literartea

Jaungoikoak zazpi egunean den oro sortu zuenean, hegaztiak, ibaiak, gu geu… ez zion literaturari hamar minutu ziztrin ere eskaini. “Eta literatura izango da. Batzuek gustuko izango dute, beste batzuek ezin izango dute burutik kendu eta jardun besterik ez dute egingo…”. Bai zera! Ez zuen halakorik esan. Goikoari iturginik izango ote zen itaundu izan bazenio, “Jakina, izango dira” erantzungo zizun, “Etxeetan biziko da jendea, eta iturginak behar-beharrekozak izango dira”. “Medikurik izango ote da?” “Bai, horixe. Jendea gaixotu egingo da eta nork botika eman bestela?” “Eta literatura, izango ote da?” “Literatura? Zertaz ari zara? Zertarako balio du horrek? Arren, unibertsoa sortu behar dut, ez unibertsitate bat. Literaturarik, beraz, ez”.

"Leiho-berinak zabalik, Gaxuxa ari zen, arratsaldeko bortzetan, berak brodatua zuen ximindeiko oihal baten lisatzen. Atsegin hartzen zuen bere eskulanaz. Oihalaren erdian brodatua zuen Millet tindatzale famatuaren pintura ederrenetarik bat, laborari zahar batzu, senar-emazteak, eguerditan lusagar biltzeko artetik Anjelusaren egiten ari. Kolore berak erabiliak zituen oihalean. Eta bihotzean halako goxo bat bezala senditzen zuen, lana ontsa eginikako atsegina. Bazituen ere lore batzu ezin hobekiago brodatuak, eder eta nasai. Ageri zen bazuela gostua neska gazteak..."

The Divine Comedy

Bidea bazina
Zure luze-luzean ibiliko nintzateke
Gaua bazina
Egunez egingo nuke lo
Eguna bazina

Gauero negar egingo nuke
Bidea zarelako
Egia eta argia zarelako

Arbola bazina
Besoekin inguratuko zintuzket

Eta ezinezkoa zenuke kexatzea
Arbola bazina
Nire izena grabatuko nuke zure azalean
Eta ez zenuke negarrik egingo
Arbolek ez baitute negar egiten
Gizona bazina ere
Maitatuko zintuzket
Edaria bazina
Nire barrua zeharo beteko zenuke
Eraso egingo balizute
Zugatik hil egingo nuke
Zure izena Jack balitz
Nirea Jill litzateke
Zaldia bazina
Zalditegiko  zikina garbituko nuke
Eta ez  nintzateke inolaz  ere kexatuko
Zaldia bazina
Egunsentian zelaietan zaldizka  genbiltzake
Eguneko argiak ahitu arte
Nire kantuetan zutaz abestuko nuke
Ilundu artean ibiliko ginateke zaldizka
Neure neskatxa txikia bazina
Zaila litzateke zu lagatzea
Arreba bazintut
Are gaitzago
Txakurra bazina
Mahaiko hondarrak jaten emango nizkizuke
Emazteak kexu egingo balu ere
Txakurra bazina
Ziur naiz gustuko zenukeena
Eta nire lagun lau-hankadun leiala zinateke
Ez zenuke kezkatu beharko
Eta amaiera arte elkarrekin geundeke

Hitzak eta musika: Neil Hannon

"Musikarako berezko trebetasun ikaragarri hori neukan. Aitak ez zidan onartzen hori. Edo bost axola zitzaion. Irakurtzea ere gogoko nuen. Nire hiztegia hobetzea. Abestiak sortzea. Eta marrazten ere trebea nintzen. Baina ez ninduen sekula animatu... ez berak, ez beste inork. Gauetan esna egon ohi nintzen, nire maskuria kontrolatzeko alde batetik, eta bestetik pentsatzetik gelditu ezin nintzelako. Ia arnasa hartzeko ere hotzegi zegoenean Hawaiiz pentsatu ohi nuen. Ikusia nuen filme batez. Dorothy Lamour agertzen zena. Hara joan nahi nuen. Eguzkia zegoen leku hartara. eta soinean belarra eta loreak besterik behar ez zen lekura.

Truman Capote, Odol hotzean: Sarraski baten eta haren ondorioen zinezko kontaera. Xabier Olarraren itzulpena, Igela, 1993, 180. orr.

"Barrutik, areto luze eta iluna zen The Tower, salmahaia mutur batean, mahaiak bestean eta erdian dantzarako eremua zituena. Nikel batekin ibiltzen diren disko-makina horietako baten ondoko mahai oholezko batean eseri ziren denak eta Red Samen emaztea -emakume garaia eta azal kiskalikoa, begiak eta ilea larruazla baino argiagoak zituena- etorri zitzaien eskaerak hartzera. Umeen amak Tennesseeko balsa jarri zuen makinan, bi nikel sartuta, eta amonak esan zuen doinu hark dantzarako gogoa pizten ziola beti".

