literartea

Antzokian, Fabricek hirugarren solairuan hartu zuen palkoa, inork ez zezan bera ikusi; Neskatxa ostalaria antzezten ari ziren, Goldoni-rena. Aretoko arkitekturari begira zegoen Fabrice, begiak agertokian ia finkatu gabe. Ikusle ugariak, ordea, barrez lehertzen ari ziren denbora guztian; ostalaria antzezten zuen neska aktorearengan jarri Fabricek begiak, eta dibertigarria iruditu zitzaion hura. Erneago begiratu Fabricek antzezleari, eta neska atsegin askoa eta, batez ere, naturaltasunez betea iruditu zitzaion: xaloa zen neska, eta beste inork baino lehenago egiten zuen berak barre Goldonik beraren ezpainetan jarritako gauzatxoez, horiek esateaz zeharo harritua balego bezala.

Au théâtre il prit une loge du troisième rang pour n'être pas vu; l'on donnait La Jeune Hôtesse, de Goldoni. Il regardait l'architecture de la salle: à peine tournait-il les yeux vers la scène. Mais le public nombreux éclatait de rire à chaque instant; Fabrice jeta les yeux sur la jeune actrice qui faisait le rôle de l'hôtesse, il la trouva drôle. Il regarda avec plus d'attention, elle lui sembla tout à fait gentille et surtout remplie de naturel: c'était une jeune fille naïve qui riait la première des jolies choses que Goldoni mettait dans sa bouche, et qu'elle avait l'air tout étonnée de prononcer.

Stendhal, La Chartreuse de Parme, Chapitre VIII.

Neskatxa ostalaria  (La locandiera, 1753) Goldoniren lan ezagunetako bat da, sormen aldetik ondoen  zebilen sasoikoa. Zazpi antzezlerendako sorturiko lan honek Mirandolina du pertsonaia nagusi; orduko gizartearen isla da, umoretsu planteatuta ere. Antzerkiaren bilakaeran badu garrantzia: andrazko hark, Mirandolinak, bere patuaren norabidea inoren menpe erabakitzen du, zorion eta poz batean  bizitzeko hautua gainera. Mirandolinaren ostatua da istorioaren kokagunea. Bertan bi apopilok andrearen atzetik dabiltza , nork gorteiatuko. Hirugarren batek ez ditu emakumeak gogoko, zoritxarren iturri direlakoan; berau limurtzen saiatuko da Mirandolina. Ezin lortu baina. Laugarrena, Fabricio delakoa, ostatuko morroia da, protagonistarekin itsu maitemindua dagoena eta haren laztanak lortuko dituena.

Baliteke Stendhalek Goldoniren lan hau aukeratu izana bere Parmako Kartusiako Fabricerekin lotura egitearren. Gerora ere Stendhalen Fabrice Goldoniren lana antzeztu ei zuen aktorearekin zeharo maitemindu zen eta istorioaren bilakaeran giltzarrietako bat izango da (Marietta Valserra).

happypets kolektiboaren afixa Goldoniren lana iragartzeko (2005)

Au fait, ce jeune Fabrice est plein de grâces, grand, bien fait, une figure toujours riante... et, même que cela, un certain regard chargé de douce volupté... une physionomie à la Corrège, ajoutait le chanoine avec amertume.

Stendhal, La Chartreuse de Parme, chapitre V. 

Xarmez betea dago Fabrice delako hori: lerdena, gorpuzkera ederrekoa, irribarrea beti aurpegian… eta, areago oraindik, atseginzaletasun goxoz betea du begirada… Correggioren araberako aurpegiera…

      Scalako Madonna (1523)

Jon Muñozek, euskarazko bertsioaren itzultzaileak, liburuaren hitzaurrean (29. orr.) hala dio: “Sfumato deritzan teknika berezia erabiliz, Correggiok urrunean bezala pintatzen zituen lehen planoko aurpegiak. Kritikari batek baino gehiagok aipatu izan du hori dela hain zuzen Parmako kartusiako ezaugarrietako bat, alegia, pertsonaien eta lekuen ezaugarri fisiko nabarmenenak lausotzea, gandutzea eta lanbro arin eta zoriontsu batean biltzea hala paisaiak nola aurpegi-gorputzak, irakurleak ez baititu pertsonaiak egileak ematen dizkion datuen arabera ikusten, oinarrizko aipamen batzuen bidez bere gisara tankeratzen baizik”.

Leonardo Da Vincik ekin ei zion aurrenik teknika hau erabiltzeari olio-pinturan. Figuren siluetak lausotzean datza, difuminatzean, halako efektu berezia sortuz.

Antonio Correggio (1489?-1534). XVI. mendeko pintore berritzaile eta onenetakoa izan zen, gerora etorri zirenengan eragin handia izan zuena. Murritza da oso bere gainean dugun informazioa. Baliteke 1518an Erroman izatea; Vasarik esanikoa gogoan, ez zen sekula han izan eta Raffaelo eta Migel Angeloren berri haien lanen kopien, grabatuen eta irudien  bidez izan zuen. Eta bi artista sonatu hauek erreferentzia ezinbestekoak izan ziren pintorearen formazioan. Mantegnaren estiloak ere eragin zion, perspektibaren kontuei dagokienez, eta Leonardoren sfumatoa bere egin zuen. Gai erlijiosoak landu zituen, garaiko eskaera askok eliza inguruko eragileek bideratua zen eta. XVI. mendeko bigarren hamarkadatik aurrera Parma egin zuen bizileku, eta hango komentu, eliza eta egoitza asko bere artelanez jantzi zituen.

    Jupiter eta Io (1530)

 

                              San Paolo eliza. Parma (1519)

Arestian bitan esan bezala Leonardo izan zen sfumatoaren teknikaren aintzindaria. Gerora artista gutxik lortu dute haren maisutasuna baliabide hau erabiltzean. Pascal Cottek ikerlariak (La passion Léonard, comprendre et créer, Ars Latina. Paris, 2007) Gioconda lanaren azterketa eginda, teknika zertan den azaltzeko ahalegina egin du.

