Basamortukoak

  Gure eguneroko bizimodu, balioetan  mortuak, garamatza mortu geografikoen bila...

Emakume

           bat

                    gelditu zait

                           bi bekainen

                               artean

                               trabaturik

                                              ...

                                              (?)

                                                ezpaina

                                         hortza

                                    orbana

                              sudurzuloa

                          betilea

                                urdina

                                  BI

                                    HO

                                        TZE

                                            TIK

                                          z

                                      i

                                   n

                                t

                             z

                            i

                           l

                            i

                               k

                                 .

                                   .

                                      .

     Tenere

     zahar

     betiko lagun

     etsai

     aberri

     negar

     betiko lagun

     Tenere

     errege

     herio

     betiko hilobi

     Tenere

Mendiko, itsasoko, basoko... hurbileko norbaiti, basamortua irudikatzeko eskatuz gero, seguraski, hondarrezko paisaia zabal-zabal bat marraztuko luke,eta erdi-erdian, urruti antzean, akaso, palmondo luze, eder bat.

Jakin ezazue ezetz, mortuaren magalean, nekez ikusiko duzuela palmondorik, ez da palmondoa basamortuari garaituko zaiona, ez.

Palmondoa, oasiko printzea da. Oasiak, urak, egiten du palmondoa, eta palmondoak, urak, egiten du oasia.

Baina oasia ez da mortua. Oasia, mortuaz trufatzen den paradisu pusketa da, zerua infernuan.

Zuhaitz eta landare-mota guztien gainetik,basamortukoek miresten dutena, beste bat da, ez hain dotorea, ez hain luze eta liraina. Basamortukoek akazia miresten dute.

Ezerezaren erdian, harri, hondar, hauts artean, amildegi beltzetan, lautada amaigabeetan, Sahara basamortuak, akaziari baino ez dio bere kabia egiten uzten.

Akazia “abser” da tuaregen hizkuntzan, eta bizidun guztietatik, bera da bakarra, oker, bihurri, itsusi, baina tinko eta egoskor, mortuko eguzki borreroari, haize ero hegoari, eta batez ere egarri sekulako, mingarri, eta lazgarriari eutsiko diona.

Horregatik goresten du kel-tamahak-ak akazia. “abser”-a, bere apaltasunean eta txikitasunean,handi delako, mortu, munstro,beldurgarriaren magalean, bere lekua egiten jakin duelako.

Tuaregek eurak bezala.

 Munduan 6000 hizkuntza inguru daudela diote adituek, eta gehienak betiko galduko direla mende hau amaitu baino lehen. Biodibertsitatea denok goratzen dugun garaian, gizadiaren kultur aniztasunari historia osoan egin zaion sarraskirik gordinena ari gara geure begien aurrean ikusten, boterearen axolagabezia osoaz, edo haren konplizitate ezinbestekoaz.

 Giza eskubideek gizon-emakume guztion berdintasun eta duintasuna aldarrikatzen badute ere, jatorrizko hiztun-herriak arroztuz doaz etengabe, eta prozesu hori ez da kasualitate hutsa, legearen zaindari diren estatuak eurak baitira etnozidio sistematiko honen arduradunak.

Joxe Manuel Odriozola; Estatu etnozidaren kontra. Elkar 2011

(...) Baina Mohamed ben Abdelkrimek errebindikatzen zuen independentzia arriskua zen Frantziarentzat, eta Britainia Handiarentzat ere bai, beste herri askorentzako egitasmo bihur zitekeelako.

Huber Lyauteyk labur eta argi azaldu zuen arazoa esaldi honetan: “ez dago gure interesentzat ezer kaltegarriagorik Fezetik hain hurbil estatu musulman independente eta modernizatu bat baino”

Natiboak ezjakinak, fanatikoak, ez-gauza ziren artean, frantziar inperialismoak legitimitatea izan zezakeen. Baina errepublika moderno batek guztiz absurdo bihurtzen zuen inperialismoak babesle papera bere gain hartzea.

