I

Gizonen gorputzak baditu zenbait erakargarri, bistan denez.

Samatik hasiko gara. Samak fin samarra izan behar du, ikustearekin batera zezen hitza ez gogoratzeko lain. Eta luze samarra, burua eta enborra bat eginda daudela ez pentsarazteko lain. Gizon samabako asko amerikar futboleko edo hockeyko jokalarien uniformea jantzita ibiltzen dira. Zaila da kaleko trajean imajinatzea, alkandora eta gorbata jantzita.

Sama ganorazkoan, zintzur-korapiloa agerikoa izango da, baina ez irtena. Ez du atentziorik emango, ez tamainagatik, ez mugimenduengatik. Ez du erakutsi behar bizargintza-istripuen ondoriorik. Sama alboetako zain handiak begi-bistakoak izango dira, baina ez irtenak, tentsio handiko uneetan ez bada. Batzuetan, odola taupaka ikusiko duzu zainotan. Horrek samurtasuna eragin beharko lizuke, eta ez botalarria, nazka edo baten bat akabatzeko gogoa.

Samapean sorbaldak daude; ezinbestekoak gauza astunak altxatzeko, pianoak edo frigorifikoak kasurako, bai eta munduaren pisua eramateko ere. Gorputzaren goialdeko indarra hiru bider handiagoa da gizonetan emakumeetan baino. Sorbalda zabal eta funtzionalok ezin aproposagoak dira zure burua pausa dezazun loaldian, negarraldian edo dantzaldi geldoan. Ez dago soinburu sendo parea bezalakorik zu hauskor, mimatu eta seguru senti zaitezen.

Ona da bularra ere negar egiten duzunean sustengatzeko. Gizon-bular batzuek poto txiki bat dute erdialdean, eta negar nahikoa eginez gero, malkoekin putzutxo gazi bat egiten da bertan. Bularreko giharrek ondo garatuta egon behar dute, baina ikutu eta itxura egokiarekin, andre-bularrekin ez nahasteko eran. Gizon batzuek pektoralei eragiten dakite, gora eta behera, orain batari eta orain besteari, txakurkuma saltokarien moduan. Lekuz kanpo utziko zaitu, eta lekuz kanpo utziko zaituzte zureak baino itxurosoagoak diren gizon-bularrek ere.

Gizonen titimuturrek ez dute aparteko erabilgarritasunik, baina erakargarriak dira horratik. Titipunta gabeko bularra begi gabeko aurpegia litzateke.

Bularreko ileena, oso kontu pertsonala da. Gehienetan, erdiko neurria izaten da onena. Ilerik bat ere ez duen bularra labankorra da, eta bentosa-hots lotsagarriak eragin ditzake zure bular izerdituarekin sakatzean. Bestalde, ile iluneko felpudo sendoa ez da atsegina udan. Nikiekin paparreko ilea bistan izaten duten gizonak zaleak dira urrezko kateak, poliesterra eta fantasiako eraztunak erabiltzen.

Bular barruan gordeta bihotza dago, jakina. Ez genuke jakintzat eman beharko gizasemeen bihotza gizalaben bihotzaren berdina dela. Teoria asko dago, zein ote den biderik onena gizonaren bihotzeraino heltzeko. Horietako edozein proba dezakezu, edo denak proba ditzakezu; edozelan ere, kontuan izan bidaia bera helmugan topatuko duzuna bezain ezustekoa izango dela ziurrenik. Gizon batzuek bihotza behar luketen lekuan harria dute. Beste batzuek, zuloa.

Gizonen gorputzeko berrehun eta sei hezurretatik, hogeita lau saihetsak dira, hamabi alde bakoitzean. Ez litzateke egon beharko kanpotik konprobatzeko modurik. Hogei lagunetik batek saihets bat gehiago du, eta, gehienetan, lagun hori gizasemea da. Ez zaio aparteko esangurarik eman behar.

Sabela, ile bakoa bada, hobe. Ez da ezinbestekoa ohol bat izatea, baina ez luke petrinaren gainetik irten behar. Belarria sabelera hurreratuz gero, beharbada txipli-txapla eta glu-glu hotsa entzungo duzu, urak egiten duen bezala itsaspeko leize batean sartzean.  Igual izango da gizonen gorputza emakumeena baino urtsuagoa delako, edo izan liteke ultzera baten hasiera izatea, gizonek gaitz horretarako joera handiagoa baitute.

Sabelaren erdian zila dago. Garbi eta txukun egon behar luke beti, atzamarra edo mihia nahi bezala sartzeko, atzeraka edo okadaka hasi barik.

Mokorreko hezurrek sendoak izan behar dute, baina ez zuri ubelduren bat egiteko bezain irtenak. Gizonen hezurrek 1.700 kilo jasan ditzateke zentimetro karratuko, baina zureek ez. Gizonaren pelbisa emakumearena baino estuagoa da, eta bihotz itxura du. Zientzialariak ohartu  dira pelbisa dela hezurdura baten sexua zehazteko biderik ziurrena.

Gero genitalak daude. Tradizioz, hortxe jokatzen da joko potoloa.

Batez beste, erdipurdiko zakila hamabost zentimetro da, tente. Gizon bati ere ez zaio gustatzen erdipurdikotzat jotzea. Hobe ez aipatzea afrikar elefantearen zakila, hogeita zazpi kilo eta metro eta laurogei baita luzatuta.