Hona urratsak zeintzuk diren:

1. Makal egurreko ohol baten gainean igeltsu eta lekeda berezi batez (gesso delakoaz) osaturiko prestakina zabalduko dugu.
2. Pintzelaz irudiaren aurreneko zirriborroa egingo dugu. 
3. Oholari olio kolore-geruza mehetxoa emango diogu.  
4. Itzalak eta tarteko tonoak ezarriko ditugu. Mona Lisaren ezker begian artistak Sienako lur ureztatua erabili bide zuen. 
5. Pintzelaren muturraz aipatu itzalak eta tarteko tonoak "lausotzen" siatuko gara. 
6. Koadroari koloretako kapa fin gardena ezarriko diogu, aldean aldeko koloreak kontuan hartuta. 
7. Lausotutako guneak errepasatuko ditugu, euren bitarteko guneak ukitu leun eta txikiz pintatuz. 
8. Azken pausua: Itzal-argi guneak ukitu are txikiagoz perfilatuko ditugu, lanbrotzea agerikoago eginez. 

Horrela eginda ez da nabarituko pintzela hor zehar ibili dela, eta oso zaila da asmatzea zein teknika erabili duen artistak.

Del Dongo markesa andrea –hizketan jarraitzen zuen Robertek- ederraren ederra zegoen, eta hala ezagutu zenuen zuk ere: begiak polit-politak eta aingeruzko eztitasunez beteak eta aurpegi xarmantaren obaloa adats hori ilunez fin-fin marraztua. Neure gelan banuen Leonardo da Vinciren Herodias bat, emakume haren erretratua zirudiena. Jainkoari eskerrak, halako lilura sortu zidan naturaz gainetiko emakume eder hark, non zeharo ahaztu bainintzen neure janzkeraz.

Stendhal, Parmako Kartusia, Literatura Unibertsala Bilduma, 131.zb. Alberdania-Elkar, 2007. 48. orr. Jon Muñozen itzulpena.

- De la vie je ne fus plus mal à mon aise, me disait le lieutenant Robert, ces dames pensaient que j'allais leur faire peur, et moi j'étais plus tremblant qu'elles. Je regardais mes souliers et ne savais comment marcher avec grâce. La marquise del Dongo, ajoutait-il, était alors dans tout l'éclat de sa beauté: vous l'avez connue avec ses yeux si beaux et d'une douceur angélique, et ses jolis cheveux d'un blond foncé qui dessinaient si bien l'ovale de cette figure charmante. J'avais dans ma chambre une Hérodiade de Léonard de Vinci, qui semblait son portrait. Dieu voulut que je fusse tellement saisi de cette beauté surnaturelle que j'en oubliai mon costume.

 Stendhal, La Chartreuse de Parme, chapitre premier.

Xalotasunaren grazia eta bihotzik zintzoenaren ezaugarri zerutara distiraz elkartzen zituen aurpegi hark bazuen berezitasun miragarri bat, alegia, edertasun bakan eta paregabe hark ez zuela inolaz ere greziar estatuen buruen batere antzik. Dukesak, berriz, gehiegitxo zuen ideala esaten zaion ereduaren edertasun ezagunetik, eta bere buru zinez lonbardiarrak Leonardo da Vinciren Herodias ederren irribarre atsegabea eta malenkonia samurra zekartzan gogora.

Stendhal, Parmako Kartusia, Literatura Unibertsala Bilduma, 131.zb. Alberdania-Elkar, 2007. 396. orr. Jon Muñozen itzulpena.

L'admirable singularité de cette figure dans laquelle éclataient les grâces naïves et l'empreinte céleste de l'âme la plus noble, c'est que, bien que de la plus rare et de la plus singulière beauté, elle ne ressemblait en aucune façon aux têtes des statues grecques. La duchesse avait au contraire un peu trop de la beauté connue de l'idéal, et sa tête vraiment lombarde rappelait le sourire voluptueux et la tendre mélancolie des belles Hérodiades de Léonard de Vinci.

Stendhal, La Chartreuse de Parme, chapitre XV.

Bitan egiten du Stendhalek Leonardoren aipua  Parmako Kartusian artelan bera izendatzeko: Leonardo da Vinciren Herodias dio idazleak bi testu-pasarte horietan. Historiografiak itxura baten lan hori Leonardoren pinturatzat jota zeukan. Baina gerora benetako egiletzak beste pintore baten ekarpenera garamatza. Bernardino Luini (1481-1532), nahiz eta berak Bernardin Lovino izenpetu ohi zuen; zelan ez dakigula, ahoskatzeko moduak akaso, Luini bihurtu digu deitura. XIX. mendera arte pintore honek sortutako lanak Leonardori egotzi zizkioten eta horra Stendhalen uste okerra. Giovenoneren ikaslea izan zen eta 1500. urtean Milanera heldu zen. Ordurako Leonardok utzia zuen hiria eta itxura batean bi margolariek ez zuten elkar ezagutu ere. Luiniren azken urteetako lanetan eragina Leonardorena baino Raffaellorena ei da. Saronnoko elizako santuen irudiak pintatzeko sinatu zuen kontratoa bitxia da: Luinik eguneko 22 libera jaso ei zituen, ardo, ogi eta ohantzeaz gain. Hain pozik bizi ei zen, Jaiotzari dagokion margoa doan sortu ei zuen.

Familia noble bateko alaba, Kristo ondorengo 1 edo 2. urtean Herodias gaztetxoa osaba Herodes II.arekin ezkondu zen. Herodes Handiaren ondorengoa izateko aukera guztiak zituen printze honek, baina beronen amak, itxura baten, erregeren kontrako konplot batean jardun zuen eta ordutik aurrera haren aukera eta  etorkizuna kolokan jarri ziren. Herodias eta Herodes II.aren arteko harremanak Salome ekarri zuen mundura. 6. urtean senarra hil egin zuten eta alarguna beste osaba batekin ezkonduko da, Herodes berau ere, Herodes Filipe II.a. Baina, itxura baten 23 urterekin aspertu, senarra laga eta hirugarren Herodes bati ekiten dio, Antipas delakoari hain zuzen ere, Filipe haren anaia zena. Ezkontza hauek lurraldeak bizi zuen egoera politikoaren isla dira, familia boteretsuen arteko hartu-emanen ondorioa. Ezkontza ez zen izan, dena den, Antipasen alderdikide askoren gustukoa, ezta judutar sinismenen aldeko partaide askorena ere. Berariaz Joan Bataiatzaileak sutsuki kritikatu zuen lotura hura garaiko judutarren ezkon-legearen kontra baitzihoan.  Orduko arauak osaba eta iloben arteko batzea baimentzen zuen; ez, ordea, oraindik bizirik zegoen senar ohiaren anaiarekin, hau da, koinatu(ohi)arekin, ezkontzea.