Mohamed ben Abdelkrimen planteamendu politikoa sinplea zen. Arrifiek euren burua gobernatzeko eskubidea zuten:

“Uste dugu eskubidea dugula, beste edozein naziok duen eskubidea, geure territorioa izateko, eta uste dugu Espainiar Partidu Kolonialak gure eskubideak bortxatu eta erauzi dizkigula, protektoratuaren asmoaren legitimitateaz aparte (...) Guk geure burua gobernatu eta geure eskubide guziak bermatu nahi ditugu”.

Hain zen sinplea eta ukaezina, non onartezina zela. Ez Frantziak, Ez Britainia Handiak ezta Espainia derrotatuak ere, ezin zuten onartu arrifien eskubide deklarazio elemental hori. Magreb osoarentzako eta mundu guztiarentzako etsenplua izan zitekeen bestela. Demokrazia baieztapen sinple eta anbiguetaterik gabeko horrek kondenatu zuen Arrifeko Errepublika berria.

Joseba Sarrionandia. Moroak gara behelaino artean? (Pamiela 2010)

 Kidal-eko haur tuaregak

“Iforas”, tribu tuaregaren, “Adar” edo mendia, hartzen duen lurraldea da Kidal, eta baita ere bertako hiri nagusia.

Bertako harkaitzetako labar-pinturek, “tifinar” ikurrek, hezur, eta aztarnek, aspaldiko gizarte berbere baten berri ematen dute. Paleolito garaitik, kristautasunaren hastapenera arte, Saharako karabanen atzera-aurreren lekuko direnak.

X eta XVI. mendeen artean, arabiarrak izan ziren tribu “tamahack” edo berbere hauen berriemaile; Ibn Haqual, Es Saadi Ibn Batouta, Ibn Khaldoum ... Urre, esklabo, gatz, espezia ... komertzioaz, hitz egiten digute, Mediterraneoa, Niger ibaiko kiribilarekin, lotzen zuenaz.

Poterea, eta nagusitasun ekonomikoa zela medio, bertako tribu tuaregen arteko gatazka latzek, hainbat hiriren suntsipena ekarri zuen; Kidal, Essouk, Talhouhas, Chouchou, Dhencheché, Dhounhan, Intghichemine ...

Islamizazioaren ondotik (XII), gaurdaino, “kel-Iforas” tuareg dinastia, goi mailako eta noblea dugu, “Adrar” inguruetako populaziorik garrantzitsuena.

1635etik, frantsesen kolonizaziora arte (XX. mendea), “Adrar” alde hau guztia, tribu tuaregen arteko guda bukaezinen eremu zen eta, ez zitzaien, beraz, zaila suertatu frantsesei, zeharo ahulduriko herri haien artean, garaile eta kolono bilakatzea.

Horrela, kolonizazioaren ondotik, frantziar okupazioaren ikur izan zen gotorleku militarra eraiki zen Kidalen. Hantxe dago oraindik ere.

1934tik, 1977ra, Kidal, presondegi erraldoia izan zen, kolonizazioaren aurkako, eta independentziaren aldeko, preso politikoen infernu.

Koloniaren agintepeko, tuaregen lehenengo iraultza, 1959an izan zen, Maliren (Sudan frantziarraren), independentziaren bezperan (1963).

Iraultza hau 1964an, militarren bortxaz itoa izan zen. Harrezkero, Maliko gobernuak guztiz militarizatua izan  du, Kidal lurraldea.

Bigarren errebolta, 6 urtekoa, 1990etik 1996ra iraun zuen, miseriak, pobreziak, lehorte izugarriak, langabeziak.... bultzatua.

Hirugarrena, 2007tik 2009ra iraun zuen. Ahalegin hauek guztiek, ehundaka hildako, milaka desplazatu, beste horrenbeste errefuxiatu, erdizka baino bete ez diren bake akordioak ... ekarri dizkiete tuaregei.

Aurtengo urtarrilaren 17an, eta MNLAren (Azawad lurraldearen autodeterminazioaren aldeko mugimendua) gidaritzapean, ekin diote borrokari berriz ere “kel-tamahack”-ek.

Zer gertatuko da orain?

Nora doaz haizearen, eta hondarraren seme alabak?

