carrere kontalaria

Kondoi bakoitzak bere istorioa dauka, edo amore ez emateko amoranteen ipuinak.

            Zer ezkutatuko ote da kajatxo horren barruan? Zabaltzeko irrikitan daukagun kaja dotore, kuttun horretan? Ez edozein unetan zabaltzeko kaja arrunta. Kaja horretan desioak, ametsak, pasioak, antsiak, beroak, hotzikarak, izerdiak daude gordeak. Zabaltzen ez denean hatz urduriek ferekatzen, laztantzen dute. Ahots etsi, eztia mintzatzen zaio ahapeka. Zabaltzen ez denean hutsa da giroan. Zabaltzeko egina da kajatxo hori. Bere izatearen arrazoia horixe da. Esku urduri, goseti, izerditsu, grinatsu batek, bere barruan gordeta dagoen istorioa deskubri dadin dago egina kaja hori. Ohantzearen ondoan, isil, mutu, herabe, dagoen kutxa zain dago. Kondoien kutxatxoa da. Kapoten gordelekua. Preserbatiboen atseden lekua.

            Eta zabaltzen dugunean istorio bat hazten da airean. Giroan. Lurrunean. Lurrinetan. Izerditan. Jiratan. Biratan. Atsedenetan. Abiaduran. Istorioa hasi da. Hazi da. Hezi da. Eta ez da hesi. Argi eta itzaletako istorioa. Eraikitzen da mutu eta oihu. Gor eta ozen. Geldo eta bizi.

            Kondoien kutxa istorioz betetako kutxa da. Deskubritzeko zain dauden istorioak. Istorio ezustekoak. Istorio desiratuak. Grinatsuak. Luzeak. Motelak. Laburrak. Haundiak. Txikiak. Kondoi bakoitzak bere istorioa dauka bere baitan. Eta, agian, gure baitan gordeko da. Beharbada isurtzen den istorioa izanen da edo apika itsas zabaletara uholdeka heltzen dena.

            Kondoi bakoitzak dauka bere istorioa eta estali baino deskubritzeko gonbitea egiten digu. Edo ez?  

Izena duen guztia da

Euskaldunak ipuinen herrialde miresgarrian

            Bilobak aitonari galdetu dio ea kontatu dion ipuinean gertatzen dena egia den eta erantzun dio:

            “Izena duen guztia da”

            Eta orduan, begiak eta burua zabalik, ametsen munduan sartu da, non denborak eta lekuak eta distantziak zehatzgabeak diren.

            “Izena duen guztia da” Euskal Herriko ahozko tradiziotik ekarritako ipuinez osatutako ikuskaria da. Euskal herri imajinarioak egokitu, asmatu, garatu dituen ipuinak mundu harrigarri bat erakusten digute, non dena da posible, non denborak eta lekuak fantasiaren dimentsioan agertzen diren, errealitateari aurre egiteko beti. Eta zer hobeagoa errealitatea ulertzeko, aldatzeko, irudimena baino. Aitzinako ipuinak gaurko ikusleei ekarriak. Euskaldunen ipuinen mundu harrigarriaren barrena abia gaitezen. Pertsonen mundu harrigarrian.

Mingain haragia

Emakume ipuinak

                Mingain haragia ipuin ikuskaria munduko kultura ezberdinetako ipuin tradizionalekin osatuta dago. Mendetan zehar ahoz aho pasatako kontakizunak dira. Ameriketako indioak,; Afrikako ahots ezezagunak; Inuit herriaren berotasuna izotz artean; basamortuko lasaitasuna. Telebistarik gabeko garaia; “desiratzeak oraindik balio zuenekoa”.

            Baina hamaika dira gordetzen diren hoietako istorioak. Zergatik bada honako bilduma hau? Egia esan ia-ia kasualitatezkoa da ikuskari hau. Ipuin ezberdinak ezagutzen ari nintzela, konturatu gabe ari nintzen emakumeak protagonista zituzten ipuinekin liluratzen. Ez ziren Marierrauskin edo Txano Gorritxo edo Edurne Zuri. Neska liraina, xarmanta, ederra, bihotzonekoa ez zen ezkontzen Printzearekin, ez zegoen ezeren zain. Emakumeak agertzen ziren ipuinetan, edo harremanetaz mintzatzen ziren ipuin hoiek. Eta nahigabe hoietako batzuk baztertzen hasi nintzen, eta ohartzeke ipuin mordoxka neukan norbaiten belarrira eramateko zain. Eta horrela sortu zen Mingain Haragia.