Dena dela, neurria ez ei da garrantzitsuena. Ikustekoa da zakilaren azala, pororik ez duela ematen du-eta,  bai eta kolorea ere, gainerako larruazalarena baino iluntxoagoa, morexka izateraino. Gozatu zakilaren liberazioa, zelako poz elastikoz askatzen den oihalezko estalkitik, zurekin sekula ez aspertzeko itxuran.

Zakil okertua, eskuinkoia zein ezkerkoia izan, hunkigarria da. Baiezka eta keinu eginez begiratzen dizuna, hazi-tanta bat askatzen duen bitartean, potxoloa. Gizon askok maite-hitzak dituzte euren zakilentzat. Pazientziaz hartu txotxolokeria hori. Ez salatu izena zeure lagunei.

Zakilaren atzealdean eskrotoak dauka habia. Nabarra, tximurra eta ile mehatsez jantzia, poltsa delikatu eta sentibera honek testikuluak gordetzen ditu. Ez larritu ikusita zelan flotatzen duten testikuluek eskroto barruan,  arrautza egosien pare. Testikuluen barruan hazia sortzen da. Emakumeak jaiotzetik ditu 400 arrautza obarioetan, baina gogoratu gizon osasuntsuak 400.000 milioi espermatozoide sortuko dituela bizi artean. Mirestekoa da ekin hori.

II

Gizonen soina erakargarria bada ere (altxor-kutxa bat dakarkigu burura, organo misteriotsuz, bide kiribilez eta hodi sendoz beterik), handik ateratzen diren adarrak estimatzekoak dira berez. Osotasuna ematen diote gizonaren gorputzari.

Beharbada besoak egiten zaizkizu desiragarrien. Besoak, bizeps leun eta koskorrekin, pilota jaurtitzeko, trofeoa altxatzeko, telefonoa hartzeko, izara lisatzeko. Besoak, trizeps irmo eta malguekin, zugana luzatzeko, zu biltzeko, zu estutzeko. Adi eskumuturrei. Zain urdin eta hezur txikikoak, atsedenean dira mahai baten gainean, ahul eta sentibera, nahi eran uler ditzazun.

Atzamarrak izan daitezke luze, labur, fin edo potolo, baina maitetsu eta gogor era berean. Ideala izango litzateke gizonak bost atzamar izatea esku bakoitzean. Alabaina, hatz bat edo bi falta dituen gizonak izango du behintzat gauza interesgarriren bat kontatzeko. Erne orbainez jositako eskuekin edo di-da ukabiltzeko joera dutenekin. Gizonen eskuak bero egon ohi dira. Izan ere, gizon-eskuak emakume-eskuak baino odol-jario handiagoa izaten du. Ez fidatu gizon esku-hotzarekin. Zirkulazio txarra izan dezake. Esku zurruneko gizonak ez luke izan beharko ez dentista, ez neurozirujau, ez mago.

Enborraren beste muturrean hankak daude. Luzetara irten behar dute enborretik, eta simetriaz. Gizon hanka-okerrak badirudi zaldia behar duela eroso egoteko.

Gizon-gorputzaren 656 muskuluetatik izterrekoak egingo zaizkizu agian erakargarrien. Gizon-izterraren zirkinak begi-alaigarri dira. Femurra gorputzeko hezurrik luzeena da, eta, haren inguruan daude sartorius-a, rectus femoris-a eta vastus externus eta internus-a. Muskuluok loreen antzekoak dira: ez dago zertan latinezko izena jakin, miresteko.  Gihar handiok ondo funtzionatuz gero, beste gabezia batzuk ahaztekoak dira.

Izterren behealdean belaunak daude, dotorezia eskasekoak, eta karraska eta kirrinka bitxien sortzaile sarritan.  Atleta adinduek erasanda izaten dituzte. Horrek berriketa aspergarriak ekar ditzake kartilagoak direla, linimentua dela, eta belaun-lesioek hockeytik aldendutako jokalari ospetsuak direla. Belaunburu batzuek bere lekutik irteteko joera dute. Kasu horretan, gizonak nahi izango du bere lekuan sartzeko gauza izan zaitezen, konortea galdu barik.

Belauneko hezurra bernazakiarekin lotuta dago; edo “tibia”-rekin, hizkera formalean. Gizon helduaren bernazakiek ez dute egon behar ez urraturik ez larruturik; jakina, ez bada lesioak haitzak eskalatuz edo ur bizietan nabigatuz egindakoak direla, edo zure oinetan belauniko, errukia, barkamena eta bigarren aukera eskatzen dizun bitartean.

Orkatilek sendoak izan behar dute. Gizon orkatila-mengelek, akastxo hori hartzen dute aitzakia jarduera fisikoari ihes egiteko; esaterako, izotzetan patinatu, ilargipean paseatu, zaborrak atera eta belarra ez mozteko.

Orkatilei lotuta, 90 graduko angeluan, oinak daude. Oinak, gustatzen zaizkizu edo ez zaizkizu gustatzen. Urteetako gehiegikeria eta utzikeriaren ondorioz, gizon batzuek gogorgunez, kailuz eta koskorrez beterik edukitzen dituzte. Oinak hogeita sei hezur txiki ditu, eta, gizon batzuek, denak itxuragabetuta. Behatzetako azazkalak hori eta ildaskatuta egon daitezke, mardoegi era arruntean konpontzeko. Badira gizon narratsak, hogei urtean azazkalak behar bezala moztu ez dituztenak. Behatz iletsuak izaten dituzte: bigarrena, potoloa baino luzeagoa, eta txikia, okela mondongo bihurturik, limako hil bat legetxe. Oin zatarreko gizonek ez lukete espero behar zuk igurtziak ematea, musukatzea edo miazkatzea. Oin zatarreko gizonek dirutza gastatu beharko lukete galtzerdi eta oinetakoetan, eta ez erantzi, ilunetan ez bada.

