PAIDEIA

Rogelio Fernandez Ortea, BERRIA, 2009-VI-9

Emozioez, sentimenduez edo adimen emozionalaz hitz egiten dugunean, ikerketa eta lan unitatea ez da garuna soilik, giza gorputza bere osotasunean baizik.

Gure organismoa, alde batetik, kanpoko estimuluak sistema sentsorial extrozeptiboaren bidez jasotzeko gai da, eta, horretarako, ibilbide neurala erabiltzen duten zentzuak (ukimena, usaimena, dastamena, entzumena eta ikusmena) darabiltza. Bestetik, ordea, gai da estimuluak sistema sentsorial introzeptiboarekin jasotzeko. Sistema horrek gure barne ingurumenaren berri ematen digu. Seinale introzeptiboak odol korrontetik datorren informazioan eta garunari informazioa ematen dion sistema neuralean oinarritzen dira. Funtzio hori seinale elektrokimikoen bidez betetzen da, eta hainbat informazio ematen dute seinale horiek organismoko atalei buruz: gure barnean gertatzen denari buruz, adibidez mina eta tenperatura; gure erraiei buruz; ildaskatutako muskuluei buruz; eta sistema bestibularrari buruz.

Horrek esan nahi du emozioen genesia osatzen duten seinaleak neurri handi batean gure gorputz barnetik datozela. Beraz, osasun fisiko onak osasun mentala hobetu dezake, eta alderantziz. Erantzun emozionalek barne ingurumena eraldatzen dute, eta hor sortzen den gorputz-garun-gorputz kiribil horrek gure osasun egoeraren sentsazioa sortzen du.

Osasuna gure gorputza zainduz hobetu daiteke: jaki osasuntsuekin, kirola eginez eta ohitura osasungarriak izanez bizitza pertsonalean, familian, gizartean eta lan arloan. Baina baita gure mundu emozionala era egokian erregulatuz ere. Gure egoera emozionalak sistema immunitarioan, endokrinoan eta nerbio sisteman duen garrantziaregatik, gure emozioek eragina dute gaixotasunak eta ajeak garatu, sendatu edo okertzeko orduan. Horregatik, nahitaezkoa bihurtzen da emozioen erabilera inteligentea egitea.

Datozen hilabete hauetan izango dugun udaldia eta opor egunak garai egokia izango da orain arte aipatu duguna praktikan jartzeko. Negu luze honetan pilatu dugun estresaz atseden hartu, maite ditugun eta maite gaituzten pertsonekin egon, etxetik kanpo denbora gehiago pasatu kirol pixka bat eginez, gure jateko ohiturak hobetu eta pixka bat zoriontsuagoak izaten saiatu beharko genuke. Orain arte esan duguna denok jakin badakigun arren, lagungarria gertatzen da irakurle guztientzat, eta baita artikulua idazten ari den honentzat ere. Emozionalki osasungarria den uda igaro dezazuela.

Anjel Lertxundi, Berria, 2009-V-27
Aditu gutxik ezagutzen ditu Alfonso Sastrek bezala antzerkigintzako arkanoak, trepetak eta baliabideak. Baliabide trepetatsuenetako bat, Deus ex macchina izenekoa: antzerki klasikoan, istorioa asko bihurritzen zenean, jainkoren bat jaitsarazten zuten, makina batetik zintzilik, zerutik eszenara, istorioaren korapiloa miragarriki askatzera. Hortik figura literarioaren izena.

Alderdien legeak politikagintzaren libretoa laburtu zuenetik, ezagunak dira eszenategitik bota nahi zituzten antzezleen kolpe eszenikoak, eta halako efektu batez agertu da II-HE ere Europarako pasaporte eske: sorpresazko Deus ex macchina baten modura. Farandula politikoko kritika guztiz gehienak estreinatu aurretik jipoitu du obra. Hala ere, zentsoreek ez dute obraren estreinaldia debekatzeko moduko hutsik aurkitu libretoan.

Otegik butaka enkargatu du palkoko lehen ilaran. Bertatik ikusiko du kolpe eszenikoaren arrakasta.