            Badaude ipuin samurrak, gogorrak, irri egitekoak, ironikoak, erotikoak. Badaude gizon-emakumeen arteko harremanetaz mintzatzen direnak; sexua gozabidea dela esaten digun ipuina ez lotsa edo botere tresna; bada ipuinik etxeko zereginen “arintasuna “ agertzen diguna.

            Mingain Haragia metafora bat baino ez da. Mendebaldeko gizarte zaratatsu honetan hitzaren balioa, mintzatzearena, erakutsi nahi du. Eta mugarik gabeko teknologia mingainik ez duela aldarrikatu nahi du. Eta pertsonen arteko harremanak direla pertsonak egiten gaituztenak erakutsi nahi du.

            Baina batez ere denbora pasa izan nahi du. Norberak ipuinak bere baitan sortarazten duen istorioa biziko du. Norberak bere imajinarioan bere irudiak egingo ditu. Azken finean ipuinek horretarako balio dute, alegia, irudimena  konputagailuen ahalmena ez dela frogatzeko.

            Eta espero dut zuentzat ere ipuin hauek mingain haragia izatea.

Literatura, kontalaritza eta irakurketaren bultzatzea

                Behin batean, askotan bezala, eskola batean ari nintzen ipuinak kontatzen. Haur txikiak ziren entzuleak, lauzpabost urtekoak, artean irakurtzen ez zekitenak. Txano Gorritxoren ipuin ezaguna –ezagunegia, agian?-, kontatzen ari nintzaien, baina dena okertzen. Honek sutu egiten zituen haurrak, une oroz ipuina bere bidetik eramaten saiatzen zirela, batzutan oihuka. Heldu da otsoa Txano Gorritxori beregana hurbiltzeko eskatzen dion unea; ahots leunez, esku keinu batez lagunduta, “etorri, etorri” dio otsoak, halaxe gertatzen baita ipuinean; baina une horretan ordura arte isilik egon den neskatxak eskua altxa eta esan du: “Ez da horrela”. Ni harrituta, hauxe baitzen, kasik, aldatu ez nuen zatia. Galdetu diot ea bada nola den. Eta neskatxak besoa luzatu du, eskuak zabaldu eta beregana joateko keinuaz dio: “Etooorri, etoooorri...”; eta bere begietan otsoaren begien distira ikus zitekeen, bere keinu geldoan denboraren geldia, eta eskolako gela amonaren gela bihurtu zen eta gu denok otsoaren gonbiteari baiezkoa emandako Txano Gorritxoak. Orduantxe jakin nuen nola kontatu behar diren ipuinak. Orduantxe ikasi nuen letrak eta hitzak ez direla gauza bera.

            Askotan ipuinen letrei ematen diegu garrantzia, gainontzeko baldintza batzuk kontuan hartu gabe, kontuan hartu gabe ipuinak, entzuteaz gain, ikusi egiten direla. Gizarte alfabetatu batean bizi gara, hau da paper baten gainean dauden xinaurri horiek interpretatzen dakigun pertsonak gara, baita euskaldunok ere; nahiz eta, oraintsu arte, gure hizkuntzan leitzen eta eskribitzen ikasteko aukerarik eman ez, beste hizkuntza batean ikasi dugu letrak deszifratzen, hau da, ez garela erabat analfabetoak. Zorionez hori gainditzen ari gara eta gero eta gehiago dira euskaraz irakurtzeko eta idazteko gaitasuna duten pertsonak. Eta horrekin batera, hain justu, hizkuntzaren homologazio eta heldutasuna aldarrikatu dugu “baditugu idazleak! Baditugu irakurleak! Baditugu era guztietako argitalpenak! Besteak bezain kultuak gara!”. Zorionekoak gu bide malkartsu horretan aurrera egiten ari garela, zailtasunak zailtasun. Dena dela prozesu kontraesankor batean abiatzen ari garela uste dut. Alfabetizazio eta eskolatze prozesu zail honetan sartuz dugun altxorrik handienetakoa bazterrean uzten ari gara. Esango zait sekulako lanak egin direla ahozko adierazpenak biltzen ipuinak direla, bertsoak direla, eta egia da, ez dut nik hori ukatuko; baina nola transmititzen ari gara guzti hori? Idazkeraren bidez. Hamaika eskola eta herrietan antolatu diren bertso eskolak papera dute euskarri nagusiena jardun horretan abiatzeko. Ipuin zaharrak paperaren euskarriaren bitartez ematen dira ezagutzera. Eskolako haurrek, euskara ikasleek gure ahozko kulturaren ondarea, mendetan ahotik eta begietatik heldu zaiguna orain begietatik baino ez zaie heltzen. Literaturaren altxor gisa aurkeztu izan dira. Baina hau ez da egia borobila.

