Idazkolako takatekoak

Jakin behar omen da keda egiten. Blogak, bere txikian, ez du halako lanik ematen, baina nonbaitetik arindu behar karga, eta hemendik kenduko dugu.

Aldi batez, behintzat, isilik egongo gara. Ezin jakin luzerako ala betiko izango den.

Eskerrik asko zuri, ageriko edo isileko irakurle horri.

Osagarri guzier.

Badira urte batzuk Pello Esnalek, aldiro, testugintzari buruzko artikuluak argitaratzen dituela Hizpide aldizkarian.

Aldizkariaren azken zenbakian, 71.ean, aurretik plazaratutako artikuluetara itzuli da Esnal, gai haiek xeheago eta luzeago jorratzeko.

Kohesioa, koherentzia, hitz-ordena, puntuazioa, testu-antolatzaileak, komunikagarritasuna... testuaren ertzak aletzen ditu Esnalek, aldizkariaren zenbaki monografiko honetan.

Ezinbesteko irakurgaia duzue.

Zeren ala nongo? Horra askotan entzuten den galdera. Jakina denez, euskarak bi genitibo mota ditu: leku-genitiboa (nongo) eta edutezko genitiboa (noren). Izendapen horiek, ordea, nahasgarri samarrak izan daitezke.

Ezaguna da, orobat, genitibo bakoitzaren sakoneko egiturak argitu ohi dizkigula zalantzak.

autoaren bolantea ---> autoak duen bolantea
autoko bolantea ---> autoan dagoen bolantea

Hala ere, adibidean ikusten denez, azalbide horrek ez ditu (ez horixe) zalantza guztiak uxatzen.

Estu lotuta daude bi genitibo moldeak, barren. Aditz-morfologian, kasurako, nahaste ageri dira -(r)en eta -ko etorkizun-markak, esanahi bera dutela:

ikusiko = ikusiren
joango = joanen

Euskalkien arteko bereizgarri ezagunenetako bat da hori, baina semantikoki berdin-berdinak dira bi formak. Dialektologian sartu gabe ere, esan dezagun ekialdeko aldaera gehienetan n amaierako aditzek bakarrik hartzen dutela zereni dagokion forma (beste euskalkietan inoiz ez).

Banaketa dialektala, berriz, harago doa. Esaterako, Bizkai-Gipuzkoetan txoil arrunta den etxeko giltza Malerrekan, esaterako, etxearen giltza da. Beraz, banaketa semantikoa barik, sarri askotan, dialektala izaten da alde hori.

Guztiarekin ere, ukaezina da hasieran agertu dugun premisa, alegia, sakoneko egiturak azaleratzen duela genitibo bakoitzaren adiera zehatza. Izan ere, askotan nahitaezkoa da bereizkuntza semantikoak egitean. Erabil ditzagun buruan perpaus hauek:

Frantziako iparraldean / Frantzia iparraldean Normandia dago.
Frantziaren iparraldean Ingalaterra dago.

Argi dago bi sintagmen arteko aldea zertan den: Normandia Frantzian dago, baina Ingalaterra, ez.

Jar dezagun beste adibide bat:

Parisko plano hori 1767. urtekoa da.
Parisen plano hori 1767. urtekoa da.

Esplikazioa antzekoa litzateke: Parisko planoa Anberesen planoa izan liteke, baina Parisko Biblioteka Nazionalean gordeta egon, esaterako.

Leku-izena ergo leku-genitiboa automatismoaren adibide paradigmatikoa historia da: Frantziako historia erabiltzea, eta ez, Frantziaren historia. Biak aukerako izan daitezkeen arren, ez dute gauza bera adierazten. Ohikoena da, hala ere, Frantziak izan duen historiaz aritzea (alegia, Frantzia historiaren subjektua izatea), eta halakoetan, Frantziaren historia behar genuke, gehienetan leku-genitiboa erabiltzen den arren (Googlen: "Frantziako historian", 69; "Frantziaren historian", 31).

