Estilo Ariketak

Nire transkribatze-lantxo hauek dokumentatzeko, sarean bila ibilita, lan osoa aurkitu dut frantsesez... Eta baita alemanez ere.

Baina onena Queneauren estilo ariketez liburuan, paperean, disfrutatzea. Euskarazko alea erosten baduzu, frantsesa ere zuretzat, edizio elebiduna baita atera dutena.

Hitz amaiera errepikakor batekin bilatu zuen efektua Queneauk estilo honetan. -ule amaiera du Queneauk, -ito Fernandez Ferrerrek, -dia Olarrak, eta -ela neuk. Estiloaren izenaz... gaztelaniaz homeoteleuton ei da.

Beste erdara batzuetako bertsioak, turkierazkoa, alemanezkoa eta holandesezkoa barne, hortxe klikatuz aurkituko dituzue.

Bueno, hor dagoena italierazko bi aldaeretako bat da, zeren Umberto Ecok, ezin umila izan, ez bat baizik eta bi idatzi zizkigun, bata -ello amaierarekin eta bestea -ate.

Homéotéleutes - Queneau

Un jour de canicule sur un véhicule où je circule, gesticule un funambule au bulbe minuscule, à la mandibule en virgule et au capitule ridicule. Un somnambule l'accule et l'annule, l'autre articule : "crapule", mais dissimule ses scrupules, recule, capitule et va poser ailleurs son cul.

Une hule aprule, devant la gule Saint-Lazule je l'aperçule qui discule à propos de boutules, de boutules de pardessule.

***

Homeoteleutak - Olarra

Bai bero handia! Eguerdia! Badator tximist-gurdia, eta hari itxaroten han dia sandia eta berendia, haundien lagundia, bata lepaundia eta bestea ipurtandia. A zer izerdia! Nola pasatu aldamenetik esan gabe hitzerdia? "Ken adi, hankaundia", eta hori esanik han joan da sandia nonbait jartzera ipurdia.

Pasatu denean ordu erdia, Saint-Lazare geltokiaren aurrean, ordia, ikusi dut lehengo jendia. Hor dia! Baina bi horiek nor dia!? Bata hordia, eta bestea mozkortia? A zer eztabaidia! Botoi kontuz ai dia!

***

Homeoteleuteak - Luistxo c. 1993

Egun epela zela, autobusela hartan jende tropela zegoela, fardelak edo berdelak bezela. Han ikusi nuela marinela, totela eta ergela, lepoa itzela, eta kapela? tela erdi-ustela! Ustekabelan, oinetako okela ximela zuela eta, igela bezela joan dela leku hutsela, eskela ikusiko zuela bestela.

Horrela, bueltan nentorrela, Lazarelako egongelan zegoela marinela, koronela ondoan zuela, botoixkela bat mintzagai zutela.

***

Orain berridatzi beharko banu, Sautrela aipatu beharko nuke!

Hiru estilo hauek ez daukate misterio handirik. Oinarrizko testu baten gainena, ariketa gordina, letra bat gehitu hitz hasieran, tartean edo amaieran. Behin idatzi, eta kopipegarekin erraz egiten dira bertsioak.

Paragogeak - Luistxo c. 1993

Gaura eguerdiana, SA bidekok autobuserak igok naiza. Atzekok plataformak jendezk betetak zegoenk, etar gazter arraror samara bata nabarmentzena zena bidaiaria guztiena arteana. Osoz lepoz luzeaz zuenz etaz kapele bitxie batz: zintan beharreann, lokarrin txirikordatuan zeramana. Bapateana, aldamenekoarekina eztabaidano hasio dao, jendear igor etar jaisteni zeni bakoitzeani, oinaki nahitaf zapaltzeno omeno zizkiolaf etaa. Bainak tokik hutsu batu ikusia bezaina azkara, haraxex joanx das esertzeraz.