            Gaur egun inoiz baino euskaldun gehiago dago gure hizkuntzan irakurtzeko eta idazteko gaitasuna duena, baina hitz eginez gaitasun bera ote dugu idatziz adierazteko gai garen hori? Hizkuntza trebetasun berdinak garatu al ditugu eskuarekin eta ahoarekin? Eskolaratze prozesuan, ze garrantzia eman zaio pentsamendu abstraktua hitzez adierazteko lanketari? Ahozko gaitasun narratiboari idatzizkoaren garrantzia bera eman al zaio? Zergatik nahiago dituzte ikasleek idatzizko frogak, bai euskaraz zein gazteleraz, ahozkoak baino?

            Egia esan behar badut ez naiz ni espezialista eskola kontutan, baina nire lanak mundu horrekin kontaktu zuzena izatea ekarri dit, eta ohartu naiz ohizkoa dela ipuinak literaturarekin lotzea. Ikasleek ipuinak idazten ikas dezaten, euren irakurzaletasuna bultzatzeko edo, agian, euskal ipuinak ezagutzeko, garaia horretan hori lantzen ari direlako klasean. Inoiz ez dut sumatu ipuinak kontatzera deitzen didatenik ikasleek euren ahozko gaitasun narratiboa landu dezaten, ahozko diskurtso baten nondik norakoak ikas dezaten. Ez naiz ari hiztegia aberasteaz edo leku erdaldunetan kalean aurkitzen diren hizkuntza zailtasunak gainditzeko arduraz. Ahozko konpetentzia narratiboaz ari naiz. Gutun bat, txosten bat, instantzia bat edo ipuin bat idazteko irakasten diren teknikak bezala, ikasleek diskurtso antolatu bat inprobisatzen jakin dezaten baliabideen irakasteaz ari naiz.

            Bertsolarien kasua adibide egokia iruditzen zait. Bertsolariak ez dira bertsotan hutsetik hasten. Bertsoari ekiterakoan egitura narratibo bat aukeratzen dute eta horren gainean inprobisatzen dute, egitura horrek koherentzia emango dio bertsoari, ona ala txarra izan. Era berean egitura jakin horrek inprobisatzerako garaian segurtasuna emango die jende aurrean esan nahi dutena ahalik eta modu egokienean azaltzeko. Ahozko egitura narratibo bat erabiltzen dute, eta hori ikasi egiten dute. Bertsotan beharrean hitz lauetan mintzatzeko, zergatik ez zaie antzeko egitura narratibo bat irakasten eskoletan,? Nik uste dut, behar besteko garrantzirik ematen ez zaiolako. Garrantzia duena da idazten eta irakurtzen jakitea, hauek izanik adierazpen kultuen ezaugarriak, omen. Garrantzitsuena da idatzi bat ondo egituratzen jakitea, baliabide estilistikoak idatziz erabiltzen jakitea. Eskolan irakurtzen eta idazten irakasten da, ez, ordea, entzuten eta mintzatzen. Eta eskolaz ari naizenean ez naiz irakasleaz ari, ereduaz baino.