III

Aurrealdean hainbeste gauza interesgarri izanda, askotan, gizonaren gorputza gazbakoagoa da atzetik begiratuta.

Ikusmira honetatik, garondoa dena emanda ageri zaigu. Eskumuturrak bezala, ahula eta sentibera ematen du. Hortxe dago bere indarra. Ri-rau aztertu behar dugu, gizona konturatu barik. Garondo bat, zetazko ilez estalia, liburu baterantz bildua, lanpararen biribil horitan... Bat-bateko ikustaldi horrek maite-antsiak aterako dizkie zure eztarri maitaberari eta zure bihotz harrituari.

Bizkarrak ahalik eta garbien egon behar du, ileetatik libre. Bizkar iletsuko gizonei lotsagarri egiten zaie ugaritasun hori, eta barka-eskean ibiltzen dira alkandora eranzten duten bakoitzean.

Bizkar ilegabeak larru fineko azal puska ederra miretsi eta aztertzeko aukera ematen du.  Azal zentimetro karratu batek 3 milioi zelula ditu, 97 izerdi-guruin, 14 gantz-guruin, 10 ile, metro bat odol-hodi eta 3 milioi t’erdi mamarrotxo mikroskopiko. Azala giza gorputzeko organorik handiena da, eta gizon ertain batenak bi metro karratuko azalera hartzen du eta sei kilo inguru pisatzen du. Datu hori konprobatzeko, larrua eraitsi eta tresna egoki batez neurtu beharko litzateke. Ez da afizionatu xumeentzako operazioa, nekoso samarra baita, eta berriro bere lekuan ipintzeko probabilitate gutxikoa. Hobe fede onez sinistea, urte luzez fede onez sinistu izan duzun bezala gizasemeak indartsuagoak direla, ausartagoak, emozio gutxikoagoak, arrazionalagoak, matematikarako hobeak eta mekanikarako iaioak.

Azalak leuna izan behar du, eta ahalik eta finena. Gogoratu gizonaren azala emakumearena baino sendoagoa dela, odola sendoagoa duen eran. Horrek gauza asko azaltzen ditu.

Bizkar erditik goitik behera bizkarrezurra doa, hogeita sei ornorekin; handienak, hatz-koskorren neurrikoak; txikienak, ilarren parekoak. Bizkarrezurraren alde bietan latissimus dorsi-a dago, giza gorputzeko giharrik handiena. Ziurrenik hortxe igarriko dituzu zorioneko dardarak. Bizkarrezurraren behealdean zulo bi daude: irria edo musu adiskidetsua emateko gonbita.

Gizon guztiei gustatzen zaie bizkarra igurztea. Jarduera hau ez da gozakaitza alde bietako batentzat ere, baina kontuan izan, behin eginez gero, beti egitea esperoko duela berak. Zerbitzu hau modu iraunkorrean eskaini aurretik, ziurtatu ordaina izango duzula astean behin gutxienez.

Bizkarrak estutzera egin behar du gerrialdean. Gizon gerrigabea bizikide ona izan daiteke, baina gaitzago helduko diozu gerritik kaletik zoaztela. Gerri estuko gizonek ere txitxiak dituzte gerri bueltan, “maitasunaren heldulekuak” esaten zaienak. Erakargarriak izan daitezke beti ere, baita erabilgarriak ere, irmo heltzeko premia dagoenean. Gizon gerri-estu eta sorbalda-zabalek harrokeriarako joera nekagarria izaten dute.

Nahi duzun bezala izendatu, baina gizonaren ipurdia da atzealdeko arretagunea. Kirol ekitaldi profesionalak jasangarri egiten dituen gauza bakarra-edo da. Gluteus maximus-a gorputzeko giharrik indartsuena da; errespetua zor zaio, beraz. Atzeak garau eta ileetatik guztiz libre egon behar du. Ez du izan behar ez jausia, ez irtena, ez zapala. Gizon ipurdigabeek arazoak dituzte prakei bere lekuan eusteko. Ipurdiaren neurria gorabehera, erretenak sekula ez du agertu behar praka ertzetik. Holako ikuskizun penagarria ematen du iturginak harriko hustubidea aztertzeko makurtzen denean, eta etxeko gizonek hipermerkatuetako parkinean, erosketak automobilean sartzean.

Egia esateko, gizon gehienak hobeto daude jantzita. Hori ez da sexu honen bereizgarria. Emakume askori ere berdin gertatzen zaie; eurak konturatu egiten dira ordea, eta gizonak ez.

IV

Gizon-gorputzaren tontorra, Gabon-pinua dotoretzeko izarra edo kanpandorreari errematea jartzen dion gurutzea, burua da, zalantza barik. Badira gorputzarekin harmonian ez dauden buruak. Badira gizontxo meheak, gazta galantaren jabe direnak. Badira gizonkote gihartsuak, burutxo dardaratiaren jabe direnak. Badira gorputz eder eta buru zatarreko gizonak, eta alderantziz. Diskordantzia honek dakartzan arazoak estetikoak dira gehienbat.

Buruaren oinarrizko pieza burezurra da; hogeita bi hezur ditu guztira, handiak eta txikiak. Hauen arteko lotuneak ez du izan behar ez koskorrik ez pitzaturik. Hau garrantzitsua da burusoilen kasuan, eta ilea zeroan mozteko gogoari aurre egiten ez dakitenen kasuan.