37. urtean Herodiasen nebak, Herodes Agripak hainbat lurraldetako errege bihurtu zuen Erromako enperadore Kaligulak. Inbidiak jota Herodias eta Herodes Antipas Erromara abiatu ziren, egindako izendapena euren alde bihur zedin. Kaligulak, ordea, deserrira bidali zituen senar-emaztea, gaurko Lyon aldera, andreari Judeara bueltatzeko eta nebarekin bizitzeko aukera eman bazion ere. Senarrarekin jarraitu nahiago izan zuen eta erbestean hil egin ziren. Joan Bataiatzailearen heriotza, iturri historikoen arabera, Antipasek agindu zuen tarteko arrazoi politikoek eraginda, inolaz ere testu biblikoek, Erdi Aroko tradizioak, literaturak (Oscar Wilde, Kavafis,…)  eta gerora zinemak  kontatu duten bertsioan azaltzen den legez: Salomek eragin ei zuen Joani zintzur egitearena, haren amaren eta aitaordearen gainean gaizki esaka ibiltzen zelako ahal zuen guztietan. Horretarako aitaordea limurtu zuen, ederto baten dantzatu eta santuaren burua eskatu.

Zineman kontatutako bertsioetako ezagunena 1953an William Dieterlek zuzendutako Salome filma dugu, erdipurdiko klasikoa, Rita Hayworth eta Stewart Granger aktoreekin. Ederra Hayworthen dantza saioa.

Parmako Kartusia eleberrian erreferentzia nahikotxo daude, zuzenak eta zeharkakoak, artelanei lotuta. Zazpiehun orrialdetik gorako testu honek denbora puska baterako ematen du: han hemen azpimarratutakoak hona ekarriko ditugu, liburuak zuri-beltzean idatzitakoa koloretan ikusi ahal izateko. Jon Muñozek euskarazko bertsioa primeran eskaini digu.

PARMAKOAK 1: ANTOINE-JEAN GROS

Jatorrizko frantsesezko testuak horrela dio:

 « En mai 1796, trois jours après l'entrée des Français, un jeune peintre en miniature, un peu fou, nommé Gros, célèbre depuis, et qui était venu avec l'armée entendant raconter au grand Café des Servi (à la mode alors) les exploits de l'archiduc, qui de plus était énorme, prit la liste des glaces imprimée en placard sur une feuille de vilain papier jaune. Sur le revers de la feuille il dessina le gros archiduc; un soldat français lui donnait un coup de baïonnette dans le ventre, et, au lieu du sang, il en sortait une quantité de blé incroyable. La chose nommée plaisanterie ou caricature n'était pas connue en ce pays de despotisme cauteleux. Le dessin laissé par Gros sur la table du Café des Selvi parut un miracle descendu du ciel; il fut gravé dans la nuit, et le lendemain on en vendit vingt mille exemplaires».

 Stendhal, La Chartreuse de Parme, chapitre premier.

2007an argitara emaniko euskarazko itzulpenean horrela irakur daiteke aipatu pasartea (hona 45-46. orrialdeetan Stendhalek atondutako pasartea):

 « 1796ko maiatzean, frantsesak Milanen sartu eta handik hiru egunera, Gros zeritzan miniaturen margolari ero samar bat Servi kafe etxe handian egokitu zen, artean modako lekua baitzen hura Milanen. Geroztik ospe handia izango zuen Gros hori armadarekin batera etorria zen, eta kafe etxean artxidukearen balentriak baten bati kontatzen entzutean, hartu izozkien zerrenda, eta, paper hori zatar batean inprimatutako orriaren beste aldean, hantxe marraztu zuen Grosek artxidukea, gizon puska, alajaina!: frantses soldadu batek sabelean baioneta sartu artxiduke potoloari, eta, ezin sinetsiko gari kopuru handia ateratzen zitzaion hari tripatik, odolaren ordez. Txantxa edo karikatura esaten zaion zera hori ez zen gauza ezaguna despota zuri-zuhurren erresuma hartan. Zerutik jaitsitako mirari baten gisako zerbait izan zen Grosek Servi kafe etxeko mahai gainean utzitako marrazkia. Norbaitek gauez grabatu, eta hogei mila ale saldu ziren biharamunean».

Stendhal, Parmako Kartusia, Literatura Unibertsala Bilduma, 131.zb. Alberdania-Elkar, 2007. 45-46. orr. Jon Muñozen itzulpena.

Ezin topa irudi hori ez sarean, ez beste inon. 20.000 kopia egin zituztela dio Stendhalek. Agian berak baten bat eskuratu zuen (estanpa bildumatzaile porrokatua zen), baina internet den gure biltegi honetara ez da ezer heldu inondik. Delako Gros hori nor zen jakin nahi duen horrek jarraikiko lerroetan du haren bizitzaren nondik norakoa eta hainbat artelan ikusgai.

Madame Pasteur, Louvre Museoa, Paris, oihal gaineko olio-pintura, 86 x 67 cm, 1795-1796

Antoine-Jean Gros (Paris, 1771ko martxoaren 16a-1835eko ekainaren 25a)  margolaria izan zen. Haren lanak estilo neoklasikoan ezar baditzakegu ere, agerikoak dira erromantizismorako ezaugarriak: indar eta espresibitatea bete-betea. Jacques-Louis David margolaria  lagun eta maisu izan zuen Grosek.

Aitak miniaturak margotu ohi zituen, eta txikitatik irakatsi zion seme Antoineri margotzen, sei urte besterik ez zituenetik. 1785ean Jacques-Louis Daviden pintura-estudioan ekingo dio trebatzeari, eskolan jarraitzeaz ostean.

Aitaren heriotzak Antoine-Jean bere kolkotik bizitzera bultzatu zuen, eta margogintza du irabazpide ordutik aurrera (1791). Parisko Arte Ederretako Eskolan (Ecole des Beaux Arts) lan egiteko gomendioa jaso zuen eta han ibiliko da Konbentzio Nazionaleko partaideen erretratuak sortzen. Frantziako Iraultza aurrera doa eta 1793an Italiarako bidea hartuko du Grosek, Genoara joaz, aitaren langintza zen hura, miniaturak egitearena, bizibide hautatuz. Florentzia du bizileku sasoi batean eta Genoara bueltan Josephine Beauharnais ezagutuko du. Andre honen atzetik Milanera joango da eta haren senarrak, Napoleon Bonapartek, ondo jasoko du.