Bil ordul beranduagok, Saintu-Lazaret geltokiareno aurreano ikusio dutp berrirop, adiskidek batekink. Soingainekoana botoia bata gehitzekoz gomendatuz dioz lagunakkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkk.

***

Goiko honetan, Atzekok plataformak jendezk betetak zegoenk, irakurtzen dudalarik gaur, Rafa Diez LABeko idazkari nagusia datorkit burura, ergatiboak (edo holako zeozer) gehitzeko duen ohitura horrekin.

Prostesiak - Luistxo c. 1993

Agaur aeguerdian, AS ubideko lautobusera ligo enaiz. Latzeko oplataforma ojendez obeteta ozegoen, weta pgazte parraro psamar abat anabarmentzen ozen obidaiari oguztien oartean. Soso ilepo kluzea ezuen keta ukapel ubitxi ubat: tzinta ubeharrean, alokarri utxirikordatua ezeraman. Sbapatean, saldamenekoarekin seztabaidan shasi eda, ejendea yigo yeta ojaisten czen obakoitzean, soinak snahita szapaltzen somen ezizkiola heta. Obaina atoki ahuts abat aikusi abezain dazkar, dharaxe ajoan zda mesertzera.

Abi mordu aberanduago, Tsaint-Elazare egeltokiaren gaurrean gikusi gdut gberriro, jadiskide ebatekin. Esoingainekoan obotoi obat ogehitzeko ogomendatu zdio llllllllllllllllllllllllagunak.

****

Epentesiak - Luistxo c. 1993

Gahur eguherdian, S bidezko autobuskera iglo nahiz. Atzezko plaztaforma jenidez betetza zegozen, esta gazate arararo salmar blat nablarmentzen zeln bidaisari guztisen artesan. Osdo ledpo luzeda zuten etta kapetl bitxoi boat: zintoa becharrean, lockarri txirikordartua zerraman. Bapartean, aldamenekoiarekin eztabaidian hausi dua, jenudea igwo etba jawisten zuen bakokitzean, okinak nakhita zapaltezen omeen zizekiola ezta. Bagina toski hutus baut ikusmi bezamin azukar, harnaxe jonan dua eusertzera.

Bii oridu beranduiago, Sasint-Lazasre gelztokiaren azurrean ikutsi daut berariro, adisakide bateakin. Soingaxinekoan botxoi baxt gehitzexko gomendaztu diso laguuuuuuuuuuuuuuuuuuuunak.

***

Ez du merezi beste bertsioen kopiarik egitea hona, itzultzaileek metodo bera baitarabilte, testu oinarrizko batekin. Bertsio hauetan ere ikusten da nire jokoetako bat, efektu hiztegi beste berba bat sortzea dagoenean, batzuetan hala egitea. Epentesietan bidaisari eta okinak sartu ditudan bezala, once eta wash darabiltza Wrightek ingelesez.

Konparatzeagatik, Armiarmak transkribaturiko Olarraren estilo bat ekarriko dut, besterik gabe: Anagramak. Kasu honetan, letra bakar batekin barik, hitz bakoitzaren letra multzoa aldatzea da koxka. Queneauk badu beste estilo bat, Metatesiak, hitz barruko letra parea aldatzea dakarrena... Nik ez anagramarik ez metatesirik ez dut neure estilo zaharrotan.

Anagramak - Olarra

San jentzeda iblitzen den odru baetan tpio bat higoteasei urketoa, lpeo lzue mekehoa, eta kpaela krodoi baetz intugarua xilonga odrez, betse biradiai btai aipurgezarten dio apopros bulzta egiten doila. Hrorela ngear enigik, han dao imustusuan lkeu lirbe baetra.Hadnik odru bareta, Cuor ed Moren poto eign dguu, Tsian-Zalare gelkoti arruean. Askidide baketin zeogen, eta hrak hoenla: zoistan: «Betse booti bat ernatsi behakro hoike». Non ekarusten dio (parparean).