Buruan, badira gauza interesgarriak baina arazo-iturri izan daitezkeenak. Begiak, esaterako; distiratsu eta beroak izan behar dute, promesaz eta gizontasunez beteak. Gizon-begi batzuek txinpartak jaurtitzen dituzte. Lasaitzeko, pentsatu hildakoan begi guztiak aldatzen direla kolorez, eta marroi berdexka hil jartzen direla.

Gizon-belarri batzuek kizkur beltz errebeldeak dituzte agerian. Pentsatzekoa da horregatik ez dituela hark entzuten zuk esandakoen erdiak, belarriak ilez beteta dauzkalako. Egia esateko, gizonaren belarria ez da emakumearena bezain zolia. Horregatik ez omen du inoiz entzuten telefonoa, ez zakurraren zaunkak, ez umearen negarrak gauez.

Sudurrak ez du izan behar hain handia, lehenengo zitan zirujau plastiko on baten izena eman behar izateko. Ez da izango ez gorria, ez patatatsua, ez puntu beltzez josia, ez hamazazpi hausturak itxuragabetua. Ezaugarriotako bat edo gehiago dituen sudurra sudur baten parodia da, barregarria beraz. Sudurrak behar bezala funtzionatuko du, txitean-pitean espraia erabiltzeko edo zapiarekin turuta jotzen ibiltzeko premiarik gabe. Isila ere izan behar du, oharkabean pasatu. Antojugarria da sudurra txistuka dabilkion gizon batekin egotea gela berean. Gizon zurrungariei lehenbailehen jakinarazi beharko litzaieke egun badirela teknika kirurgikoak anomalia hori zuzentzeko.

Sudurraren azpian ahoa dago, ekintzagune interesgarria. Txu ekoizpenak kontrolpean egon behar du noiznahi. Adurra darien edo letaginetik txua jaurtitzen duten gizonak ez dira itxurazkoak. Ezpainek leun eta mamitsu izan behar dute; ez arrakalarik, ez azaltxorik altxatuta. Ez da ezinbestekoa hortzak perlak bezain zuri eta perfektuak izatea, baina denek egon behar dute, edo aurrekoek behintzat bai. Mihiak zalua izan behar du, eta ez oso handia. Nekagarria litzateke alde batetik bestera astinka ikustea, bere kasa mugituz bezala. Ez begiratu sekula gizon baten mihipean; emakumeetan legez, higuingarria da. Mihiaren euskarria hioide hezurra da. Ferra itxura du, eta hezur bakarra da beste hezur bat ukitzen ez duena. Estrangulazio kasuetan, hioidea hautsi edo zapaldu egiten da, eta horrek froga baliagarriak ematen ditu hilketa ikerketetan.

Zergatik den gizon-buru bat erakargarri eta beste bat ez, oraindik ez dago argi. Ez da aurpegiera eta hazpegien antolamenduagatik bakarrik. Zergatik jartzen zaitu belaun-ikaran jendez betetako gela baten beste puntatik irri egiten dizun gizonaren itxurak, eta haren ondoan dagoenaren begiratuak, guztiz itxurosoa izan arren, zergatik uzten zaitu hotz; bizitzako misterioetako bat da hori, Stonhenge, Bermudetako Triangelua eta Amelia Earharten desagerpena bezala.

Gauza bera esan daiteke gizonaren burmuinaz. Bihotza bezala, misteriotsua izan daiteke, asaldagarria, gogaikarria eta ulertezina guztiz. Gizon-gorputzaren kanpoaldeko ezaugarriak zehatz-mehatz aztertu eta gero, burmuinari ekin beharko diozu nahitaez. Ezin zara ibili luzatu eta luzatu.

Gizonaren burmuina, emakumearena bezala, ez dirudi gauza handia denik. Ore distiratsu eta uhintsua da; materia gris argia, arteria gorriz eta zain urdinez marratua. Burmuina hiru bider handiago egiten da jaiotzatik heldutasunerako tartean. Gizon ertainaren garuna ukabil biren neurrikoa da; kilo t’erdi eskas. Inoiz pisatutako burmuinik astunena hiru kilokoa zen, eta hogeita hamar urteko gizon batena zen. Arinena, kilo batekoa zen, eta hogeita hamaika urteko  emakume batena zen. Gizon batek datu hori azpimarratzen badizu, gogorarazi egiozu burmuinaren neurria eta adimena ez daudela loturik. Esaiozu, gizon-garunak %10 gehiago pisatzen duela bai, baina emakumearenak %11 neurona gehiago dituela. Pentsatzean, gizonaren burmuinak odol gutxiago hartzen du emakumearenak baino. Dena dela, gizon askok ez dute burmuinarekin pentsatzen.

Giza burmuinaren ahalmena adierazteko 1 zenbakia eta atzetik 6,5 milioi zero ipintzen da. Hain da zenbaki luzea, Lurraren eta Ilargiaren arteko distantzia hamahiru bider pasa beteko luke. Burmuinak nerbio-terminalik ez duenez, erre dezakezu, izoztu, astindu eta ebaki, hark ezer sumatu barik. Egunean 30.000-50.000 neurona hiltzen dira, eta ez dira birsortzen. Beste neuronek jan eta digeritzen dituzte. Adinarekin, gizonaren burmuina emakumearena baino bi-hiru bider azkarrago hondatzen da. Oraintsu jakin da hori, baina datuak ez du inor ezustean harrapatu.