Idazkera hasieratik beretik lotua egon da pinturari. Errepara diezaiogun txinatar poesia klasikoari (Du Fu, Li Bai...). Ideogramazko errenkada eta zutabe simetrikoak ziren olerki haiek, oreka estetikoan eta irudien lirikan hein berean funtsatuak. Gaur egunera arte iraun du kaligrafiaren arteak Asiako sortaldean, gogoak askatzeko bide gisa.

Sarritan ahazten dugu idatziaren estetikotasun hori; edo, onenean ere, estakuru gisa erabiltzen da, arrazoibide bihurriak hauspotzeko (hitz-elkartuetako marratxoen auzian, esaterako). Hala ere, komeni da lantzean behin gogoratzea testu idatziak, aurrenik eta behin, begietatik sartzen direla, ez belarrietatik.

Har dezagun orri izkiriatu bat, eta altxa dezagun eskuak uzten digun bezain urrun. Letrak lausotzen dira; esaldiak batzen; puntuazio-markak aienatzen. Testuaren orbana agertzen zaigu, horrenbestez; testuaren "inpresioa".

Paragrafoek zulatzen duten orriaren zurian itxuratzen da testuaren egitura. Ingelesek esaten dute paragrafoak ongi atonduz gero esaldiak berez egokitzen direla. Paragrafoen margolari iaioak lan erdiak eginak dituzke testugintzan.

Utz ditzagun, gesu batez, oihal eta pinturak. Arruntean itauntzen da zenbatekoa izan behar lukeen paragrafo bakoitzak, argazkilari hasiberrientzako harako gomendio hura gomutan, menturaz (zeruak erretratuaren laurdena hartu behar du). Batzuk itaunari erantzuten ere ahalegindu dira: hiru-lau esaldiko paragrafoak ei dira ohikoenak (zenbat lerrotakoak dira esaldiak, ordea?).

Oreka da ikasbide behinena paragrafoak margotzean. Luzera bertsuko paragrafoak tartekatuz gero, alde batetik, testua harmonia betekoa izaten da, neurritsua eta neurrizkoa, eta, beste alde batetik, kontraste-jokoari bide ematen zaio: paragrafo laburrak nabarmendu egiten dira, letra larriz idatzita baleude bezala kasik, beste orbanen artean.

Hori da ohiko legea. Hala ere, badira zuriune zabaleko margolanak eta, horien ondoan, ezin konta ahala irudi gainazpikatuz beterik daudenak. Paragrafoekin beste horrenbeste gertatzen da: badira hamaika orrialdekoak nahiz hiru hitzekoak. Idazlariak jakin behar luke, nolanahi ere, hiru orrialdeko paragrafo batek, "triptiko" batek (liburuek plano bat baino gehiago baitute), ez diola aukerarik emango irakurle saiatuari irakurraldia aise eteteko, eta harekin errukitu behar luke.

Esan beharrik ez dago paragrafoak hertsiki lotuak daudela informazioaren antolaerari. Haien barne-egituraz ere mintza gintezke (ereduzko aurkezpen-garapen-ondorio ezagunaz). Beste upa bateko sagardoa da hori, ostera. Gaur, "atelierreko pintzelkadak" baizik ez dira entzungo idazkolan.

Joanak dira etxe aitzin-xuri bat genuen garaiak; edo, ez gaitezen halako erostariak izan, etxe aitzin-xuri gutxi dira gurean.

Harrizko pareta erdi urratuak jasotzen ahalegindu beharra fortunatu zaigu, baina ez gara horregatik antsika hasiko.

Jesus Mari Makazaga lankidearen tesi-irakurketan izan nintzen duela egun batzuk (Elgoibarko behialako berbeta bildu du Makazagak, entziklopedisten neurriko lan zoragarri batean), eta, handik ateratakoan, pentsamendu horiek piztu zitzaizkidan ganberako xokoan, batere lehen-minik gabe.

Hitz egina nago horretaz ere lehendik, baina gaur kontzeptu bat proposatu nahi dizuet: berreraikitzea.

Har genitzake esku-eskurako adibideak: alokutiboa (hitanoa), adierazmoldeak, esaundak... Haizu litzateke, baina errazegia ere bai. Hitz egin dezagun sorkuntzaz, bada.