Eylauko Bataila

1796ko azaroan armada frantziarrarekin egiten du bat Arcolatik hurbil, Bonapartek hango zubian hiru koloreko Frantziako bandera ezarri zuen egunean bertan. Armadari lotuko zaio, eta Napoleonek berak armadako posta-zerbitzuko ikuskatzaile izendatu zuen. Eta horretan jardungo zuen sasoi batean. 1799an Genoako setiotik ihes egin eta Parisa jo zuen.

Datozen hamar urteetan oso-osoan ekiten dio pintatzeari eta garai honetakoak dira ospea erakarriko dioten hainbat margolan. Esaterako Nazaretheko Bataila lanak (1802, egun Nanteseko Museoan) Frantziako Kontsulek eratutako saria irabazi zuen, baina artistak muzin egin zion. Hurren dator Les Pestiférés de Jaffa koadroa (Louvre Museoan), Napoleonek Jaffako etxe izurritsu hura bisitatu zuenekoa irudikatzen duena. Jarraian Aboukirko Bataila (1806, Versailles) eta Eylauko Bataila sortu zituen. 1808an Napoleonek baroi titulua eskaini zion. Grosen estiloa gero eta espresibitate handiagokoa da, indarra nonahitik dariola. Theodore Gericault eta Eugene Delacroix margolariengan Grosen eragina nabaria da hainbat adituren arabera.

Les Pestiférés de Jaffa

1810etik aurrera gainbehera ei dator Gros: Madril eta Napoleon Piramideen parean (Versailles) lanak sasoi honetakoak dira. Artean sortuko ditu hainbat lan txukun, baina oso aldian-aldian: St. Genevieve elizako kupulako pinturak osatzen 1811tik 1824ra arituko da beharrean. Nabarmentzekoak ere badira azken aldi honetan Madame d'Angoulêmeko ontziratzea, Luis XVIII.aren abiatzea edota Herkules eta Diomedes margolanak.

1835eko ekaineko 25ean bere buruaz beste egin zuen Grosek. Haren gorpua Sena ibaiertzean aurkitu zuten, eta kapela barruan zeraman ohar batek neke-neke eginda zegoela adierazten zuen, bizitzeaz aspertuta.

 Testu hau euskarazko wikipedian ere kontsultatu ahal da,  Antoine-Jean Gros izenburupean.

Julian Barnes, A History of the World in 10½ Chapters, London: Jonathan Cape, 1989.

Eta zer esan antzinako hondamendi hartaz, uholde nagusiaz? Tira, Noeren aurreneko ikonografiak pentsatu genezakeen legez sortu zituzten. Kristautasunaren lehen hamabi mendeetan edo luzeagoan, ontzia eskuizkribu pintatuetan agertu ohi da, beirategietan eta katedraletako irudietan; kutxa edo sarkofago baten modura irudikatua izan zen, Kristok hilobitik irtengo zuenekoa aurreikusi nahian edo. Herrikoia ei zen Noe: Veronako San Zenoren elizako brontzezko ateetan ageri da, Nimeseko katedralaren ipar-aurrealdean eta Lincolnekoaren ekialdekoan. Pisako kanposantuko fresko batean itsasoan dabil Noe, baita Florentziako Novellako Andra Mariaren elizan ere. Monrealeko mosaiko batean, Florentziako  eta Venetziako San Markosen ere ikusiko duzu.

                Verona

                                      Nimes

                              Pisako kanposantua

                            Lincoln

Baina non ote daude hauetatik eratorritako margo bikainak? Zer gertatu ote da? Uholdea ihartu ote da? Ez antza, baina Migel Angelek urak beste bide batean ezarri ditu. Sixtoren Kaperan ontzia ez da orain interesgune (uretan den musika-kioskoaren itxura-edo hartu du, itsasontziarena bainoago), margoaren zoko batean da. Uholde aurretiko kondenatu urduriek irabazi dute lehen planoa eta pare-parean Noek eta bere senideek onik irten dute. Indarra galdutakoen taldean da, utzitakoenean, bekatarienean, Jaungoikoak ahaztutakoenean. (Badugu Migel Anjel arrazionalista errukituari zer edo zer leporatzea eta Jaungoikoaren ankerkeria salatzeko eskatzea? Edo Migel Anjel gupidatsuak margoa  sortzeko sinatu zuen kontratua bete besterik ez du egin, ondo azalduz zer gerta dakigukeen bide onetik ez bagoaz? Baliteke aukeratutako irtenbidea estetikoa izan beste barik: nahiago ditu kondenatuen gorputz bihurrituak, egurrezko ontzi arrunta otzan irudikatu baino). Nolanahi ere den Migel Anjelek gaia beste bide batean tratatu zuen eta, bidenabar, suspertu. Baldassare Peruzzik jarraitu zion, Rafaelek jarraitu zion. Margolari eta irudigileek galtzaileei salbatuei baino arreta handiagoa eskaini zieten. Berrikuntza tradizio bihurtzen joan zen heinean, ontzia urrutiago azalduko da, zeruertzerantz doa, Géricault-en margoko Argus ontziaren modura. Haizeak gogor jotzen du eta mareak badira: Noeren ontzia zerumugara egin du eta desagertuz doa. Poussin-en “Uholdea”n ez da ageri itsasontzirik inondik; gizakumeak han dira nonahi, Migel Anjelek eta Rafaelek aurrenekoz nabarmendu zituzten haiek. Noe zaharra artearen historiatik nabigatzen aldendu da.

                     
                      Migel Anjel

 

                                 Poussin

Julian Barnes, A History of the World in 10½ Chapters, London: Jonathan Cape, 1989.

Txomin Agirre, Ioan-etorri bat Erromara, 1899.

       Bazkalondoan urten dot bigarrenean Batikanora, Iauregietara. An igaro dot arratsalde on bat gozarokiro. Plazako gauzak bere obeto oartu ditut. Benetan da andi San Pedro-ko plazea. Galeri bi okertuak bata bestearen aurrez aurre baiña urriñ, eztakit zenbat metarri ioniko arrakaz [del orden jónico], eta gaiñean taillu andiak... eta zarrak. Plazearen erdian beste metarri 140 neurtoski goruntz dituana aurrean, eskillera mailla zabal batzun gaiñean, elizpe andi bat arroin sendoakaz; onen gaiñean balkoi eder luzea eta taillu geiago oraindik, eleizara sartzeko bost ate zabaltxuak, bat bakarrik iragita. Au da plazan oartu dodana.