Zoritxarrez, ezin da ezer jakin gizonaren burmuinaz haren gorputzari begiratuta. Gizonen gorputzei adi begiratzen diezunean, gogora ezazu ikusten duzunak ez duela zerikusirik daramazunarekin.

Burmuinak seinaleak igortzen ditu hil eta hogeita hamasei ordura ere. Burmuineko uhinak, hil ostekoak izan zein ez, haizearen modukoak dira: ez dituzu ikusten, haren eraginak baino ez dituzu nabaritzen. Pentsatu brisa bero batek garondoko ilea laztantzen dizula basa-lore usaintsuko zelai batean. Gero pentsatu tornado batek bihotz barruko guztia zurrupatzen dizula, txiki-txiki egin, eta zatikiak edonora barreiatu.

Burmuineko uhinak elektrizitate modu bat dira. Pentsatu gela eroso bat ilunkeran, lanpara baten argi-biribil horia, musika suabea airean. Eta gero pentsatu atzamarra sartzen duzula entxufean.

Tren bat Ipar Alderako

Eskultura bat parke batean, geltoki abandonatu baten ondoan.

Eskulturak txakur bat eta gizon bat irudikatzen ditu.

Txakurra zutik dago; gizona, belauniko, besoak txakurraren lepoaren inguruan dituela, burua apur bat makurturik. Txakurraren begiak geltokiaren ezkerretan infiniturantz hedatzen den zabalgunera begira daude; gizonaren begiak aurre aldean zuzen finkaturik daude; txakurraren bizkar gainetik, belarrak azpiratu dituen eta aspaldian bertatik trenik igarotzen ez den errail horiei begira daude. Biztanleek abandonatu egin dute herria, zeinak hornitzen baitzuen bazterreraturik geratu den geltokia. Oraindik badira natura eta bakardadea maite duten banaka batzuk, eta bertan ematen dute uda partea, baina automobila dute denek.

Bada agure bat ere, parkean zehar hara-hona galduan ibiltzen dena, eta hark esaten du txakurraren irudia berak egin zuela eta, irudia besarkatzean —izugarri maitea baitzuen txakurra—, bera ere harri bihurtu zela.

Galdetzen diogunean nola litekeen, orduan, bera hantxe egotea, bizirik, hezur eta mami, apal-apal erantzuten du Ipar Aldera doan hurrengo trenaren zain dagoela.

Ez dugu adorerik hari esateko ez dela gehiago Ipar Alderako trenik izango, ez dela gehiago inorako trenik izango. Gurekin autoan joatea eskaini diogu, baina buruari eragiten dio:

—Ez, autoan ez. Geltokian baititut zain.

Geltokira eramatea eskaini diogu. Ipar Alderako edozein geltokitara. Buruari eragiten dio beste behin.

—Ez, mila esker. Trena hartu behar dut. Gutunak idatzi ditut. Amari. Emazteari ere bai. Iluntzeko zortzietako trenean iritsiko naizela idatzi diet. Emaztea geltokian zain dut haurrekin. Ama ere zain dut. Aita hil zenetik, hari lur emateko zain dut ama. Lur ematerako joango nintzela agindu nion. Espero dut, baita ere, emaztea eta haurrak ikustea, zeinak nik, zera… abandonatu egin nituen. Abandonatu egin nituen, bai. Artista handi bihurtzeko. Landu dut pintura, landu dut eskultura. Orain, etxera itzuli nahi nuke.

—Baina hori guztia, amari idatziriko gutuna, emazteari idatzirikoa, zure aitari lur ematea; alegia, hori guztia noizko kontua da?

—Hori da, bada… alde egiten utzi nahi ez zidalako nire txakurra pozoitu nuen garaikoa. Berokira katigatzen zitzaidan, praketara; uluka aritu zen trenera igo nahi izan nuenean. Beraz, pozoitu egin nuen, eta eskultura azpian lur eman nion.

—Eskultura hor zegoen orduan?

—Ez, hurrengo egunean egin nuen. Hementxe egin nuen nire txakurraren irudia, haren hilobiaren gainean. Eta Ipar Alderako trena iritsi zenean, azken besarkada eman nion, eta… harri bihurtu nintzen, haren lepoari helduta. Hilik ere, ez zuen nahi nik alde egiterik.

—Hala ere, hemen zaude, eta tren baten zain zaude.Agureak barre egiten du:

—Ez naiz zuk uste bezain eroa. Ondo asko dakit ez naizela existitzen, harrizkoa naizela, nire txakurraren bizkar gainean makurturik nagoela. Badakit baita ere trenak ez direla ja igarotzen hemendik. Badakit baita ere aitari aspaldi lur eman ziotela; nire ama, aita bezala hilik, ez dudala zain inongo geltokitan, ez dudala inortxo ere zain. Emaztea beste batekin ezkondu zen; haurrak helduak dira orain. Ni zaharra naiz, jauna, oso zaharra, zuk uste baino askoz ere zaharragoa. Estatua bat naiz; ez dut alde egingo. Hau guztia nire txakurraren eta bion arteko joko bat baino ez da, urtetan jokatu dugun joko bat, hura ezagutu nuen unean bertan irabazi zidan jokoa hain zuzen.