            Uste dut XIX mendean hasitako eskolaratze bidea bazterrean utzi duela ahozkotasuna ikasgai gisa. Euskaldunoi prozesu hori azken hogeita hamar urtetan heldu zaigu eta inguruko eredua jarraitu dugu honi dagokionez. Alde batetik irabazten ari garena, garrantzitsua ezbairik gabe, beste aldetik galtzen ari gara. Eta hain zuzen ipuin kontaketak alde honetatik planteatu behar dela uste dut. Ipuin kontaketak irakur zaletasuna bultza dezake, edo ez. Uste dut lan hori batez ere, literatura irakasleei zein idazleei dagokiela. Kontalariok mintzamen ereduak eskaintzen ditugu gure jardunean. Ahoz kontatzen diren ipuinek unean uneko sormenak dira; kontalariak kontatzen ari den une horretan bertan birsortzen du. Egitura jakin batetik abiatuko da eta ez hitz jakin batzuetatik. Egitura baten gainean jolasten ariko da, eta bertsolariei bezala, egitura horrek segurtasuna emango dio eta era berean askatasuna bere ipuina luzatzeko, laburtzeko edo aurretik pentsatu gabeko bide ezberdinetatik abiatzeko. Herri ipuinetan egitura narratibo gehienak oso sinplea dira, kontalariari baitagokio hori aberastea. Ahozko egitura narratibo baten aurrean gaude eta hori erabilgarria izan daiteke jende aurrean beste eratako adierazpenak azaltzerakoan segurtasuna izateko, azaldu nahi den hori ahalik eta koherentzia narratibo garbienean emateko.

            Horregatik uste dut planteamendu okerra dela ipuin kontaketak irakur zaletasuna bultzatzeko ekimen bezala agertzea. Erabilpen pedagogiko bat bilatzekotan goian aipatutakoa izan behar duelakoan nago. Ipuinak entzuten duenak ohitu beharko du istorio bat bere baitan gordetzen, entzundako istorioan bereiziz zeintzuk diren alderik garrantzitsuenak eta zeintzuk edergarriak. Ohitu beharko du entzuten, jakinik behin entzunda ez duela aukerarik izango atzera bueltatzeko, liburuetan ez bezala. Tamalez halako lanik ez da sartzen gaur egun ikasketa prozesuan, nahiz azken aldian ahalegin batzuk egiten hasi.

            Baina uste dut literaturarentzat ere ongarria dela halako lanketa bat. Ahozkotasunaren kultura bat zabaltzeak, egitura narratibo biziak lantzeak, idazketan ere eragina izan dezake. Literatura ez da egitura gramatikaletik eta estilistikoetatik abiatuko komunikazio jardun zuzen batetik baizik; honek freskotasuna eta bizitasuna ekarriz literatur jardunari. Uste dut herri ipuinak ezagutzen dituen idazle batek baliabide biziagoak izango dituela idazteko garaian, istorio bat antolatzeko orduan.

            Beharrezkoa ikusten dut literatura eta kontularitza bide ezberdintzat hartzea, horrela bakarrik aterako diegu ahalik eta etekin onuragarriena. Baina era berean elkarren ondoan aritzea ere onuragarria da, ikasbideak zabaltzen baitizkiote elkarri. Literatura eta idazleak ezagutzeko antolatu ohi diren jardunak letren munduan murgiltzen diren bezala, ipuin kontaketek hitzaren munduan murgiltzeko balio beharko lukete; baina oraindik asko gelditzen da egiteko, hasteko antropologia, filologia eta pedagogiatik at gelditzen diren ikerketak eta gogoetak egin (jakina, beste horiek gutxietsi gabe). Ahoz aho zabaltzen diren ipuinak egungo gizartetik ulertu behar dira; alegia, ipuina hemen eta orain gertatzen ari den jarduna bezala ulertu eta ez aitzinako errelikia gisa.

Joxemari Carrere Zabala

Tragedia bat izan al zen Babelekoa?