***

Duela 20 urte, liburudenda batean sartu nintzen Bilbon. Liburu bat ikutu eta ikuskatu, gustatu, eta erosi nuen. Raymond Queneau-ren Estilo Ariketak ziren, Antonio Fernández Ferrerren gaztelaniazko itzulpen bikainean. Memoria gauza bitxia da gero, ze gogoan dut zer egin nuen ondoren: lagun batzuen pisura joan, Arangoiti auzora. Hango bizilagun batek komentatu zuen orduan: "Gaur liburudenda batean liburu zoragarria aurkitu dut". Eta erantzun nion neuk: "Neuk erosi dut jada". Asier Aranguren zen lagun hura, gaur egunean ETB1n kirolak asteburuan aurkezten dituena. Gabonetan, Tenerifeko hotel berean egin genuen topo, zelako emaztea eta alabak dituen, ilehori, jator eta ederrak. Beste kasualitate bat, eta anekdota ñimiño bat *post* hau hasteko. Halakoxea, interes eta zentzugabea da Queneauren ariketetako ipuin funsgabea... Baina 99 estilotan errepikatua, ederra eta barregarria da, nire liburu faboritoa.

1990eko hamarkadan, duela 10-15 urte artean, ametsa izan nuen: liburu hau euskaratuko dut! Lortu nituen frantsesezko originala, ingelesezko itzulpena (Barbara Wright da itzultzailea), eta italierazkoa ere (Umberto Ecok idatzia). Egin nituen saio batzuk, ariketa zenbait itzuli, eta... ahaztu nituen: Internetera dedikatu nintzen.

Orain, euskarazko itzulpen tajuzkoa agertu da, Xabier Olarrak idatzia, Igela argitaletxearen eskutik. Gogoratu naiz neure itzulpenekin eta, kostata, aurkitu ditut. Paperean, ez digitalki. Pixkanaka testu horiek pikatzea erabaki dut, eta blog probisional honetan itsatsiko ditut. Hemen geratuko dira nire itzulpen saio horiek, kontestuan jarrita beste bertsio batzuekin. Amaitzen dudanean transkribatze lana, ez da beste post-ik izango. Blogaren argitalpen kadentzia ez da zehatza edo ordenatua izango. Iluntze batzuetan familiari lapurtutako orduetan egingo ditut transkribaketak, eta halaxe kargatuko ditut post-ak.

Nire burua itzultzailetzat ez dut aurkeztu nahi. Frantsesetik gainera!! Baina, bueno, lan hura ez dut berriro galdu nahi paperetan. Googlek aurkituko ahal du nire lana eta bere zerbitzarietan gordeko betiko! Testu hauetan ez dut zuzenketarik sartuko. Paperetako transkribatu, ez ezer emendatu itzulpen berrien argitan.

Lan honen gainean kuriositate gehiago duenak, gaur du, otsailak 16, aukera bat Bilbon. Irakurketa-errepresentazioa Olarra itzultzailearekin eta errezitatzaileekin Likinianon 20.00etan. Informazio gehiago hemen.

Horra, Zaldi Eroak Olarra-Igelaren libururako egindako azalerako ilustrazioa.


Bukatzeko, eskertza bat bakarrik: Jon Iñaki Lasari, Hizkuntza eta Literatura ikastaro batean Bergarako UNEDen izan nuen maisuari.

Queneauren Macaronique barregarria da benetan. Itzultzaile profesionalek oso itzulpen zuzenera jo dute; nik libreago jo nuen, eta hutsuneekin gainera: autobusa aipatzea ahaztu!

Olarrak zapo-latina izena eman dio estiloari. Neurea makarronikoan utziko dut, makarronikoagoa. Italieraz, frantsesez zein gaztelaniaz ere ulertzen da, itzultzaileen testigantzak esaten digu.