Nola ageri da kaleko hizkera euskal liburu edo hedabideetan? Hor dugu "Goenkale", kaleko hizkera berreraiki estilizatuaren eredu. Hor ditugu hamaikatxo liburu, idazleen kolkoko berreraikuntzetatik sortuak (Epalzaren Rock´n´roll bikaina, esaterako).

Testugileak (testularia besterik da), plano zaharrak hartu, eta moldatu egiten du etxe berria, alajaina hemendik eta mila deabru han. Paleoarkitektura al da? Idazle diakroniko-sinkronikoak al dira gureak?

Baten batek esan lezake hori hizkuntza txikien patua dela, baina nik ez dakit hala den. Beste batek erants lezake hizkuntza guztietan txairotu edo edertu egiten direla solasak literatura egitean, eta nik arrapostuko nioke ez dela hainbesteko koskarik izaten auzoan.

Kezka bakarra dut: eroria berriro jasotzen ari denari bururatuko balitzaio txinatar estiloko teilatu-hegal ezpondadun bat egitea? Hainbeste ele-ederkeriarik gabe galdetuta: zenbateraino mugatzen digu antzinako planoak sormena?

Literatura-kritikariak sutan jartzen dira baten batek esaten duenean liburu batek euskara ederra duela. Ez bat, ez bi, beren lagunarte ilustratutik baztertzen dute. Denena ez al da ona? Ez dut uste bekatu larria denik idazleren baten hizkuntzaz gozatzea (beste osagarririk ere beharko du liburuak, jakina).

Segituko dugu harriak bilatzen, hau hemen bestea han, ezin baitugu bat bera ere alferrik galdu. Inon zulorik badago, harri ondo landuak gertatuko ditugu harako.

Ederki mimetizatzen dira neovasco estiloko etxe-txalet batzuk (ez, denak) bazterretan, antzinako etxe zaharberrituetatik ez bereizteko moldean. Makazagak harri pilo galanta utzi digu, zuloak estaltzen jarraitzeko aldi batez. Hona, erakusgarri gisa, Jesus Marik jasotako eufemismo koxkor bi (horietaz aritu baikara berriki):

• Lanak aurretik ein dittualako ezkondu biha da Joxe.
• Beteta laga jok nobixia.
  

Badakizue: "Oingo denporan, lehengo lez, horma-zuloak karakolez".
 

Itzulpengintzari eta sorkuntzari buruzko artikulu interesgarri bat plazaratu du Quaderns: revista de traducció aldizkariak azken zenbakian: Pere Comellas irakaslearen "Traducció i creació: les perspectives de Kundera i Borges".

Artikulugileak, besteak beste, Kunderaren Les testaments trahis arakatzen du, hark itzulpengintzari buruz duen iritziari antzemateko. Txekiar idazlea, beti bezala, mesfidati ageri zaigu itzultzaileen egitekoaren aurrean.

Aspalditik itzultzaileekin izan dudan harremana: itxuraldatzen badute zure lana, ez da inoiz izaten txikikerietan, funtsezkoan baizik. Ez da burugabekeria: berritasun horretan (forma berrian, estilo berrian edo ikusmolde berrietan) datza artelanaren funtsa.
[...]
Beren sormena (nahita edo nahi gabe) erantsi nahi diote testuari [...] "egilea" idatzi, eta itzultzaileak "idazlea" emango du; "bertsoa" diozunean, "poesia" idatziko du itzultzaileak...

Oso ezagunak izan dira Kunderak itzultzaileekin izan dituen iskanbilak. Neurri batean, horregatik erabaki zuen frantsesez idaztea, sehaskako hizkuntza albo batera utzita.

Kunderak oso argi bereizten ditu idazlearen eta itzultzailearen eskumenak: idazleak sortzen du; itzultzaileak, garraiatzen. Haren irudiko, zilegi da idazle batek beste idazle baten lanen bariazioak egitea (musikaren analogiaz), baina ez egokitzapenak. Ikuspegi esentzialista da.