            Kontalaria definitzen duen adierazpen baliabide garrantzitsuena hizkuntza zehatz batean emandako mintzamena da. Argi dago. Argi dago ere erabilitako hizkuntza hori kontalaria entzuten ari den jendeak ulertu behar duela, kontatutako istorioa zuzen jarraitu ahal izateko behintzat. Baina baita ere, erabilitako hizkuntzaren ezagutza zabalagoak kontaketaren ahozko adierazpen aberatsagoa eskainiko dio kontalariari, narrazioari kutsu berezia emanez eta kontatzearen artea bezala definituko dena. Hau ezinbestekoa izango da entzule harrapatu nahi izanez gero. Dena dela, gerta daiteke narratzaile batek ondoegi ezagutzen ez duen edo ohikoa ez duen hizkuntza batean kontatzea, orduan bestelako adierazpen baliabideak erabiliko ditu eskasi hori gainditzeko, eta trebetasunez erabiliz gero publikoarengana heltzea lortuko du; baina, ai! hizkuntza esanaren edertasuna hankamotz geldituko da. Hala ere, ezingo da esan ohikoa ez duen hizkuntza batean kontatzen duen pertsona horrek adierazpen ahalmen aberatsik ez duenik. Gaur egun ez da harritzekoa bere jardunean hizkuntza bat baino gehiago erabiltzen dituzten narratzaileak ikustea. Penintsulan ohikoa da gaztelania erabiltzearekin batera, bertan bizirik dirauten beste hizkuntzak entzutea: euskara, katalana, gailegoa, asturianoa... Bestalde, badira narratzaile batzuek gaztelaniaz gain Europako beste hizkuntzak erabiltzen dituztenak, adibidez, frantsesa, italiera edo ingelesa. Badira ere, europarrak ez diren hizkuntza erabiltzen dituztenak, hala nola, Afrikako wolof, amazig edo arabiarra; Asiako japoniarra. Ikusten dugunez ez da harritzekoa kontalari askok bi hizkuntza edo gehiago lan adierazpen tresna bezala edukitzea. Horietako bat etxekoa izango da eta bestea besoetakoa, baina biak izango ditu bere istorioak azaltzeko bidea. Hizkuntza hauen ezagutza zabalagoak lagunduko die kontaketa arinago eta ñabarduretan aberatsago izaten. Honekin jabetzeak bultzatuko gaitu kontatzen diren hizkuntzen ikerketan eta ezagutzan. Baina guzti hau bagenekien.

            Galdera da ea hizkuntza ezberdinetan kontatzerakoan abiapuntu berdinetik abiatzen ote garen. Berdina al da okzitanieraz edo frantsesez kontatzea? Edo ingelesean eta gaelikoan? Kontatzeko orduan gailegoa lehenengo hizkuntza duenak, gazteleraz kontatzen duenaren hizkuntza baldintza berdinetik abiatuko ote da? Ipuin kontaketaren hizkuntzaren gaia aipatzerakoan, askotan bazterrean uzten da oinarrizkoa den arazoa, alegia, ezin dugu ahaztu bizi garen jendarteetan hizkuntza batzuk beste batzuen gainetik jartzen direla. Egungo lurraldeen estatu antolaketan hizkuntza nagusi bat lehenesten da, normalean estatu administrazio zentralak erabili ohi duena, estatu aparatu horrek administratutako lurralde horretan diren beste hizkuntzen gainetik. Estatuen arabera hizkuntzen arteko elkar bizitza hori aldakorra da; onarpen ofizialetik erabateko ukazio arte doalarik. Gure kasuan, Espainiako Erresuman, Gaztelako hizkuntza ezartzen da amankomuna eta guztiok ikasi beharrekoa. Bestalde, bizirik dirauten lurraldeetan beste hiru hizkuntza koofizialtzat hartzen dira (Valentzianoa katalana onartzen ez dutenentzat laugarrena litzateke, baina hori ez dugu orain aztertuko); onarpen honek ez du esan nahi arazorik ez dagoenik, hor dugu Nafarroako kasua, edo Aragoiko Franxa edo Leoneko Bierzo, besteen artean. Lurralde hauetan onartzen da hizkuntza horien ezagutza eta erabilpena. Hizkuntza arazoaren gaineko ulertezintasunak eta ezezagutzak, edo besterik gabe diskriminazioak, eragin izan du gaia agertzen denean politikaren eremura eramatea, bestelako gogoetari ateak itxiz. Azalpen guzti hauek aztertzen ari garen gaiarekin zerikusirik ez dutela iruditu arren, hasieran esan dugun bezala, eta horregatik tematia izatea, ezin dugu ahaztu kontalaria hitza duela lan tresna, eta hitza hizkuntza zehatz batean esaten dela, eta hizkuntza hori askatasun osoz garatzeko behar bezalako bermeak eta baldintzak ez baditu, narratzaileak, hizkuntza horren erabiltzailea den aldetik, zailtasunak izango ditu hizkuntza baliabideak normalki garatzeko, ondorioz bere kontaketa hankamotz gelditzeko arriskuan dagoela. Norbaitek pentsatuko du, arrazoi osoz, hizkuntzaren aberastea narratzailearen beraren lana dela, horretan jardun beharko duelarik; baina arazoa dator narratzaile horrek erabiltzen duen hizkuntza ez denean askotan autoizendatuta entzun izan dugun “kultu” horietakoa, hau da, estatu-nazioaren lurraldean ofizialak direnak eta ofizialki mendetan bultzatu izan direnak, “periferikoak” omen diren horiek baztertuz.

