedapenean ere isladatzen da, beren sarea gure Herriko txoko guztietara zabaltzen baita –muga guztien gainetik-, Santurtzitik Maulera eta Baionatik Tuterara.

Herrigintzakoa: Kalitatezko hezkuntza euskalduna ez da bakarrik euskaraz emandako hezkuntza: gure Herriaren kulturari –kultura zentzu zabalean ulertuta- atxikitzen dion hezkuntza da ere. Hemen, Historia, Geografia edo Ingurunea irakas daiteke euskara txukunean Euskal Herria aipatu gabe. Hori ez da gure eredua. Eskola ez da erakunde neutroa edo aseptikoa kulturarekiko, balio kultural oso jakinak ematen baititu, hemen, Albaceten edo Singapur-en. Horregatik, euskal eskola nazionalak euskal kulturarekiko atxikimendu estua eta sakona dauka. Euskal kulturaren transmisioa bermatzen saiatzen da gure eskola; ondo ulertuz euskal kultura ez dela elementu folklorikoa, Herri egiten gaituen zutaberik sendoena baizik. Politizazio salaketak ez ditugu onartuko: euskal eskola nazionalak ez baitu politikagintzan jarduten, herrigintzan baizik. Uste baitugu gure kultura ezagutuz eta maitatuz hezkuntza irekiago eskainiko dugula gure inguruko eta mundu zabaleko kulturekiko: “Herritik mundura” esaldiak isladatzen duenak bat egiten du gure pentsamoldearekin. “Euskal Curriculuma” osatzeko azken boladan egindako ahaleginak txalotzen ditugu. Bide egokia iruditzen zaigu, eta gure aportazioak egiten ere jarraituko dugu.

Autonomoa: Duela hamar urte arte, “Buesa Legea”k eskola publikoa/eskola pribatua dilema ezarri zuen arte, ikastolek hasierako gogoa eta izaera mantendu zuten, guraso kooperatiben antzera jarduten Estatuko eskola publikotik eta eskola pribatu erdaldunetatik at, euskarari eta euskal kulturari gogor eutsiz. 1993-az geroztik zenbait ikastolek 3 probintzik osatzen duten Erkidegoko eskola sarean sartzea erabaki zuten, beste batzuk ikastola gisa jarraituz eta jatorrizko independentzia hura mantenduz. “Sare publikoa/sare pribatua”ren eztabaida ez da berria, eta tarteka berpizten da gure hezkuntz komunitatean. Baina gaur eta hemen, euskaldunok burujabetza politikoa ez dugunean, eztabaida hori falazia hutsa da. Auzi hori kanpoko interferentziarik gabe haien hezkuntza politikak garatu ditzaketen herrietan bakarrik planteatu daiteke, horiek besterik ezin baitute horri buruz eztabaidatzeko luxua eduki. Ez da, ordea, gure kasua. Holako auzia plazaratu Euskal Herriko gizartean elizaren atarian dagoen eskale gizajoari bere iritziz kabiar beltza ala gorria gozoagoa den galdetzea bezalakoa da, hots, gustu txarreko adar jotzea.

Horregatik, gaur egun euskal eskola nazionalak bere autonomiari eutsi behar dio, espainiar administrazioarekiko, hiru probintzitako erkidegoko administrazioarekiko, nafarroa garaiko erkidegoko administrazioarekiko, zein frantses administrazioarekiko.

Autonomia honek gure hezkuntza egitasmoa aurrera eramaten lagunduko digu kanpoko interferentziarik gabe, edo ahalik eta gutxienekin.

Sosa apur baten truke gure autonomia hipotekatzeak kinka larrian jarri lezake gure egitasmoa, tokian tokiko botere politikoaren menpe kokatuz. .