Beste muturrean Borges dugu (gogoan izan "Pierre Menard, Kixotearen egile" ipuina), egilearen autoritatea kolokan jartzen baitu. Itzulpena beste literatura-genero bat da: denak berridazketak dira (ikuspegi antiesentzialista). Originala idaztean idazlea ez da hutsetik abiatzen, beste irakurgai batzuetatik baino, eta haiek lehenagoko beste irakurgai batzuetara ginderamatzakete, ad infinitum (Foucault). Barthes-ek, esaterako, obra eta testua bereizten ditu: obraren jabea egilea da, baina testua "aitatasunik" gabe irakurtzen da; azken horren zentzua norabide guztietan sakabanatzen da, eta ez bakarrik hurreko iturritik. Borgesek argiro esan zuen:

Behin betiko testua erlijioari edo nekeari baino ez dagokio.

Kunderak, jakina, ez ditu onez hartzen iritzi horiek, norbanakoaren akaberaren sintomatzat baititu; kolektiboa norbanakoen gainetik ezartzen zuen sistema batetik dator Kundera, ez dezagun ahantz.

Artikuluaren errematea bikaina da:

Egilea, beraz, gihaur gara. Baina ez gu guztiak, gutako bakoitza baizik.

Walter Benjaminen ideiara garamatzate, ezinbestez, burutazio horiek. Zenbaterainoko garrantzia dute fideltasunak eta literaltasunak?

Gatozen zuzentzailearen lanera. Pere Comellas-ek artikuluan dio sorkuntza-laneko parte-hartzaile guztiek (idazleak, itzultzaileak, editoreak, zuzentzaileak...) bizkarreratu behar dutela beren erantzukizuna, sortzaile diren aldetik.

Joserra Etxebarriak, Euklidesen Elementuak liburuaren itzulpenaren zuzenketaz diharduela, argi uzten du testua ez dela zuzentzailearena: "Zuzentzaileak jakin behar du benetako egilea nor den, dela jatorrizko testuarena, dela itzulpenarena". Eta eransten du: "Zuzentzaileak orraztu eta hobetzeko asmoz jokatzen du, baina beti ere kontuan izanik testua idazleak/itzultzaileak egina dela, eta idazlearen sorkuntza-lana (itzulpena ere sorkuntza-lantzat harturik) errespetatu behar duela".

Kunderaren iritziarekin bat-bat dator Etxebarria, ezbairik gabe, eta ez du arrazoirik falta hein batean. Begiruneak gutxienik hiru aldetatik estekatzen du zuzentzailea, itzulpenak zuzentzean:

• Originalaren (idazlearen) aldera. Horixe da erreferentzia nagusia, neurri eta ardatz.
  
• Itzultzailearen aldera. Sortzailea da, testua fisikoki egiten duena, irakurgaia ekoizten duena...
  
• Irakurlearen aldera. Irakurlea ez da arduratzen fideltasun-jolas horretaz, amaierako emaitzaz baino.
  

Joan eta etorriko gogoetak dira horiek. Senezen azken zenbakian, kasurako, batzuk kexu ziren Literatura Unibertsaleko lanak esleitzean originalarekiko fideltasuna aintzat hartzen ez dela-eta, euskarazko testuari soilik erreparatzen zaiolakoan.

Originalak, bariazioak, egokitzapenak, itzulpenak, testuartekotasuna... amairik gabeko gogoetagaiak dira. Comellasen artikuluak zurrunbilo, sorgin-haize, horretan sartuko zaituzte bete-betean.

Gero eta argitalpen gutxiagotan aipatzen dira bibliografia-iturriak. Lan akademikoetatik landa, oso bakanetan eransten zaie artikuluei erabilitako bibliografiaren aipamenik.

Norberaren burutazio hutsak al dira han eta hemen argitaratzen diren artikuluak? Non bazkatzen dira idazleak? Non alha litezke artikulua amaitu ondoren oraindik gose diren irakurleak?

Begiratu bat egin gure estilo-liburuei. Nork ematen die autoritatea? Elkarren berri al dute? Ez dakigu, espresuki.