BERRIA, 2009-V-26

Anjel Lertxundi, BERRIA, 2009-05-13

Anjel Lertxundi, BERRIA, 2009-V-22

Aurelia Arkotxa, BERRIA, 2008-XII-26

Itsas Beltzeko kosta. 9garren urtea. Bidaia luzearen ondotik Ovidio «lurraren muturrera» ailegatu berria da: Tomis-era (a terra terra remota mea). Augustok inperioaren azken fronteretara herbestua du. Han hilen da. Baina nik aipatzen dudan momentu honetan, Tristes liburua bukatu berria du. Ez daki hemen hilen dela. Uste du berriz itzuliko dela Erromara, emaztea besarkatuko duela, eta gelditzen zaizkion adiskide gutiak. Tristes bidean hasi zuen, Ioniako itsasoan, uhain oldartuek ontzia kurrinkarazten zutelarik, aurpegia bustitzen: «Oh, zorigaitzeko ni! Zenbat ur-mendi inguruan! Iduri luke zeruko izarrak behar dituztela hunkitu! Nolako errekak (ibarrak) zilatzen diren, itsasoa arrailtzen delarik!». Tomis-en, papiro orritan idatzi testuak prest ditu. Elkarri lotuko ditu volumen zabal bat eginez. Ondotik, guk mapa handiekin edo afixekin egiten dugun gisan, bilduko du liburu osoa, eta igorriko hain urrun den Vrbe-ra : Erromara. Hitzaurrean, Tristes liburuari gomendio batzuk, herbesteko liburua dela gogoraraziz, zorion gabekoa: «...Ez duk ene malurra ahantzi behar... Hoa, liburu enea, agur itzak hain maite ditudan lekuak... Norbaitek han, jendeen artean, ene berririk nahi badik jakin, erraiok bizi naizela... Baina ez hadi mintza gehiegi ... Zerbait gehiago jakin nahi badu, aski dik ene idazkien irakurtzea... Poesia arima barean duk sortzen: ordea, zorigaitzek bapatean ilundu die ene bizia Poesiak eskatzen dik eskribitzeko bakardadea eta baretasuna: ni, itsasoaren nauk menpe, eta haizeen eta negu krudelaren... Longa uia est -bidea luzea duk, propera!- higi hadi!».

Aurelia Arkotxa, BERRIA, 2008-XII-12

 Arkimedesek zenbakiekin jostatzea maite zuen. Matematika legeen aurkitzea bizian. Mundua matematika legeen esperimentatze leku miresgarria zitzaion. Mundua enigma handi bat zitzaion, galderez betea. Arearioa tratatuan : zenbat legar pikor behar ote da unibertsoaren betetzeko? Stomachion tratatuan: 14 pieza ezberdinekin lauki bat badut, ezberdinki konbinatuz zenbat lauki asma ote ditzaket? Odisearen XII. liburua irakurtzean : Thrinacia (Sizilia) uharteko Helios erregek zenbat behi eta zezen ote ditu? Sirakusako ingeniari jeinutsuena zenez, 212 JK baino lehen, erromatarrek itsasotik eta lurretik atakatu zutelarik, hiriko defentsa hark zuen antolatu. Polibius histolariak dio «Arkimedesek proiektiluak edozein distantziatara igor zitzaketen tresnak asmatuz kalte izigarriak egin zizkien atakatzaileei. Haren katapulten igortzeak hain ziren indartsuak eta zuzenak non ez zuten espazio librerik batere uzten». Sirakusako desertore batek ez balie erromatarrei salatu Sirakusako harresietan zeuden sentinela batzuk ongi mozkortuak zirela, eta orduan zela momentua, Marcellus erromatar jenerala sekulan ez zitekeen sar hirian. Gerla hortan zen hil Arkimedes. Dio Plutarkok : Diagrama baten legarrean marrazten ari zela Arkimedes, gogoa arrunt begien aitzinean zuen matematika probleman biribildua, erromatarrak ziren hirian sartu. Soldadu batek zion manatu segi zezan, Marcellus jeneralarengana joan behar zuela. Arkimedesek ezetz : lehenik problemaren soluzioa zuela aurkitu behar! Soldadu erromatarrak orduan: tragatza kolpe batez zion gorputza zilatu.

Aurelia Arkotxa, BERRIA, 2008-XII-5

 Saint Sever. Hotza, haize ufakoak, euri zurrustak. Azaroaren azken igandean urtero den «Oilokien feria». Arkupetan familia guti batzuk, beren haurrak eskutik, antzara, ahate, indiako oilo, oiloen ikusten. Beneditarren kalaustrapean jende gehiago: pate, gasna, ezti eta erreximentak salmahaietan. Musika banda baten soinu airosak: tronboi, danbor eta eltzagorra. Ni, mapamundiaren sorlekuaren ikustera naiz jina. Hemen, XIgarren mendean, Stephanus Garsiaren eskolak Liebanako Beatusen Apokalipsia kopiatu zuen. Gidarisa heldu da. Egoitza zahar bat. Zurezko eskailera hertsiak. Beatusaren diapositiba triste batzuk. 45garren folioan: mapamundia. Lur obalatua. Inguruan, Ozeanoa: irla, arrain, ontzi. /Septentrio /ezkerretik, «OT mapetan» ohi den bezala. Iperborreako Thule. /Oriens/ berriz, kaskoan. Han, Parabisua. /Occidens /: Mediterraneo itsasoa. /Meridies/: Itsas Gorria. Ezkerreko behereko erdialdean : WASCONIA. Lehen aldia kartografian agertzen dela. Gorago, paraleloki, AQUITANIA. Gorago oraino : bi GALLIAk. Oraino gorago, herri mokor bat, hizki ttipiagoz idatzia: FRANCIA. Gidarisak maparen erreprodukzio handi baten aitzinera garamatza orain denak. Maparen ezkerreko behereko erdialdea besoa altxatuz erakusten du: «/Vous voyez, Stephanus Garsia a représenté la France!/» Dio normala dela Liebanako Beatusaren eragina izatea Saint Severren, Espainia oren baten bidean dela. Nik: mapa horretan ez dela oraingo geografia... Frantzia herri ttipi hura dela... Mapan, Galliak, Aquitania eta Wasconia ez direla Frantzian.... Baina ez du entzuten: Frantziako hexagonoa du buruan.

© berria.info