besezur* e. besahezur.
besterena!, ez* e. ez bestena (eta ez bestea).
bestiruditu* e. itxuraldatu.
bestorduz* e. beste orduz.
betarraba* e. beterraba.
betepen* e. betetze.
betidanikako* e. betidaniko.
bezanbat* e. bezainbat.
beztu* e. belztu.
bialdu* e. bidali.
bibalbo* e. bibalbio.
bibolin* e. biolin.
bibora* e. sugegorri.
bibrato* e. vibrato.
bidelapurkeria* e. bidelapurreta.
bideordain* e. bidesari.
bideo-zinta* e. bideokasete.
bidertu* e. biderkatu.
bidrio* e. beira.
bigilatu* e. zaindu, begiratu, jagon, etab.
biguin* e. bigun.
—bihotz-ukitu du ad.: zure hitzek bihotz-ukitu naute.
bihozdun* e. bihoztun.
bihozgogor* e. bihotz-gogor.
bihozkatu* e. bihozgabetu.
bihozpera* e. bihozbera
bijilatu* e. zaindu, begiratu, jagon, etab.
bilan 1* e. bila.
bilete* e. billete.
bilgu* e. bilgia.
bilorruski* e. pergamino.
bilutsik* e. biluzik.
biluztu* e. biluzi.
binario* e. bitar.
binbalet* e. ginbalet.
biratzaile* e. birakari.
biribilgu* e. biribilgune.
birjaiotza* e. pizkunde.
bisagra* e. gontz, (atearen) erro.
bisest* e. bisurte.
bisisturte* e. bisurte.
bitima* e. biktima.
bitsdun* e. bisdun.
bitxi, harri* e. harribitxi.
bizikai* e. bizigai.
bizipide* e. bizibide.
bizkar-hezur* e. bizkarrezur.
bizkar-zaku* e. bizkar-zorro.
bizkunde* e. pizkunde.
biztanlego* e. biztanleria.
bodegoi* e. natura hil.
boilo* e. opil.
bokadilo* e. ogitarteko.
boletin* e. buletin.
bolfram* e. wolfram.
bonbaketa* e. bonbardaketa, bonbardamendu, bonbardatze.
bonbardeo* e. bonbardaketa, bonbardamendu, bonbardatze.
bonbero* e. suhiltzaile.
bono* e. bonu.
bordatzaile* e. brodatzaile.
borradore* e. zirriborro (eta borragoma, ezabagailu).
borraia* e. borraja.
borraska* e. ekaitz eta depresio.
botiga iz. 1 'denda'. 2 'nahasmendua'. 3* e. botika.
budget* e. buxet.
bufada* e. bafada.
bufete iz. 1 (altzari-mota). 2* e. bulego.
bujes* e. puies.
bukagabe* e. bukatugabe.
bula* e. bulda.
bular-angina* e. bularreko angina.
buldog* e. bulldog.
bulla* e. buila.
burdinaje* e. burdineria.
burdinbarra* e. burdin barra.
burdinhaga* e. burdinaga.
burdinhari* e. burdin hari.
burin* e. budin.
burjeseria* e. burgesia.
burni* e. burdina.
burrunbada* e. burrunba eta burrundara.
burrunda* e. burrunba eta burrundara.
burtzora* e. burtzoro.
buruhausgarri* e. buru(-)hausgarri.
buruhezur* e. burezur.
buruka* e. buruxka.
buruko argi(tasun)* e. buruargi(tasun).
butxet* e. buxet.
buxer* e. harakin.
buxeria* e. harategi.
buzeatzaile* e. murgilari.

besada iz. h. besakada.
besterenganatu, besterengana(tu), besterenganatzen. da/du ad. h. besterendu.
—betitik adlag. h. betidanik.
biera iz. Ipar. h. garagardo.
bik iz. Ipar. h. bolaluma.
bilateral izond. h. aldebiko.
—bira eman g.er. h. bira egin.
bisio iz. h. ikuskari, ikuspen.
bitikultura iz. h. mahastizaintza.
bolo-bolo adlag. h. bala-bala, barra-barra.
borzgarren ord. Ipar. h. bosgarren.
borzna banatz. Ipar. h. bosna.
—buru(-)hezur h. burezur.
buruko iz. 1 'burua estaltzekoa'. 2 'buruan hartzen den kolpea'. 3 h. burko.
buruzpide iz. Gip. h. burubide

—beste barik Bizk. 'beste gabe(rik)'
beste 2 Bizk. 'adina, bezainbat'.
bestera batez ere Bizk. 'bestela'.
—bigarren lehengusina Bizk. eta Naf.
bilasari iz. Bizk. g.er.
bilinbolaka adlag. batez ere Bizk. 'zabuka, balantzaka'.
biloba iz. 1 'seme edo alabaren haurra'. 2 Bizk. 'birbiloba'.
—binan adlag. Bizk. 'binaka'.
—binan-binan adlag. Bizk. 'binaka(-binaka)'.
—bira-biraka adlag. Bizk. 'biraka'.
biraoti izond. eta iz. batez ere Bizk. 'biraolaria'.
birloba iz. Bizk. 'biloba'.
birraitaita iz. Bizk. 'birraitona'.
birramama iz. Bizk. 'birramona'.
birresku iz. Bizk. g.er.
bitsu izond. Bizk. g.er. 'apartsua'.
bizio 2 iz. Bizk. 'hesteetako zizarea'.
—bizio-belar iz. Bizk. 'zizare-belarra' (Artemisia abrotanum).
bol-bol adlag. batez ere Bizk. 'bor-bor'.
bolbolka adlag. Bizk. 'borborka'.
bornu iz. 1 Bizk. 'ingurua'. 2 Ipar. 'itsasontzia, ontzi barrua'.
botikako iz. Bizk. Zah. 'sendagaia, botika'.
—burua bat egin Bizk. 'norbera inorekin alderatu'.
buruera iz. batez ere Bizk. 'burutapena'.
burutasun iz. Bizk. 'burutapena'.
buruzale izond. Bizk. 'berekoia'.

berrizkatura iz. Gip.: gaixo dagoen bat gaitzaren berrizkaturak sarritan hartzen duenean, etsitzen dugu haren osasunaz.
—bestela bezala Gip.
bizimaina iz. Gip.: mendeetan artoak hornitu izan du gure sukaldeko bizimaina.
bulardetsu izond. Gip. g.g.er. 'bulartsua'.
buruzpide iz. Gip. h. burubide

besaka 1 iz. Naf. 'besanga'.
—bigarren lehengusina Bizk. eta Naf.
bilotsu izond. Ipar. eta Naf. 'iletsua'.