Entzuten jakitea ei da jakintsuaren dohaina.

Eta juntagailuak maila bereko egiturak elkartzen ditu. Errepara diezaiegun izen-sintagma hauei:

*Mikel joan da Parisera eta Mirenekin.
Mikel joan da Parisera eta Lyonera.

Bistan denez, ezabatu behar genuke eta hori. Perpausen mailan ere beste horrenbeste gertatzen da.

*Zira janzten du euria egitean eta ez bustitzeko.
Zira janzten du euria egitean eta mendira joatean.

Zer azaldu handirik ez dago: hain da agerikoa esaldi horien okerra, non balizko hizkuntza-hutsen munduan bakarrik bizi baitira. Egingo nuke ez dudala inoiz entzun edo irakurri horrelakorik.

Gatozen txiri-txiri gaurko auzira, ideien mundutik egitateen mundura eginda. Atzo esaldi honekin topo egin nuen testu batean:

?Hala ere, askotan, eta sinplifikatzearren, honako adierazpide hau erabiltzen da.

Ez dira gutxi izaten halakoak, batez ere helburuzko perpausen lagun datozenak.

?Igandean, eta Telmo Zarraren jaiotzaren mendeurrena ospatzeko, hainbat ospakizun izango dira Lezamako futbol-zelaietan.

Adibidea asmatua da, baina irakurleari, seguru antzean, ez zaio ezezagun izango. Nik gaztelaniaren itzala susmatzen dut jokabide horretan, gaztelaniazko fraseologian oso sartuak baitaude molde horiek.

El domingo, y para ir cerrando el año, las Gimnastas Rojinegras no federadas viajarán a Cañada Rosquín para realizar el Encuentro [...]

Beste adibide asko ere badira amaraunean, batez ere denbora-sintagmei eta helburuzko perpausei lotuak. Ez nuke inoren sororik lorrindu nahi, baina iruditzen zait gaztelaniazko esaldi horiek tatxarik gabekoak direla.

Euskarak, ordea, ez du horretarako modurik ematen; esamoldea arrotza da, hizkuntzaren normatik kanpokoa (Coseriu). Azken batean, helburuzko perpausa tarteki antzeko bat da, eta horregatik eman ohi dugu koma artean. Ingelesez ere, ez dago adibide bihirik ere
 
Gainera, ezin ahatz dezakegu hizkuntzaren ekonomiaren printzipioa, ezta Zinsser-en esanak ere: "Mekanika batek debaldeko parterik ez duen ber, esaldiek ere ez dute alferreko osagairik".

Duela hilabete batzuk, hitzaldi bat eman nuen Gipuzkoako Foru Aldundiko Itzulpengintza Mintegian, hango arduradun Patxi Petrirenak gonbidaturik. "Unibertsitateko testuak zuzentzen" izenburua jarri nion saioari, eta, hala, hainbat testu eraman nituen, jatorrizkoak eta zuzenduak ondoz ondo ipinita, haien iruzkina egiteko. Benetan gustura aritu nintzen hiru orduz, nireak esaten eta hango itzultzaileenak entzuten.

Testuetako batean eta juntagailua ageri zen esaldi batean hasieran. Hona hemen testu zuzendua:

Hizkuntza-irakaskuntzaren ildo teoriko berrietan, arreta handiagoa jartzen zaie, azken urteotan, hizkuntzaren erabilera modu guztiei; literatura-eredu zurrun bakarra eta (zenbaiten ustez, bederen) urrutikoa denei erakutsi eta hura aztertu beharrean, hizkuntzaren izaera plurala eta erabilesparru guztiak azpimarratzen dira. Eta, horrekin neurri batean lotuta, ikasle bakoitzak etxetik dakarren hizkuntza-jakintza ez da baliogabetzat hartzen eta albora uzten [...].

Entzuleetako batek erreparatu zion esaldi-antolaera horri, eta txarretsi egin zuen eta juntagailua esaldi hasieran azaltzea. Entzuleari arrapostu nion ez zela, beharbada, oso ohikoa izango, baina zenbait egoeratan onar zitekeela.