Macaronique - Queneau

Sol erat in regionem zenithi et calor atmospheri magnissima. Senatus populusque parisiensis sudebant. Autobi passebant completi. In uno ex supradictis autobibus qui S denominationem portebat, hominem quasi junum, cum collo multi elongato et cum chapito a galono tressato cerclato vidi. Iste junior insultavit alterum hominem qui proximus erat: pietinat, inquit, pedes meos post deliberationem animæ tuæ. Tunc sedem libram vidente, cucurrit là.

Sol duas horas in coelo habebat descendues. Sancti Lazari stationem ferrocaminorum passente devant, junum supradictum cum altero ejusdem farinae qui arbiter elegantiarum erat et qui apropo uno ex boutonis capae junioris consilium donebat vidi.

***

Dog Latin - Wright

Sol erat in regionem zenithi et calor atmospheri magnissima. Senatus populusque parisiensis sudebant. Omnibi passebant completi. In uno ex supradictis omnibibus qui S denominationem portebat, hominem quasi jungum, cum collo multo elongato et cum hatto by cordo plaitato cerclato vidi. Iste junior insultavit alterum hominem qui proximus erat: trodat, inquit, pedes meos post deliberationem animæ tuæ. Tunc sedem librum vidente, cucurrit ad it.

Sol duas horas in coelo habebat descended. Sancti Lazari stationem ferroamviam passente by, jungum supradictum cum altero ejusdem farinae qui arbiter elegantiarum erat et qui apropo uno ex buttonis capae junioris consilium donebat vidi.

***

Latino Maccheronico - Eco

Sol erat in regionem senithi et calor atmospheri magnissima. Senatus populusque parisiensis sudabant. Autobi passabant completi. In uno ex supradictis autobibus qui S denominationem portabat, hominem quasi moscardinum cum collo multo elongato et cum capello a cordincula tressata cerclato vidi. Iste junior insultavit alterum hominem qui proximus erat: pietinat, inquit, pedes meos post deliberationem animæ tuæ. Tunc sedem liberam videns, cucurrit là.

Sol duas horas in coelo habebat descendutus. Sancti Lazari stationem ferroviariam passante davante, jovanottum supradictum cum altero ejusdem farinae qui arbiter elegantiarum erat et qui apropo uno ex boutonis cappotti junioris consilium donabat vidi.

***

Latín macarrónico - Fdez. Ferrer

Sol erat in regionem zenithi et calor atmospherae magnissima. Senatus populusque parisiensis sudabant. Autobi passabant completi. In uno ex supradictis autobibus qui S denominationem portabat, hominem quasi juvenum, cum collo molto elongato et cum sombrero a cordincula trenzata circulato vidi. Iste junior insultavit alterum hominem qui proximus erat: pisoteat, inquit, pedes meos post deliberationem animæ tuæ. Tunc, sedem liberam vidente, cucurrit ibi.

Sol duas horas in coelo habebat descenditus. Sancti Lazari stationem ferroviariam pasante delante, jovenum supradictum cum altero ejusdem calagniae qui arbiter elegantiarum erat et qui de uno ex botonis capae junioris consilium donabat vidi.

***

Zapo-latina - Olarra

Yguçquius erat in erregione zenitaren et vero atmospherae handissima. Senatus et populus paristarra sudabant. Omnibus passabant completi. In uno ex aipatuis omnibusibus cein S denominationem portabat, cisonem quasi casteum, cum lepo multo elongato et cum capella a galone cirichordato ingurata vidi. Casteus iste insultavit vestem cisonem cein proximus erat: pietinas, inquit, hancas meas post deliberationem arimæ tuæ. Subituqui cadira libre erreparata, corricatus est lecu hartarantza.

Yguçquius duas horduas in cerum habebat descenditutas. Sancti Lazari stationem cemendeferrorum passente aurream, casteum aipatum cum altero ejusdem ogirinae qui arbiter doctoretasunarum erat et qui unum ex botonibus longarinae junioris gainean contseilum donabat vidi.