—boz batez Lap. eta BNaf. 'aho batez'.

bidar iz. Zub. 'kokotsa'.
bihoztoi izond. batez ere Zub.
bilakaide iz. Zub. Zah. 'liskar-kidea, etsaia'.
bilakari izond. Zub. g.er. 'borrokalaria'.
bilaxka iz. batez ere Zub. 'borroka'.
bilaxkatu, bilaxka(tu), bilaxkatzen. da ad. batez ere Zub. 'borrokatu'.
bortazain iz. Zub. 'atezaina'.
botigoa iz. Zub. 'elkartea'.
botilatu, botila(tu), botilatzen. du ad. 1 Zub. 'botilako edaria zerbitzatu'. 2 Heg. 'botilan ezarri'.
botitu, boti(tu), botitzen. da ad. Zub. 'elkartu'.
botxu iz. Zub. 'harkaitza'.
boztario iz. Zub. 'bozkarioa'.
buhader iz. Zub. g.er. 'hauspoa'.
burata iz. Zub. 'talka'.
buruzagitu, buruzagi(tu), buruzagitzen. da ad. batez ere Zub. 'nagusitu'.
buxi iz. Zub. 'poxia'.

berrogeira banatz. Ipar. 'berrogeina'.
berrotsu izond. Ipar. g.er. 'sasitsua': oihan berrotsua.
bertsoka adlag. Ipar. 'bertsotan'.
bertutos izond. Ipar. Zah. 'bertutezkoa; bertutetsua'.
beruinatu, beruina, beruinatzen. du ad. Ipar. g.er. 'mendematu, mahatsa bildu'.
besarkaldi iz. Ipar. 'besarkada'.
besataraka adlag. Ipar. 'besakadaka'.
betalde iz. Ipar. 'behi-taldea'.
betantsu adlag. Ipar. 'ia batean'.
betegailu iz. Ipar. g.er. 'betegarria'.
beteki adlag. Ipar. Zah. 'osoki'.
—beti eta... -ago Ipar. 'gero eta... -ago': joaki beti eta aitzinago.
—bezainbatean adlag. Ipar.: a) nitaz den(az) bezainbatean, ez dut deus loria ('niri dagokidanez'); jendeez bezainbatean ('jendeei dagokienez'); b) garbitu zuen, egin zitekeen bezainbatean.
biahore iz. Ipar. Zah. 'tarrapata, zalaparta'.
bianda iz. Ipar. Zah. 'janaria'.
biasa iz. Ipar. g.er. 'alportxa'.
bidaiant iz. Ipar. 'bidaiaria'.
bidatzaile iz. Ipar. 'gidaria'.
biera iz. Ipar. h. garagardo.
bihurkunde iz. Ipar. Zah. 'ezagutza, esker ona'.
bik iz. Ipar. h. bolaluma.
bikariogo iz. Ipar. 'bikariotza'.
bilan 2 iz. Ipar. 'balantzea'.
bilgia iz. Ipar. 'biltokia'.
bilintzi-balantza adlag. Ipar. 'zabuka, balantzaka'.
bilotsu izond. Ipar. eta Naf. 'iletsua'.
bira 2 banatz. Ipar. 'bina'.
birazkatu, birazka(tu), birazkatzen. da/du ad. Ipar. g.er. 'binakatu'.
bizitzeko iz. Ipar. 'bizigaia, janaria'.
—bizkar-besta Ipar.
bizkartara iz. Ipar. 'bizkarkada'.
bizkaur iz. Ipar. g.er. 'prostata'.
bizpalau Ipar.
bokata iz. Ipar. 'lixiba'.
bokater iz. Ipar. g.er. 'bokata egiteko ontzia'.
bonur iz. Ipar. Beh. g.er. 'zoriona'.
bornu iz. 1 Bizk. 'ingurua'. 2 Ipar. 'itsasontzia, ontzi barrua'.
bortako iz. Ipar. 'urdea, txerria'.
borzgarren ord. Ipar. h. bosgarren.
borzna banatz. Ipar. h. bosna.
—bostetan Ipar. 1 'bost aldiz'. 2 'askotan'.
bota 3 iz. Ipar. 'sakea'.
boteretsuki adlag. Ipar. Zah. 'ahaltsuki'.
boz 2 iz. Ipar. 1 'botoa, autarkia'. 2 'bozketa, hauteskundea'.
bozka iz. Ipar.: bozka-eguna.
bozkalentzia iz. Ipar. 'poz handia'.
bozkariagarri izond. Ipar.
bozkariotsu izond. Ipar.
buba iz. Ipar. Haur. 'loa'.
buhatzaile izond. Ipar.
buhunba iz. Ipar. Zah. g.er.
bultatu, bulta(tu), bultatzen. du ad. Ipar. g.er. 'bulkatu, bultzatu'.
bur-bur adlag. Ipar. 'bor-bor'.
burbutzi iz. Ipar. g.er.
burho iz. Ipar. Zah. 'biraoa'.
—buruari eman Ipar.: emaiozu buruari eguzkia argizko itsaso bat dela.
—burura eman Ipar. 'bururatu, burura ekarri'.
—burutik izan du ad. Ipar.: badu burutik; baduka burutik?
—buruz beheiti Ipar. 'buruz behera'.
burupetsu izond. Ipar. Zah. 'buruiritzia, harroa'.
buruzkin izond. Ipar. g.er. 'tematsua'.
burzuntz iz. Ipar. 'lertxuna'.
buxet iz. Ipar. 'aurrekontua'.
buzoka iz. Ipar. 1 'zapelatza'. 2 'saia'.