Orduan, Bibliako Hasiera liburuko harako "Eta argia izan zen" hura etorri zitzaidan akordura, eta hala aipatu nuen, ordena "markatu" horrek zer iradoki dezakeen erakuste aldera.

Harrezkero buruan erabili dut entzule haren kezka (ez zitzaidan arrotz), eta blogean zerbait idaztea pentsatu dut.

Inoiz aipatu dugu hemen Martin Cutts-en Oxford Guide to Plain English liburuko "Seven Writing Myths Explored and Exploded" atala. Bada, mito horietan lehenak erreferentzia egiten dio esaldi hasierako juntagailuen aferari.

Myth 1: You must not start a sentence with "but"

By some people, this ban is even extended to "so", "because", "and" and "however". [...]

Jane Austen starts hers [sentences] with  "but" on almost every page of her novels, and occasionally uses "and" in the same position, in the sense of "futhermore". [...]

[...] the best advice is that you may start a sentence with any word you want, so long as the sentence hangs together as a complete statement. Even to begin a sentence with "and" in the sense of  "furthermore", is fairly common among journalists and novelists who want its extra dramatic effect.

Cutts-en arabera, beraz, egokia izan daiteke eta juntagailua esaldi hasieran erabiltzea, "areago" edo "are gehiago" adierazteko.

Euskararako ere balio lezake azalpen horrek; hitzaldiko esaldia horren adibide bete-betekoa da, hurrean. Dena den, ahaleginduko gara besterik eransten, adibide batzuk emanda.

Garbi dago esaldi hasierako eta hori ez dela juntagailu kopulatibo hutsa. Kontrastean jartzen ditu aurreko eta ondoko perpausetako adieraziak. Har ditzagun perpaus hauek.

?Amak esan zion ez egiteko, eta hark egin zuen.

Horixe litzateke antolaera kanonikoa, baina ez dabil: prosodiaren nahiz semantikaren ikuspegitik, perpaus-segida herrena da.

Amak esan zion ez egiteko. Eta hark egin zuen.

Puntuak "eten dramatikoa" iradokitzen du, batetik, eta, bestetik, etari aurkaritza-kutsua mentatzen dio, bainaren pare jartzeraino.

Amak esan zion ez egiteko. Baina hark egin zuen.

Egingo nuke baina horrek ere behar duela antolaera bereizi hori. Ikus dezagun, osterantzean, zer genukeen.

Amak esan zion ez egiteko, baina hark egin zuen.

Emaitza geza da, batere indarrik gabekoa, motela, eta nago semantikoki ere ez dela guztiz zuzena. Azken batean, bigarren perpausa gertatzeko eragozpenak erakusten ditu lehenbiziko perpausak; ez dira perpaus koordinatu soilak.

Amak esan zion ez egiteko, eta, hala ere, hark egin zuen.

Edo lokailua huts-hutsik emanda:

Amak esan zion ez egiteko; hala ere, hark egin zuen.

Jakina denez, hala ere horren lekuan aurkaritzazko beste lokailu batzuez zerbitza gintezke: alabaina, haatik, hala eta guztiz ere...

Ikasi behar genuke puntuazioa ez dela zorizko antze bat, erabaki bakoitzak bere ondorioak dituela, laguntzen digula testuari testura ematen, hura biribiltzeko edo hauspotzeko. Hitzaldiko testuan, esaterako, aitzakiarik gabea da etaren erabilera hori, indargarria baita (ingelesezko erabileraren ildotik); zuzentzailearen ekarria izan zen, jatorrizko bertsioan ez baitzen ageri, eta, nire "hantuste"an, esaldi luzeko paragrafo horren kolore-kontrastea areagotzen du, neurri batean.
 
Mito guztien ostean beti egoten da egiaren parte bat; pixar bat, besterik ez bada ere. Esaldiaren hasieran juntagailuak jartzea ez da ohikoena, maiztasunari dagokionez, baina, ikusi dugunez, haizu da zenbait egoeratan (jakin egin behar zeinetan).