Begien aurrean zeukan zeruertzari so jarri zen mutila. Mendiak zeuden han urrunean, haitzak, dunak, landare herrestariak, bizirik irautea ezinezkoa zen inguruetan bizirik irauten saiatzen zirenak ... Hantxe zegoen basamortua, hainbeste hilabetez berak alde batetik bestera zeharkatu zuena eta, hala eta guztiz ere, zati txiki bat baino ezagutzen ez zuena. Zati txiki horretan aurkitu zituen karabanak, klanen arteko gerrak, eta berrogeita hamar mila datilondo eta hirurehun putzudun oasi bat.

- Zeren bila etorri zara gaur hona?- galdegin zion basamortuak-. Ez al genuen elkar nahikoa ikusi atzo?

- Zure baitako lekuren batean dago maite dudan pertsona -esan zion mutilak-. Zure hareei begira jartzen naizenean hura ere ikusten dut, hortaz. Harengana itzuli nahi dut, eta zure laguntza behar dut nire burua haize bihurtzeko.

- Zer da maitasuna? -galdetu zuen basamortuak.

- Zure hareen gainean belatza hegaldatzen denean, han dago maitasuna. Soro berdea bezalakoxea baitzara zu belatzarentzat, eta ez da inoiz itzultzen zure baitatik ehizakirik gabe. Ongi ezagutzen ditu zure haitzak, zure dunak eta zure mendiak, eta eskuzabala izaten zara zu harekin.

- Nire zatiak erauzten ditu belatzaren mokoak -esan zion basamortuak-. Urte luzez jarduten dut haren ehizakia hezten, daukadan ur apurra ematen diot, jana non dagoen erakusten diot. Eta, halako batean, justu ehizakiaren ferekak nire harearen gainean sentitzeko zorian naizenean, justu orduan etortzen da zeruan behera belatza, eta nik hazitakoa berak eraman egiten du.

- Baina, horretarakoxe hazten duzu zuk ehizakia -erantzun zion mutilak-. Belatza elikatzeko, alegia. Eta belatzak gizakia elikatzen du. Eta gizakiak, noizbait, zure hareak elikatuko ditu. Eta horietatik sortuko da berriz ere ehizakia. Horrela ibiltzen da mundua.

- Eta hori maitasuna al da?

- Maitasuna da hori, bai. Horri esker bihurtzen da beruna urre, eta horri esker ezkutatzen da berriro urrea lur azpian.

- Ez ditut ulertzen zure hitzak- esan zuen basamortuak.

Paulho Coelho. Alkimista (Txalaparta 2004)

Olerkari targiaren hitzik kuttunena, “esuf” da, bakardadea.

Non senti daiteke gizakia, mortu amaigabearen magalean baino bakartiago, galduago, txikiago?

“Esuf”, ezereza da, hutsa, maitearen ausentziak uzten duen zulo beltz sakona, kanpamendu abandonatuetan, aireari itsatsirik gelditu zaizkion iraganeko irriak, eta negarrak, eta kantak, eta irrintziak.

“Esuf”, hilobietan, betiko loaren besoetan, betirako, mutu, gelditu direnen itzala ere bada.

“Kel Esuf” deitzen dio tuaregak, basamortuan, noraezean, egarriaren, beroaren, nekearen, eromenaren hatzetan galdutakoari. Desertuan barrena, hare eta haizez blai, biluzik, hileak harro, haragia beltz, begi-zuloak zuri, dabiltzan arima erratuen herria da “kel esuf”.

 Mahomak agindutako, ez zerurako, ez infernurako biderik, aurkitu ez dutenak dira, Tanit, mortuko jainkosaren morroi betikoak.

Dantza, musika, abestia, garrasia, kolorea, erritmoa, mozorroa ...  gizakiaren, beraren, natura basati eta antzinakoenaren ardatz dira.

Bizitzaren erritmo bera, bere mintzoa, bihotzaren taupada, hotsa, ikara.

Pasio, eta su horrek, bizi gaitu.

Herioren erresuma, isiltasunarena da.

 Tamahaken festa Malin