        Eleizperaiño sartu barik artzen da eskerretaruntz Iauregietara igoteko. Atean billatu ditut Iauregi eta Aita Santuaren zaintzaileak, zuzen, mena, alabardeak eskuetan dituela iantzi pintanuakaz; (ori-gorri-baltzak biñakidauta) txapelak daukez batzuk luma bategaz, kosketaldi galtzaiduzkoak beste batzuk.

        Lenengo ikustamena Sixtoren elitxoka [Capilla Sixtina] edo kapillara egin dot. An egozan ingeles gizon ta emakuma batzuk iarrilekuetan erdi etzanik, betaurreak eskuan zituela, gora eta alderdietako ormetara begira. Iarri naz neu bere eta ioan iataz Asken erabagia-ri [juicio final] eta beste Migel Anjelen gai askori begira ordu bete ta geiago. Zer egia dan pintura au! Gizonaren gorputzeko atalak zeiñ ondo ezagutuak agertzen diran! Zeiñ soma andia ziamartzan! Zer gaikera Migel Anjel-ena, zer gaikera! [habilidad].

Estepan Urkiaga berpiztuaren eta Julen Lamarain kazetariaren gorabeherak azaltzen dituen nobelan,  azken honek inoiz ikusitako pelikula ekartzen du gogora:

"Aktore nagusi Burt Lancaster zuen film batez ere oroitu nintzen gau hartako insomnioan. Luzaz kanpoan izan ondoren, Burt Lancaster etxera itzuli zen film hartan, baina zuzenean etxeratu barik oinez eta igerian egin zuen bidea, adiskide baten etxetik beste batenera pasatuz eta adiskide guztien piszinak igerian zeharkatuz, harik eta piszinarik piszina etxera heldu arte".

Juan luis Zabala, Agur, Euzkadi. SUSA, 2000ko iraila. 59. orr.

The Swimmer filma 1968ko ekoizpena da, Frank Perryk zuzendutakoa eta Burt Lancasterrek antzeztua. Filmatze-lanen azken unean Perryk amore eman eta lanari planto egin zion, ez baitzetorren bat ekoizleekin. Sidney Pollackek amaitu zuen errodajea.

Neddy Merrill da Lancaster film honetan, eta igerileku-zeharkatze horretan bere bizitzaren hainbat gorabehera kontatuak dira, egindako geldiune horietan ezagutu zituen emakume zenbaitekin topo egingo du-eta. Etxera ailegatuta tamainako ezustea hartuko du.

The Swimmer ipuin laburra ere bada, John Cheeverrek idatzia eta 1964an The Brigadier and the Golf Widow bilduman argitaratua. Berori dugu hain zuzen filmaren oinarri. Asmoa eleberria paratzea bazen ere, Cheeverrek ipuin luzera eman zion azkenik eta idazlearen narrazio ezagunetako bat da. Hainbatek Nartzisoren alegia ikusi du irudikatua ipuin honetan; jakina da bere burua  urmahelean ikusitakoan heriotzak harrapatu zuena pertsonaia mitologikoa. Bestek aberats eta zoriontsu izatearen arteko harremanaren azterketa ikusi dute testuaren tesian. Errodaje lanak gertutik jarraitu zituen eta bada idazlearen ‘cameo’ txikia.

John William Cheever (1912-5-27, Wollaston, Massachusetts  / 1982-6-18, New York). Amerikako Estatu Batuetako idazlea. Zapata-saltzaile baten semea, 1925-1930 urteetako krisiak familiaren estatusean eragin zuen: aitak zurrutari ekin zion eta amak beharrean hasi behar izan zuen. 1930ean ikastetxetik kaleratu zuten (erretzea leporatu zioten) eta bere literatur lanen abiapuntua ekarri zuen kanporatze horrek, egunkari batek halako kontakizuna gaitzat zuen narrazioa erosi baitzion une hartan: ‘Expelled’ (Kanporatua) zuen izenburu. Hurrengo urteetan hainbat aldizkari eta egunkaritan argitara eman zituen narrazio asko.

1942an armadan da eta hurrengo urtean bere lehen bilduma kaleratu zuen, The way some people live: ipuinon ardatza erdi mailako jendearen zoriontasun eza eta krisia da. Heldu bako lantzat jo zuen idazleak berak gerora eta nahiz eta behin eta berriro lanaz arnegatu, hein batean zor handia zion. MGM estudioetako exekutibo eta aldi berean armadako ofizial Leonard Spigelgassek lana oso gustuko izan zuen eta Cheever Paramount estudioetan lanean paratu zuen, gerra zaratatik urrun; bere konpainia une horretan Normandiako hondartzan lehorreratzeko prest zen. Gerra amaituta eta hurrengo urteetan idazteari ekiten dio gogo betean. Aldizkari eta egunkarietan argitaratzen jarraitzen du; nobela luzerik, ordea, ez dator. 1946an izan zuen Random House argitaletxearen proposamena eta aldez aurretiko ordainketa bat ere, baina ezerezean geratu zen ahalegina. 1947an ‘The New Yorker’-ek The enormous Radio narrazioa atera zuen, apartamentu-etxe batean bizi diren lagunen bizipen eta elkarrizketak jasotzen dituena. Harrera ona izan zuen. Lan egiteko modua eta emaitza zailduz doaz,ostera,  eta zer argitaratu zailagoa egingo zaio. Ordura arte kuttun izan zuen ‘The New Yorker’-ek bizkar ematen dio. Guggenheim Fundazioaren beka bati esker (1951) Westchester-era doa bizitzen eta lan egiten, sosegu bila.