Flannery O'Connor, Ez da erraza gizon on bat aurkitzea, Literatura Unibertsala Bilduma, 144. zenbakia. Itziar Otegiren itzulpena. Alberdania & Elkar, 2009. 26. orr.

"Inside, The Tower was a long dark room with a counter at one end and tables at the other and dancing space in the middle. They all sat down at a board table next to the nickelodeon and Red Sam's wife, a tall burnt-brown woman with hair and eyes lighter than her skin, came and took their order. The children's mother put a dime in the machine and played The Tennessee Waltz, and the grandmother said that tune always made her want to dance".

Flannery O'Connor, A Good Man Is Hard to Find, Harcourt, Brace & Company. 1955.

The Tennessee Waltz 1947an Redd Stewart eta Pee Wee King musikagileek sortu zuten kanta da, geroxeago Patti Page abeslariak famatu zuena.

" title

Gerora hainbat izan dira kanta bertsionatu duten artistak: Emmylou Harris, Norah Jones, Leonard Cohen... Hona Cohenena:

" title">

Eta hauxek dira jatorrizkoaren hitzak:

I was dancing with my darlin' to the Tennessee Waltz
When an old friend I happened to see
Introduced him to my loved one and while they were dancin'
My friend stole my sweetheart from me

I remember the night and the Tennessee Waltz
'Cause I know just how much I have lost
Yes, I lost my little darlin', the night they were playing
The beautiful Tennessee Waltz, alright

I remember the night and the Tennessee Waltz
'Cause I know just how much I have lost
Yes, I lost my little darlin', the night they were playing
The beautiful Tennessee Waltz

She comes dancing through the darkness to the Tennessee Waltz
And I feel like I'm falling apart
And it's stronger than drink and it's deeper than sorrow
This darkness she's left in my heart

Now I remember the night and the Tennessee Waltz
'Cause I know just how much I have lost
Yes, I lost my little darlin', the night they were playing
The beautiful Tennessee Waltz, beautiful Tennessee Waltz

Pee Wee King eta Redd Stewart

"Beti agertoki berdina sortzen zuen bere baitatik: Las Vegasko night-club bat, bere benetako jaioterri bihurtu zen lurraldea. Sala dotorea zen, Perryk irudikatzen zuen I'll Be Seeing You sonatuaren bere biolinez lagunduriko bertsioa ematen ari zela izar berri xundigarriaren baitan bere begiak ezarriak zituen jende ospetsuz betea, eta berak sorturiko azken baladaren errepikapena eskatzen ziotela".

Truman Capote, Odol hotzean: Sarraski baten eta haren ondorioen zinezko kontaera. Xabier Olarraren itzulpena, Igela, 1993, 30. orr.

"He always used the same mental scenery -- a night club in Las Vegas, which happened to be his home town. It was an elegant room filled with celebrities excitedly focused on the sensational new star rendering his famous, backed-by-violins version of "I'll Be Seeing You" and encoring with his latest self-composed ballad".

Truman Capote, In Cold Blood: A True Account of a Multiple Murder and Its, Vintage Books, 1966.

I'll Be Seeing You Broadwayeko musikal baten errepertorioko kanta bat da, Right This Way izenekoarena. Musika Sammy Fainek sortu zuen eta hitzak Irving Kahalek. 1938an grabatu zuten aurrenekoz eta gerora artista askok bertsionatu du abestia. 1944an izen bereko filmean Bing Crosbyk ipini zion ahotsa.

Hona hurbileko cover bat Iggy Pop eta Françoise Hardyrekin:

" title="

 Eta hemen kantaren hitzak:

I'll be seeing you
In all the old familiar places
That this heart of mine embraces
All day through.

In that small cafe;
The park across the way;
The children's carousel;
The chestnut trees;
The wishin' well.

I'll be seeing you
In every lovely summer's day;
In every thing that's light and gay.
I'll always think of you that way.

I'll find you
In the morning sun
And when the night is new.
I'll be looking at the moon,
But I'll be seeing you.

I'll be seeing you
In every lovely summer's day;
In every thing that's light and gay.
I'll always think of you that way.

I'll find you
In the morning sun
And when the night is new.
I'll be looking at the moon,
But I'll be seeing you.