            Guzti honengatik, hizkuntza “periferikoen” egoera zein garapenaren aurrean ezin dugu hizkuntza ezberdinetan kontatzearen gaia abiapuntu berdinetik azaldu. Ezin dugu honi buruz hitz egin kontuan hartu gabe mendeetan barrena hutsaren pare hartuak izan diren hizkuntza horien hiztunek bizi izan dugun egoera diglosikoa. “Berriketa” propio baten bilaketa, egungo jendarteari moldatzen dena, “berriketa” normalizatu bat, estandarizatuta, hizkuntzarekin modu naturalean jolastea ahalbidetzen diguna, zuzentasun gramatikala behartuegia izan gabe, ezta ere lurraldea eta bizitza konpartitzen dugun beste hizkuntza nagusien eraginagatik desnaturalizatuta; guzti honek eskatzen du lan eta ardura estra bat, kontalari jardunak eskatzen duenaz gain. Are garrantzitsuagoa da hau gazteekin aritutakoan, kasu honetan gero eta gehiago beharrezkoa izaten baita bizimodu urbano bati lotutako hizkera bat erabili eta menperatzea, adinarekin bat datozen bizimodu eta esperientzia pertsonalak azaltzen duen hizkeraren garapena.

            Gutxietsitako hizkuntzaren bat erabiltzen duen kontalariak baldintza hauek hartu beharko ditu kontuan, nahi badu behintzat bere lana jendarte moderno batean komunikazio bide berri eta egiantzekoak bilatu nahi dituen hizkuntzan oinarritu dadin; jendarte batean non, gezurra badirudi ere, ahozko komunikazioa pèrtsonen arteko harremanen oinarria izaten jarraitzen duen. Istorioak, ipuinak eta bestelako ahozko jardunak hizkuntza horren beharrean daude, ez jendarte eleanitzari kolorea emango dion erakusleiho gisa, baizik jendarte moderno baten benetako komunikazio tresna bezala. Gure ofizioan bi hizkuntza erabiltzen ditugun kontalariok, horietako bat normalizazio arazoei aurre egin nahian dabilena izanik, kontzientzia hartu beharko genuke eta aurre egin, izan ere hizkuntza horren egoera berak beste hizkuntzak ez dituen arazoen aurrean jartzen gaituelako. Nagusiki euskaraz kontatzen duen narratzailea naizen aldetik beharrezkoa dut hizkuntzaren konpromizua hartzea, ez ikuspegi politiko batetik soilik, baina batez ere alde kultural zein profesionaletik. Mintzamena nire lanaren oinarria izanik eta erabilitako mintzoetako bat bestearen ondoan, gaztelania alegia, desberdintasun egoeran egonik, arazo hauei muzin egiteak kontaketa bera gutxiestea litzateke, eta era berean kontuan ez hartzea kultur izatea, eta hortaz hizkuntzarena, bizi garen jendartearen parte dela.

            Eta orduan ni han nintzen.

Joxemari Carrere Zabala. Ipuin kontalaria

Oharra: Testu hau Lugoko Mondoñedon antolatutako Kontalarien bigarren topaketan egindako “Istorio bat, bi hizkuntza” mahai inguruan aurkeztutakoa da.