1953an bere bigarren narrazio bilduma da kalean lehen aipatu ipuinaren izenak bataiatua, The enormous Radio. Kritikak onak izan ziren, baina ez da sasoi samurra idazlearentzat. Random Housek auzitara eramango du aurreko batean agindutako lana bete ez zuelako. Eskerrak 1956an  The Wapshot Chronicle aterako den, krisiari amaiera emanez; bestetik,  film baterako gidoia saltzea ere lortuko du (The housebreaker of Shady Hill): gogo onean Italiara bidean da urte bete pasatzeko asmoz. 1964an ordura arte kritika onena jasoko du  The Wapshot Scandal lanari esker. Urte berean Time aldizkarian azala eskaini zioten eta The Swimmer ipuina argitaratzen du, gerora film bilakatuko dena. Garai honetan edatea arazo bihurtzen da, sexualitatea kezka du eta emazteagan biltzen ditu bere frustrazioak. Psikiatrarenera joan arazoa konpondu nahian eta hona medikuaren deskribapena: ‘gizon neurotikoa, nartzisista, berekoia eta lagunbakoa’. Popatik bidali zuen terapia.

1969an Bullet Park lana publikatu zuen, ildo ilun eta goibela hartzen duena. Tratamenduan berriro ez atzera ez aurrera dabil, zurrutari ezin laga. Emaztearekiko harremana gero eta okerragoa da, ospitaletan sartu-irtenak errepikatuz doaz, harik eta 1975ean hondoa jotzen duen arte. Fred anaia –alkoholiko ohia berau- gerturatu eta sendatze-bidean ipiniko du, New Yorkeko elkarte baten esku jarrita. Eta itxura batean lortu zuen edateari uztea. Hezkuntzari helduko dio eta 1977an Utahko Unibertsitatean irakasle dabil eta Falconer lana emango du argitara; arrakasta handia da oraingoan. Liburu salduenetakoa da orduko zerrendetan. Handik gutxira The Stories of John Cheever (1978) kalean da. 1981ean minbizia antzeman eta oinazean emango du hurrengo urtea. Bere azken lana, Oh What a Paradise It Seems gaisotasunak eragindako minaren kronika da, 100 orrialdetan harildua.

Korridore ilun estu batetik, balkoi beiraduna zuen egongela argitsu batera eraman ninduen. Hantxe zegoen frau Gerda, balkoitik sartzen zen argiak eskortzoan ematen ziola. Buruaren atzealdean, motots zuria saretxo batean bildua; betaurrekoak, sudur-zuria baino dezentez beherago jarriak; belaun-ondoak, laukidun manta gorribeltz batez estaliak, eta oinak, artilezko galtzerdiz. Vermeer-ek bere koadroetarako baliatu zuen eszenatxotzat har zitekeen, izan ez balitz frau Gerdaren atzean zegoen kandela gorri batez argiztaturiko argazki batengatik: argazkian, bere semea, mendiko soldadu jantzian eta bi eskiri zutik eusten ziela.

 Anjel Lertxundi, Ihes Betea. ALBERDANIA, 2006. 115. orr.

Jan Vermeer (1632-1675). Ez da informazio askorik margolari holandar honen gainean. Bere jaioterritik, Delf-etik, ez zen inoiz atera. Bere emaitza artistikoak 36 lan biltzen ditu: horietatik 34 etxe-barruko eszenak eta erretratuak dira; Delfteko paisaia eta Kale kantoia dira lau hormetatik kanpora sortu zituen irudi hiritartuak. Argiaren trataera bikaina, kolore gardenen erabilera eta, batik bat, perspektibaren interpretazio fotografikoa nabarmentzen dira Vermeeren lanetan. Artean aditu diren zenbaitek dio kamara iluna ezagutu eta erabili zuela, hain da errealista perspektibaren jokoa.

 Vermeer eta garaikideen lanak

-Entzun adi. Duela 20 bat urte gizon bat Alpeetara joan zen, elurretara, eskiatzera. Elur jausi batek harrapatu eta inoiz ez zuten gorpua aurkitu.

 -Azkena.

 -Ez, ez da amaiera. Hasiera da. Artean gizon haren semea umetxoa zen, baina urteak pasatu eta hazitakoan berau ere eskiatzaile trebea egin zen. Iazko neguko goiz batean irteera egin zuen mendira. Goiz erdian haitz handi baten ondoan hamarretakoa egiteko atseden hartu zuen. Ogitartekoa atera eta paper-zorroa kentzen ari zela, beherantz begiratu eta gaztearen oin azpian, hantxe, gorpu izoztua ikusi zuen. Hurbiletik ikusteko makurtu zen eta bat-batean ispiluaren aurrean bezala sentitu zen. Hantxe zegoen aita, hilik, baina gorpua bere horretan, izotzak harrapatua. Katuka jarri eta aita aurre-aurrean zeukala ohartu zen. Eta hona harritzekoa: aita semea baino gazteagoa zen. Umea gizon bihurtu da eta aita baino zaharragoa da.

AUSTER, Paul. Smoke & Blue in the face.

Hamaika euroan duzu liburudendetan Haddonen eleberria, eta hamaika dira, liburua behin eskuratuta, jasoko dituzun poz, dibertimendu, barre, gaizki-ulertu, eragiketa matematiko, azalpen bitxi eta enparauak. Olarrak (Odol hotzean, Ballantraeko premua, Estilo ariketak, Deabruaren hiztegia, Santutegia... besteak beste) ederto baten ekarri ditu euskarara Cristopherren gogoeta eta detektibe lanak.

Mark Haddon, Txakurrari Gauean Gertatutako Istripu Bitxia. Jatorrizko izenburua. The Curious Incidet of the Dog in the Night-time. Itzultzailea: Xabier Olarra. IGELA, Mintaka saila, 6. Iruñea, 2006. 134-136 orr.

1917an gertaera ospetsu bat izan zen, Cottingleyko maitagarrien kasua. Baziren bi lehengusina, bata Frances Griffiths zeritzona, bederatzi urtekoa, eta bestea Elsie Wrigth, 16 urtekoa, eta esan zuten Cottingley Beck izeneko erreka baten ondoan maitagarriekin jolasean ibiltzen zirela, eta Francesen aitaren kamera erabili zuten maitagarrien 5 argazki ateratzeko, hau bezalakoak:

Baina ez ziren benetakoak. Paperean egindako marrazkiak ziren, ebaki eta orratzen bitartez han eutsiak, zeren eta elsie artista ona zen benetan.

Hona zer esan zuen Harold Snellingek, aditua baitzen argazki faltsutuetan:

Iduri dantzari horiek ez dira paperezkoak edo oihalezkoak, ez daude margotuak hondo fotografiko baten gainean… baina gehien harritzen nauena da irudi horiek guztiak mugitu egin direla esposizioan.