bestetzuk Heg.: batzuek hala diote, eta bestetzuek bestela.
biberoi iz. Heg.
bienabenturantza iz. Heg. Zah. 'zorionbidea, dohatsutasuna'.
—bigarrengo izlag. eta adlag. Heg.
bilatu, bila(tu), bilatzen. du ad.: 1 'bila ibili, xerkatu'. 2 Heg. gaur Beh. 'aurkitu'.
boda iz. Heg. Beh. 'ezteia'.
bodega iz. Heg. Beh. 'sotoa'.
bonboi iz. Heg. 'txokolatezko gozokia'.
botatu, bota(tu), botatzen. du ad. (nor kasurik gabea). Heg. Beh. 'botoa eman'.
botilatu, botila(tu), botilatzen. du ad. 1 Zub. 'botilako edaria zerbitzatu'. 2 Heg. 'botilan ezarri'.
bozina iz. Heg. Beh. 'tutua'.
buelo iz. Heg. Beh. (bolumena).
buelta iz. Heg. Lgart.
bueno interj. Heg. Beh. g.er.
bulto iz. 1 Zah. 'irudia'. 2 Heg. 'gauzaki eitegabea'.

bertutos izond. Ipar. Zah. 'bertutezkoa; bertutetsua'.
besapeko iz. Zah. 'makulua, beso-makila'.
besobakoitz izond. Zah. 'besobakarra; besomotza'.
betaz adlag. Zah. 'astiro'.
beteki adlag. Ipar. Zah. 'osoki'.
betero adlag. Zah. 'osoki'.
beztidura iz. Zah. 'jantzia'.
beztimenda iz. Zah. 'jantzia'.
biahore iz. Ipar. Zah. 'tarrapata, zalaparta'.
bianda iz. Ipar. Zah. 'janaria'.
biatiko iz. Zah. 'elizakoa'.
bidasti iz. Zah. 'bide-zatia, bi punturen arteko bitartea'.
bideazko iz. Zah. 'bidezkoa, bidaztia'.
bidegabeztatu, bidegabezta, bidegabeztatzen. du ad. Zah. g.er. 'iraindu'.
bienabenturantza iz. Heg. Zah. 'zorionbidea, dohatsutasuna'.
bihikor izond. Zah. g.er.
bihurkunde iz. Ipar. Zah. 'ezagutza, esker ona'.
bilakaide iz. Zub. Zah. 'liskar-kidea, etsaia'.
bilarrauzi iz. Zah. 'aratxea, txahala'.
bilkuia iz. Zah. 'bilkura'.
bilkuntza iz. Zah. 'bilera'.
biribilatu, biribila, biribilatzen. da/du ad. Zah. 'bildu, elkartu'.
birjinitate iz. Zah. 'birjintasuna'.
—bizar-peitu izond. Zah. 'bizargabea'.
bizioso izond. Zah. 'biziotsua; biziozkoa'.
bokantza iz. Zah. 'elokuentzia'.
bolatu, bola(tu), bolatzen. du ad. Zah. 'ehunak bolan jo'.
bolatzaile iz. Zah.
bolazain iz. Zah. 'bolatzailea'.
bonbazia iz. Zah.
bonetun iz. Zah. 'boneta daramana'.
bortizgarri izond. Zah. 'indargarria'.
boteretsuki adlag. Ipar. Zah. 'ahaltsuki'.
botikako iz. Bizk. Zah. 'sendagaia, botika'.
buhunba iz. Ipar. Zah. g.er.
buiraka iz. Zah. g.er.
bulto iz. 1 Zah. 'irudia'. 2 Heg. 'gauzaki eitegabea'.
burho iz. Ipar. Zah. 'biraoa'.
burlakeria iz. Zah. 'burla'.
burupetsu izond. Ipar. Zah. 'buruiritzia, harroa'.

—betikotzat adlag. g.g.er. 'betiko'.
bidante iz. g.g.er. 'bidaiaria'.
—bihotzetiko izlag. g.g.er. 'bihotzekoa'.
bistatu, bista(tu), bistatzen. du ad. 1 g.g.er. 'apaindu'. 2 'urrutian ikusi'.
bitore izond. g.g.er. 'trebea; bikaina'.
bulardetsu izond. Gip. g.g.er. 'bulartsua'.
bultzi iz. g.g.er. 'trena'.
burestun iz. g.g.er. 'koroa'.
buruntza iz. g.g.er. 'koroa'.
buruntzatu, buruntza(tu), buruntzatzen. du ad. g.g.er. 'koroatu'.
buruntzatze iz. g.g.er. 'koroatzea'.
buruñurdun izond. g.g.er. 'kaputxinoa'.