***

Makarronikoa - Luistxo c. 1993

O tempora, o sol, qui barbarorum Varduliae, Caristiae et Vasconiae Eugusquium denominant, in regionem zenithi erat, et vero magnissimo atmospherae. Senatus populusque Pariscorum isserditam erant.

Hominem gastevit, cuius lepo lucius magnissimus erat, secula seculorum icusiricum capelum locarricatus transportabat. Aipaturicum subjectus cum alterum hominem prestus erat para bellum, ad propos egynnicum sapalcunta cella medio, et dio: "Et tu, Brute!". Alta, si vis pacem, de locum libero occupationem is optionem ad proposam.

A posteriori, quosque tandem esperorum? Orduvicum, exacto qui, et Sanctus Lazarus stationem ferroviariam revidi gastevit, cum alterus adisquidem anceracum trazae. Consiglium pro-botonicum donationem erat transferitum de adisquide pro subjectus lepo-lucius.

***

Ez dakit, ad propos edo secula bezalakoak sartu beharra neukala sentitu nuen... Baina, esan dudan bezala, autobusa ahaztu! eta, kontuak hartzen hasita, de rigor ere derrigor sartzeko modukoa.

Xabier Olarraren itzulpena, Igelak argitaratua, urtarrilean kaleratu zen. Testu horietarik batzuk sarean argitaratu dira jadanik.

Oharrak izenekoa, Berrian azaldu zen, paperean eta Interneten, eta frantsesezko aldaeraren ondoan Patxi Petrirenak ere ezarri zuen Solasturi blogean.

Notations - Queneau Dans l’S, à une heure d’affluence. Un type dans les vingt-six ans, chapeau mou avec cordon remplaçant le ruban, cou trop long comme si on lui avait tiré dessus. Les gens descendent. Le type en question s’irrite contre un voisin. Il lui reproche de le bousculer chaque fois qu’il passe quelqu’un. Ton pleurnichard qui se veut méchant. Comme il voit une place libre, se précipite dessus.

Oharrak - Olarra San, jendetza ibiltzen den ordu batean. Tipo bat, hogeita sei urte ingurukoa, feltrozko kapela buruan, kordoi bat duena xingola ordez; lepo luzeegia, goitik tiratu baliote bezala. Jendea igo eta jaitsi dabil. Aldameneko batekin haserretu da gure tipoa. Baten bat pasatzen denean bultza egiten diola aurpegiratu dio. Tonu negarti antza, gaizto-kutsua eman nahi liokeena. Eserleku bat hutsik ikusi orduko, haraxe joan da harrapaka.

Solasturiko lotura horretan beste bi itzulpen adibide aurkituko dituzue: Retrograde-Atzerakoia eta Surprises-Ustekabeak.

Berrian, beste bi ale ere atera zituzten. Bat, Zapo-latina, hurrengo mezurako utziko dut. Bestea, Anagramak, jarraian duzue:

Anagramak - Olarra

San jentzeda iblitzen den odru baetan tpio bat higoteasei urketoa, lpeo lzue mekehoa, eta kpaela krodoi baetz intugarua xilonga odrez, betse biradiai btai aipurgezarten dio apopros bulzta egiten doila. Hrorela ngear enigik, han dao imustusuan lkeu lirbe baetra.Hadnik odru bareta, Cuor ed Moren poto eign dguu, Tsian-Zalare gelkoti arruean. Askidide baketin zeogen, eta hrak hoenla: zoistan: «Betse booti bat ernatsi behakro hoike». Non ekarusten dio (parparean).

****

Susakoen Armiarma proiektuan ere jarri dituzte Olarraren itzulpen batzuk. Honako hauek, hain zuzen: Oharrak, Zehaztasunak (izenburua ahaztu zaie), Distinguo, Gutun Ofiziala, Harridura-hitzak, Puztua, Zakarra, Fantasma-girokoa, Apostrofea, Traketsa, Helenismoak, Definizioduna, Lipograma, Anglizismoak, Baserritarra.