Uztapiderekin eta zuekin aspalditik dudan zorra kentzera natorkizue. Artikulu baten aitzakian, ahaleginduko naiz tiro batez bi txori botatzen.

Atzo jaso nuen etxean Senez aldizkariaren azken zenbakia (37. zk.), eta han, hainbeste irakurgairen artean, Xabier Aristegietaren artikuluak deitu zidan atentzioa, "Euskarazko testuen komunikagarritasun-problema larriak" izenburukoak. Han, espero izatekoak ziren gogoetekin batekin (atzerakargak, marratxoak eta beste), oso ikuspegi berexia eskaintzen digu egileak beste zenbait gaiez; besteak beste, "velcro-efektuaz" dihardu, izen-lagunen inguruan sor daitezkeen gaitz-ulertuak aletzean, edo informatikako "bereizmen" kontzeptuaz baliatzen da, lexikoaren gabeziez aritzeko (unibokotasunaren aldeko jarrera, ene ustez, muturrekoegia ageri du; gogoan al dituzue untzi/ontzi haiek?).

Nolanahi ere, guk, artikulua xehe aztertzeko astirik ez, eta alderdi txiki bati erreparatuko diogu: eufemismoei (Uztapideren estilistikarekin uztartzeko egokiena baita). Aurrera baino lehen, argitu beharrean gaude eufemismo lexikalizatuez solastatuko garela hemen, sorkuntzazkoak albo batera utzirik, horiek ez baitute aparteko arazorik sortzen hizkuntza batetik bestera pasatzean.

Artikulugilea itzultzaile dugu, eta, hargatik, etengabe ari dela hizkuntza-konparantzan. Itzultze beretik datoz artikuluaren muina eta arazoa, erdal eufemismoei euskarazko ordain egokirik ezin aurkitzetik; alegia, eufemismoak itzultzen saiatuko ez bagina, ez geneukake ez arazorik, ez artikulurik. Aristigietak, gainera, Nafarroako Gobernuan egiten du lan, eta, jakina denez, itzulpenen baliokidetasun juridikoak behartzen du hitzari estu atxikitzera.

Kulturaren osagai dira eufemismoak, ihartu eta klixetuak, eta, hala, itzulezintasunaren hegian daude. Umetan, Espaniar Hizkuntza eta Literaturako eskoletan eufemismoak zer ziren esplikatzeko, bicha hitza jarri ziguten adibide gisa (Andaluzian hala esaten diete sugeei). Nola eman liteke hori? Ezin da, Euskal Herrian ez baitzaio egundo izan erreparorik hitz horri. Gera gaitezen Andaluzian pixka batean. Han, hilekoari (tener la) tomata esaten bide zioten lehengo mendearen hasieran (orduko film batean entzun nuen lehenbizi). Zer bide ematen digu euskarak? Emalege, ilbehera... Ingelesezko dick, esaterako, aise eman genezake: berdela, kirtena... Hala ere, beti ez da hain erraza, eta galdu egin behar ñabardura eufemistiko hori.

Berdio dio zer norabidetan itzuli behar dugun. Euskaratiko itzulpenetan arazo bera dugu. Pertsonifikazioetarako joera du gure hizkuntzak, eufemismoak eratzean: Bettiri Sants (gosetea edo pobrezia gorria), Martin Itsu (loa edo logura) edo Balbea (heriotza edo zorigaitza; ez dakit zenbateraino den pertsonifikazioa, mugatzailea hartu ohi baitu). Kultura-markak dira horiek. Martin Itsu aise txulia genezake Morfeoren bidez, baina gainerakoan itzulpenak, nahitaez, ments izango du ezaugarri edo xehetasun hori.

Esan beharrik ez dago eufemismo batzuk kultura-eremu zabalagoei dagozkiela; esaterako, pertsonifikazioez ari garelarik, Parkak aipa genitzake. Ez diezagutela Parkek kukurik egin!