...eta SIERRA MADRE-k urrea esan nahi zuen, Sierra Madre-ko Altxorra esan nahi zuen, zortzi aldiz ikusia zuen filmea. (Bogarten filmerik onena zen, baina urre-bilatzailearena egiten zuen agurea ere, Perryri bere aita googra ekartzen ziona, ez zen makala. Walter Huston. Bai, eta aitak Dicki esandakoa egia zen: Berak bai, ezaguzten zituen urre-bila ibiltzearen gorabehera guztiak, bilatzaile profesionala zen bere aitak erakutsi baitzizkion. Beraz, zergatik ez zuten ba, biok, zamari pare bat erosten eta Sierra Madre-n ea suerterik bazuten probatzen? Baina Dickek, hain praktikoa zen Dick hark, esan zion: "Tira, motel, tira. Ikusi diat. Denak erotu egiten dituk azkenean. Sukarra, odol-surrupatzaileak eta paraje horietako bizimodu latza medio. Azkenean, urrea eskuratu zutenean -gogoratzen al haiz? Haize bolada haundi bat altxatu eta dena eraman zian").

Truman Capote, Odol hotzean: Sarraski baten eta haren ondorioen zinezko kontaera. Xabier Olarraren itzulpena, Igela, 1993, 28. orr.

...and SIERRA MADRE meant gold, meant Treasure of the Sierra Madre, a movie he had seen eight times. (It was Bogart's best picture, but the old guy who played the prospector, the one who reminded Perry of his father, was terrific, too. Walter Huston. Yes, and what he had told Dick was true: He did know the ins and outs of hunting gold, having been taught them by his father, who was a professional prospector. So why shouldn't they, the two of them, buy a pair of pack horses and try their luck in the Sierra Madre. But Dick, the practical Dick, had said, "Whoa, honey, whoa. I seen that shoe. ends up everybody nuts.On account of fever and bloossuckers mean conditions all around. Then, when they got the gold -remember, a big wind came along and blew it all away?") Perry folced the map.

Truman Capote, In Cold Blood: A True Account of a Multiple Murder and Its, Vintage Books, 1966.

" title="">

Gero bideoa ikusi ahal izango duzue eta Ednaren alboan eseriko zara. 'Buster Keatonen laburmetraieak dira', esango dizu.
One Week horretan, Buster Keatonek etxe aurrefabrikaturiko baten zatiak jaso ditu, dozena bat kaxatan antolatuta, ezkontzako opari lez. Baina aurkari batek kaxen numerazioa trukatu duenez gero, zatiak armatzeko orduan itzelezko oker eta deskalaruak gertatuko dira, haizeak eskularru bat bezala itzuliko du ozta-ozta lotutako armazoia, tren batek ere erdibituko du etxea...
Etxea armatzea ia ezinezkoa da eta, gainera, zeozer eraikitzea lortu duenean okerreko lekuan egin du, auzokoarena den terrenoan.

Joseba Sarrionandia, Lagun izoztua, 380. orr. Elkar, 2001.

" title="">

One Week, 1920ko film laburra da, 19 minutuko iraupena duena, Keatonek Edward F. Cline zuzendariarekin batera eginikoa.Ordura arte Buster 'Fatty' Arbuckle aktorearekin batera aritutakoa zen, eta lan honetatik aurrera bakarrik ibiltzeari ekin zion. Sybil Seely da Busterren parean agertu zen aktorea.

Antzerki mundua izan zuen jaioleku Busterrek, gurasoek han-hemen zebilen enpresa baten lan egiten zuten-eta: 'The Mohawk Indian Medicine Company' zuen izena eta garai hartan Harry Houdini handia eurekin batera ari zen. Botika ederra bai  Busterrek txikitan jaso zuena. Hiru urterekin hasia zen taula gainean gurasoen emankizunean laguntzen eta inoiz semea nola tratatzen zuten ikusita, zer pentsatu bazegoen: umearen arropetan maleta baten kirtena zuen jarria aitak eszenatokian zehar umetxoa hara-hona baldar erabiltzeko, faldel txikia bailitzan, ikusleen barreak eragin nahian. Berehala erakundeek susmo txarra hartu zioten kontuari eta gurasoek umetxoa zakar eta bortitz tratatzen ez ote zuten ikertzean hasi ziren. Gerora filmetan erakutsi zuen gorputz zalutasun eta bizkortasuna txikitatik ei zetorkion. Itxura baten Keatonen ezizena, Buster,  Harry Houdiniri zor diogu: haurrak sei hilabete eskas zituenean eskailera batzuetatik erori eta egundoko kolpea hartu ez zuenean oihu hori egin zuen Harryk: "That was a real buster!". 'Buster', horrela diote ingelesez zauri eta mina sortzen duen edozein erortzeri. 