Baina hori esatea ergelkeria zen, papera mugi baitzitekeen esposizioaren unean, esposizioa oso luzea izan bazen, zeren argazkian ur-jauzi ttiki bat ikusten zen atzealdean eta lausoturik ageri zen.

Orduan, Sir Arthur Conan Doylek argazkien berri izan zuen eta esan zuen benetakoak zirela, The Strand  izeneko aldizkariko artikulu batean. Baina bera ere ergelkeriak esaten ari zen, zeren eta, argazkiei erreparatuz gero, konturatzen zara maitagarriek liburu zaharretako maitagarrien itxura berdin-berdina dutela, eta hegoak eta jantziak eta galtzerdiak eta zapatak dituztela, zeina baita estralurtar batzuk Lurrean lur hartu eta Doctor Whoko Daleken antzekoak balira bezala edo Galaxietako gerrako heriotzako Izarreko soldadu inperialak bezalakoak edo gizontxo berdeak estralurtarren marrazki bizidunetakoak bezalakoak.

1981ean, Joe Cooper izeneko gizon batek Elsie Wrigthi eta Frances Griffithsi elkarrizketa bat egin zien The Unexplainederako, gertaera argiezinen aldizkari baterako alegia, eta Elsie Wrigthek esan zuen 5 argazkiak faltsutuak zirela eta Frances Griffithsek, berriz, 4 zirela faltsutuak baina bat benetakoa zela. Eta esan zuten Elsiek marraztu zituela maitagarriak Arthur Sheppersonen Princess Mary’s Gift Book liburua oinarri harturik.

Claude Arthur Shepperson (1867-1921) Elsie eta Francisen inspirazio iturri izan zen, eta ezagunagoa da Haddonek jasotzen duen pasadizoagatik, benetan ilustratu zituen lanengatik baino. Letradua izateko ikasketak bertan behera utzi, Parisa joan eta pintatzeari ekin zion. Paisaiak margotzea zuen gogoko, liburuak ilustratzea ogibide baina. Testuan aipatutako Princess Mary’s Gift Book lanean hartu zuen parte bere garaiko ilustratzaile onenekin: Russell Flint, E.J. Detmold, Arthur Rackham edo Edmund Dulac; bertan J.M. Barrie, A. Conan Doyle, Rudyard Kipling eta H. Rider Haggard-en testuak ageri dira. Hona liburu famatu hura eta Sheppersonen beste lan bat.

Gurera etorrita eta Conan Doyle tartean egonda, bada honen lan batean, The Red-Haired League delakoan hain zuzen ere, nafar baten gaineko aipua:

"Sarasate plays at the St. James's Hall this afternoon," he remarked. "What do you think, Watson? Could your patients spare you for a few hours?"

"I have nothing to do to-day. My practice is never very absorbing."

"Then put on your hat and come. I am going through the City first, and we can have some lunch on the way. I observe that there is a good deal of German music on the programme, which is rather more to my taste than Italian or French. It is introspective, and I want to introspect. Come along!"

Jakin bagenekien Sherlock Holmesek gustuko zuela bibolina; ez, ostera, Sarasateren zaletua zenik.

Bukatzeko eta irakurtzen jarraitu nahi duenak badu ondoko lotura honen bidez jakiterik zer duten harreman-bide Pablo Sarasatek eta Pablo Nerudak: pista edo lorratz moduko bat. Pablo izen horiek, ez dira pontekoak, faltsuak dira. Sherlockek argituko?

ENRIQUE ROBERTSON ÁLVAREZ: Pablo Neruda, el enigma inaugural

Neguko astegun hartan museoa ia hutsik zegoen. Atari ondoko mahaian sarrera ordaindutakoan, eskuko bost atzamarrak erakutsi nizkion igogailuzainari eta isilean abiatu ginen. Estatu Batuetako pintura-bilduma bosgarren solairu hartan zegoen, eta erdi lotan harrapatu nuen zaindariaz aparte neroni nintzen hango pertsona bakarra. Horrek benetan poztu ninduen, egokitu zitzaidan aukera harexek halako xarmaz apaindu baitzuen nire etorrera. Blakelocken lana topatu aurretik hainbat aretotatik ibili nintzen, beti ere Effingen mandatua gogoan, hau da, ahalik eta arreta gutxien jartzea begiz begi izango nituen koadroetan. Horrela, nahigabean, kolore orbanak zein margolarien izenak –Church, Bierstadt, Ryder- antzeman nitzakeen han-hemen, baina zuzenean begiratzeko tentazioari aurre egin nion. Orduan Moonlight-era ailegatu nintzen, nire bidaia bitxi eta nekagarriaren helmugara, eta lehenengo batean etsi samar paratu nintzen. Ez dakit ondo zer espero nuen, lan bikaina akaso, argiak eta koloreak non-nahi;  ez, ostera, pare-parean nuen koadro txiker ilun hura. Hirurogeita zazpi zentimetro luzean eta laurogei zabalean, margo kolorgea ematen zuen: marroi eta berde ilunak han-hemen, halako gorriune ahul bat izkina batean. Ganoraz egindako lana zen itxura batean, baina ez nuen inondik asmatzen zer eragin txundigarri sor zezakeen Effingengan. Pinturak baino Effing txarto ulertu izanak atsekabetu ninduen. Kontenplazio hutserako margoa zen, eta hausnarketarako eta patxadarako paisaia hark nire ugazaba eroari zer eragin zion oldozteak nahastu ninduen.

Ralph Albert Blakelock (1847-1919)
    Moonlight, circa 1885-1889
   Oil on canvas, 69.2 x 82.0 cms
     The Brooklyn Museum

Effing neure gogotik lekutu, metro erdi atzera egin eta nik neuk ekin nion margoa aztertzeari. Ilbete biribil-biribilak oihalaren erdi-erdia hartzen zuela begitandu zitzaidan. Zirkulu hits horrek goian zein behean zegoen guztia argitzen zuen: zerua, lakua, marasmen moduko adarrak zituen arbola handia eta hortz-mugako mendixkak. Aurreko aldean uhartetxo bi zeuden, errekatxo batek zeharkatuta. Ezkerreko aldean indioen denda bat eta sutzarra; nonbait, zaila asmatzea ere, bazen norbait haren inguruan eserita, bospasei giza tankerako iradokizun txiki, txingarren islek gorrituak antzeman baitzitezkeen. Zuhaitz handiaren eskuinetara, eta taldetxotik bestera zaldizko bakartia ageri zen, erabat geldi, ur korronteari so, gogoetan bilduta edo. Haren atzeko arbolak hura halako hamabost edo hogei zen garaian, eta alde horrek nano, ezdeus bihurtzen zuen. Zaldia eta zaldikoa sakontasun  eta nortasun bako soslai beltzak ziren. Beste ertzean itzala zen nagusi, dena are ilunagoa zen. Baziren zenbait zuhaitz txiki, handiaren bezalako armiarma-adarrez hornituak, eta beheko aldean orban argi txikia: agian etzaniko baten bat zitekeen, akaso lotan, beharbada hilik, edota beste barik gauari begira, batek daki, su hondarrak… zer ote?