Besterik gabe, har ditzagun Aristegietak artikuluan aipatzen dituen eufemismoetako batzuk, eta erants diezaiegun azalpen labur bana:

• Ciudadanos de color. Zentzurik gabeko eufemismoa da, beltz hitza, berez, ez baita laidogarri auzo-hizkuntzetan; aitzitik, harrotasunaren erakusgarri izan daiteke: black power, black panthers, black nation, black pride. Ingelesezko negro iraingarriak, ordea, arazo bat edo beste ekar diezaguke; Itziar Otegik, kasurako, negro eman ditu horiek guztiak, Ez da erraza gizona on bat aurkitzea ipuin-bilduma itzultzean.
  
• Deja mucho que desear. Modulaziora jo genezake, eta konnotazio osoa ezezkako esaldien bidez eman (bigunagoak dira): ez da batere egokia, ez da oso txukuna (graduatzailea ere lagungarri da)...
  
• Defecar. Libratu dugu ordainik zabalduena; Mendebaldean obratuk korritzen du.
  
• Orinar. Gernua hor dugu, baina gernu egin lartxo litzateke; niri, bederen, pixa/txiza egin horrek ez dit eskatzen leungarririk.
  

Aristegietak dio normalizazioaren seinale direla eufemismoak, euskaraz bat ere ez bageneuka bezala. Egingo nuke, haatik, itzultzaileak ezin sor ditzakeela hutsetik eufemismoak. Alabaina, itzultzaileak konpentsazioa erabil lezake, jatorrizko testuko tonu "kontuzko" eta "begirunezko" hori jasotzeko beste era batera (sormenari katazuloa zabalik utzi behar litzaioke, beldur handirik gabe); edo azalpenezko oin-oharrez balia liteke, irakurlea ohartarazteko. Izan ere, itzulpenaren autonomia da eufemismoak maneiatzeko modurik artezena.

Artikulugilea kezketan da eufemismorik ezagatik. Plaza honetan erakutsia dugu aburu hori okerra dela (gisa berean, oraindik asko dira sinesten dutenak euskaraz ez dagoela biraorik, ladiola). Badaezpada ere, Uztapidek lagunduko digu, herri-euskarako adibideak emanez, eufemismoen bakantasunari buruzko ezbaiak aienatzen.

• Ura gazteagoa zan, baña danak bukatu [hil] ziran gure aitaren senideak. (51. or.)
  
• Egualdi bustiagatik [euriteagatik], etzan ura jatordura egitera ere txabolara mogituko. (99. or.)
• Bedeinkazio [madarikazio, birao] ederrak botatzen zituen. (103. or.)
• Alkain semea gure aldean gaztea zan, baña ura ere joan zen mundu onetatik. (193. or.)
  
• Lamitegi eta biok izan giñan urte artan, bi eguneko giñan; apaldu ta edan-alak edan eta gero, kalmantea zala ta oiera joaterako ura edan bear izaten genduan, eta ederki berdinduta [hordirik] joango giñan oiera. (256. or.)
• Orain gurea joan da [zahartu gara], eta ezin asiko gera onezkero guretzako kotxea erosten. (302. or.)
• Arratseko lana [edo gaueko lana: kontrabandoa] esaten diote berak; lanik ez egiteagatik egiten den lana. (446. or.)
• Aiek zazpi litroko zatoa zeukaten, eta, goizean bete ta gosaltzerako oso ardo gutxi zuten eta ederki gobernatuta [hordirik] zeuden. (489. or.)

Blogean, dakizuenez, iraizean lantzen ditugu aztergaiak; pasadizo edo anekdota baino ez dugu kontatzen, askorik sakondu gabe. Onena izango duzue osorik irakurtzea Uztapideren Lengo egunak gogoan eta Senezen azken zenbakia, biak aldizkatuz nahi baduzue (Senezen hitzaurrean ere aipatzen da Uztapideren liburua).
 
Amaitu aurretik, Agerre "Malua"ren ikaskizun txiki bat utzi nahi dizuet, Uztapideren liburutik hona aldatua: "Zoroen memoria eta lertxunen hostoa ez dituk geldi egoten". Ez gaitezen geldi egon, bada.