"Cazave'ren dendaren aurrean gelditu nintzan. Kuadru famatuen irudiak ziran eta aien artean Sisley'ren bi eder: ederki inprimatuak, oso ederki. Orratio pena nuen egiazko kuadrurik ikus enezakealako.

Zugaitz illara aiek etziran mendian ikusten diran bezelakoak: ederragoak dira oraindik eta amets eragiten dute. Ezatasuna darie eta atsedena: ixtant olerkitsu bat tinkatu zuen Sisley'k eta an dago. Igarokortasun ori nabarmentzen da beretan: aldakaitz izan arren, unearen aldakortasuna atzemna du. Denboraren txistua ere entzun bide diteke, oraiñari igeska, eta zahartzaroan bezala ikusten da Sisley'k berak bere garaiean memento batean ikusi zuena. Malenkonia gozoz betetzen da izpiritua...

... Zorion-min ori bortizki nabaitu ez duenak ez du Sisley'ren mundua ulertzen. Ederra eta uts-miña bat dira, eta bataren doloreak ikutu ez duena ez du besteak ere ikutu".

Txillardegi, Peru Leartza'ko, 112-113. orr. Itxaropena, 1960.

Alfred Sisley, Canal du Long. 1892

Alfred Sisley (1839ko urriaren 30a; 1899ko urtarrilaren 29a) Parisen jaiotako margolari inpresionista izan zen, bizitzako aldirik handiena Frantzian eman zuena, nahiz eta familia eta hiritartasuna ingelesak izan. Aita merkatariak zeta zuen diru-bide, eta ama musikan aditua zen. 18 urte bete orduko Londresera bidali zuten ikasteko asmoarekin, eta lau urtean ekonomian trebatzen jardun zuen.  1862an Parisera itzuli zen eta pintatzen ikasteari ekin zion Marc-Charles-Gabriel Gleyre artista suitzarren estudioan. Bertan Frédéric Bazille, Claude Monet eta Pierre-Auguste Renoir ikaskide izan zituen. Argiaren ñabardurak oihalean ahalik eta ondoen azaldu nahian paisaiak zuzenean pintatzeari ekin zioten. Eta erabili zituzten kolore eta efektuek garai hartako ikusleak ezustean harrapatu zituzten. Sisleyk ez zuen bizi bitartean arrakasta handirik lortu, eta haren margoek hil ostean jaso zuten ospe eta onespena.

“When I had finished I went upstairs to the minstrels' gallery to have a look at the pictures. I knew them well of course by now, but had never studied them with a view to reproducing one of them as a fancy dress. Mrs Danvers was right of course. What an idiot I had been not to think of it before. I always loved the girl in white, with a hat in her hand. It was a Raeburn, and the portrait was of Caroline de Winter, a sister of Maxim's great-great grandfather”.

"Kontu harekin amaitutakoan, Trobadoreen Galeriara joan nintzen han zeuden koadroei begiratua egiteko. Ondo asko aztertuak nituen; ez, ostera, mozorro jaialdirako egin nahi nuen soinekoa diseinatzeko lain. Danvers anderea ez zebilen oker. Zer dela eta ez zitzaidan ideia hori niri neuri bururatu? Oso gustuko nuen kapela eskuan zuen zuriz jantzitako andereño hura. Raeburn margolariaren lana zen eta neskatoa Maximen herenaitonaren arreba zen, Caroline De Winter izenekoa".

Daphne Du Maurier, Rebecca, 1938.

Ms. Eleanor Urquhart (1795)

Itxura baten hau izan ahal da Du Maurierrek abiapuntu hartu zuen margoa eleberrian txertatutako deskribapena osatzeko. Caroline barik Eleanor ei zen pertsonaia.

Henry Raeburn (1756, Stockbridge, Edinburgh- 1823, Stockbridge, Edinburgh). Erromantizismoaren hasierako erretratugile eskoziar honek Reynolds, Lawrence edo Gainsboroguh margolariak izan zituen garaikide eta eragile. Pintatzen hasi aurretik urregile eta miniaturaegile jardun zuen. Raeburnen teknika berezia izan zen: zuzenean ekiten zion pintatzeari, aurretiko estudiorik egin gabe eta, horrela, margoak indar eta naturaltasun handikoak ziren. Bizi izan zuen garaiko makina bat pertsonaia ezagunen erretratuak egin zituen. Horietako bat Walter Sott idazlearena dugu. George IV.ak ganbara-margolari eta sir izendatu zuen. 

Autoerretratua (1820)

Walter Scott (1822)

The Reverend Robert Walker Skating on Duddingston Loch (1790)