Paul Auster, Moon Palace, VIKING, New york, 1989.

Ralph Blakelock (New York, 1847- New York, 1919). Ilbeteak, argi-itzalek harrapatutako zuhaitzak eta, sarri, kanpamendu indioak izan zituen artelan nagusiak. 1868-73 izan zuen epe emankorrena. Bederatzi seme-alabaren aita, 1891n eskizofrenia ernetzen hasi zitzaion eta ordutik aurrera buruko gaitzak jota bizi izan zen. Familia hilko zuela hitz eman zuen behin baino gehiagotan, Yorkeko Dukea zela sinistuta zegoen eta halako esaldi puntuatu gabe baina ederra utzi zigun: “Ero banago ere ez naiz jabetzen ez naiz paranoikoa ez naiz agure txotxoloa. Txistu egiten eta kantatzen badakit”. Eta gaixotasunak erabat jota zegoenean, Blakelocken margo bat 30.000 $ dolarren truke saldu zuten. Handik aurrera, eta zoritzarrez hildakoan, haren lana eta izena mundu zabalean famatu ziren.

    Frederic Church         Albert Bierdstad       C. Foster Ryder

           Moon Palace liburuan oinarrutiriko kortoa

Dean Warehamek, Luna taldeko abeslari ohiak, Moon Palace kantari ekiten dio.

-Zeu eta zeure apostoluak! – haserre batean ekin zion prioreak-. Aurreko horman dugun Gurutziltzatzea aspalditxo amaitua da, apostoluak aldean dituela ere, nahiz eta Montorfano pasa den urtean margotzen hasi. 

Milango artisten artean aho batekoa zen Montorfanoren lanek mesede txikia egiten ziotela hiriaren ospeari, eta haren izena entzutearekin batera Hinojok lira baldar eta burrunbatsu jo zuen; aldi berean Estatuko kontseilari Di Treiok pausu bat egin zuen aurrera, eta gizalegez baina bihozberatasunez prioreari barkamena eskatuz Montorfanoren bezalako lanak askotxo eta edonon topa zitezkeela esan zuen.

- Hormak zikinez betetzetik bizi da –azaldu zuen Bellincioli poetak, bizkarrari eragiteaz bat-. Margoak prestatu eta ehotzen dizkioten ikasleak barreari ezin eutsi dabiltza Gurutzilkatzea aipu dutenean.

- Bada neronek lan duintzat daukat –hasi zen ostera ere priorea, iritzia behin eginda berorri temati eusteko horietakoa baitzen-. Edonola ere, amaitua da. Montorfanok ederto batean azaltzen du koadroaren luze-zabalean gorputzaren bikaintasuna, aurrera ekarriz eta hori hortxe duzue ondo agerian.

- Bai, baina Salbatore gurutzilkatua barik zaku bete intxaur pintatu du –ihardetsi zion Bellinciolik.

- Eta zu, maisu Leonardo, zer begitantzen zaizu Gurutzilkatze hau?  -itaundu zuen dukearen amoranteak,   hainbeste arlotan iaioa zen artista ezustean-edo harrapatu nahian. Nekez esango zuen ezer gutxi beste sortzaile batzuen lanez, are gutxiago goraipatzeko apenas ez zegoen horietaz. Espero bezala, eta priorea ez gogaitze aldera, maisu Leonardo galderari itzuri egiten saiatu zen.

- Duda barik zerorrek du, andere prestua, nirea baino iritzi hobea –esan zuen irribarretsu eta eskua batera eta bestera lasai mugituz.

- Inola ere ez! Ez zaitez ihes egiten saiatu. Zure iritzia ezagutu nahi dugu – egin zuen oihu Morok, irrikaz eta jostari.

- Sarri askotan pentsatu dut –labur batean gogoeta egin eta horrela ekin zion maisu Leonardok- belaunaldiz belaunaldi pintura gain behera datorrela, margolariek arreta handiago zor dietelako aurretiaz pintaturik dauden lanei naturari baino, eta bertatik ikasi beharreko ahaleginik egiten ez dutelako.

- Goazen harira! –eten egin zuen prioreak-. Zer deritzozu Gurutzilkatze honi?

 Leo PERUTZ, Der Judas des Leonardo, 1959.

Aurretiaz prestaturiko oinarrietan ezarri zituzten zutabeak. Txandaka zigortuak masta banatan etzanarazi zituzten, bizkarra zeharka zetorren egurren, langeten parean, buruak handik gora eta gizonen besoak zume-sokaz lotu. Gizagaixoen ahurrak gurutzeei lotu zizkieten brontzezko iltze luzeak mailukatuz, eta hartara ezin handik ihes egin. Txirrika eta soken bidez zut ipini zituzten mastetako gizonak, oinarrian bernoak baliatuz, pisuari ondo batean oratzeko. Gurutzeetako zutabeetan, langetetik metro bat behera, zulo ilara egina zen; aproposenean taketa ezarri ohi zen presoen zamari hanka-artetik eusteko. Hankak ere zumeaz lotu zituzten, eta ostera ere bina iltzez josiko zituzten oinak gurutzean, sakratua den tendoiaren haragia zeharkatuz, hainbatek Akilesen tendoia deitu ohi duten berori birrinduz. Tetis itsasoko jainkosaren seme Akiles gezi batek hil omen zuen, zurdan bertan jota, ez beste inon. Gurutzearen goialdean kondenatuaren gaiztakeria idatziz azaldu ohi zuten, zigortuaren buru gainean.

 Robert GRAVES, King Jesus, 1946.