kameleoi

Hilabete honetako National Geographic aldizkarian Mamut Kobazuloari buruz artikulu bat argitaratu dute. Kobazulo hau Vietnamen dago eta denbora gutxi arte ezagutzen da, ikerlariek 2009 urtean publikoari erakutzi zioten.

Egia esan, 1991 urtean, artzain batek aurkitu zuen, baina kobazuloen barnetik txistu bitxia ateratzen zenez, belurra zen eta ez zion inori kobazuloen kokapena kontatu.

Une honetan zientzilariek kobazuloa ikertzen ari dira, eta munduko kobazulorik handiena izan daitekeela esaten dute.

Kobazuloa tunelez beteta dago, eta tunelek beste kobazulo txikiak, ibai bat eta ohian bat lotzen dituzte.

Ohian bat? Esango duzue. Bai, Mamut kobazuloen barruan ohian bat dago, landarez beteta. Ikerlariek tximinoak, sugeak eta hegaztiak ikusi dituzte. Puntu honetan, sabaia irekitzen da, eta hortik argia ateratzen da.

Kobazuloak 6 kilometrotako luzera du eta 250 metro altua da. Kobazulo honetara jaiztea 45 pisuko etxe-orratz jaiztea bezakaloa da. Kobazuloen barruan Boeing 747 sartzen da arazorik gabe.

Ikerlariek monzon denboraldiz kanpo lan egin behar dute, hau da, azarotik apirilera lan egin dezakete. Monzon datorrenean, laku izugarri politak agertzen dira, eta hezetasunagatik, kobazuloa, hodeiz betetzen da. Gero, uholtzen da, poliki poliki, eta ezin da barruan lan egiten.

Kobazuloen barruan ur-jauzi asko daude. Batzuk oso zaratatsuak dira, zientzilariek gorgarria dela esaten dute, tren bat edo leherketa bat bezalakoa da. Zarata hau, gure artzainak kobazuloen kanpotik entzun zuen txistua da.

Brooklyn Space Program, New York-en bizi diren lagun batzuk dira. Oso zientziazaleak direnez, bere kabuz, espazio-ontzi bat eraikitzea erabaki zuten. Zortzi hilabete frogak egiten pasa eta gero 2010eko abustuan lortu zuten.

Puxika meteorologiko bat hartu zuten, hasteko, eta bideo-kamera bat eta eskuko bat lotu zuten. Tramankulu honek 160 km/o abiadurak eta -70ºC tenperaturak jasan behar izan zituen, eta 19 kilometroko altueraino heldu zen. Eberest mendiaren altuera bikoiztu zuen.

Asmakizun honen itzulpena puxika lehertuz lortu zuten. Puxika lehertu ondoren, jauzgailu bat ireki zen, eta erortzean, 240 km/o abiadurak jasan behar izan zituen.

Eta nola egin zuten espazio-ontzi berrezkuratzeko? Ba eskukoak, Iphone batek, denbora guztia, GPS koordenatuak bidali zizkiotelako. Jaurtiketa lekutik 50 kilometrotara aurkitu zuten espazio-ontzia, zuhaitz baten gainean, ia-ia ukigabe. Bideo-kamerak, 100 minutu grabatu zituen. Bideo-kamaren bateria oso zintzo izan zen, erori baino bi minutu aurretik bukatu zen, hotzagatik.

Nahi baduzue, talde honen webgunean sar zaitezkete: http://www.brooklynspaceprogram.org

Adrian Baileyek Mana Pools parkean argazki hau egin zuen, Zimbawen, babuino batek hegazti hil batekin aurkitu zuenean. Bere eskuen artean zuhur eutsi zuen, arretaz begiratuz, pentzatzen ari zen moduan. Horrela azaltzen du egileak bere argazkia, Wildlife Photographer of de Year lehiaketan finalista geratu zen, ugaztunen kategorian. Nahi baduzue, argazkilari honen webgunea hemen ikusi dezakezue: http://www.baileyphotos.com

Egoera

70 urtetan, Vietnametik zetozen soldadu asko, heroinazaleak ziren. Nueva Yorkera heltzean, heroina, esperientzia berriak frogatu nahi zituzten gazteekin partekatzen zuten.

Gazte hauek heroinazaleak ere bihurtzen ziren

Kalea, polizia uztelez beteta zegoen. Mafiak, inolako zigorrik jaso gabe lan egiten zuen.

Frank Lukas

Inork ez zuen Franken jarri arreta. Bumpy Johnsonen gidaria zen. Bumpy mafia beltzako buruzagi bat zen, eta ustekabean hil zen. Orduan, Frankek egoera aurreratu zuen.

Frankek bere ideiak zeuzkan.

Artekariak ezabatu. Iturri jatorrizkoari zuzen erosi. Horrela produktu hobea eta merkea lortu zuen.

Richie Roberts

Richie polizi zintzoa zen. Askarra zen, baita ere, eta hamparen mundua jabe berri zeukalaz berehala konturatzen zen.

Baina... zertan dira berdin Frank eta Richie? Biak etika gogorra zutela. Bere bideak gurutzatu ziren eta gertaera honek bere bizitzak eta neoyorkino askorenak aldatu zituen.

Denzel Washington

Denzel, Frank Lukasekin eta grabadora batekin gela batean giltzaperatu zen, ordu eta ordu zeuden hiztetan. Gainera, Lukas beti zegoen Denzenlek grabatzen zuenean.

Denzelek Frank ezagutu zuenean ez zuela bere bizitza glorifikatu nahi esan zion. Denzelek, bere gidoian, "Ez dago bakerik gaiztoentzat" (Isaias 48:22) idatzi zuen, beti gogoratzeko.

Lukasen ama

Ruby Dee aktorez interpretatuta dago. Bera, txikitan, Lukasen garaiak bizi izan zuen. Gabonetan, Lukas bezalako gizonek janariak eta jostailuak eman zizkieten.

Geroxeago, hark gizon onak ez zirela ulertu zuen.

Taldea

Produkzio taldea Tailandiara joan zen eskena batzuk grabatzera. Kakahuete zelai erdi batean, herritxo bat eraiki zuten. Lana zaila izan zen, Tailandiako estatu-kolpeagatik.

Iruna Beleian aintzinean euskaraz idatzi zituzten idazkun batzuk aurkitu dira:

<<Zuri urdin gorri>> <<Edan ian lo>> <<Gure ata zutan>> <<Urdin izar>> <<Jesus Ioshe ata Miriam ama>> <<Ian ta edan>> <<Jaun>>

Baina hitz bakarrik ez ezik, testu luzeagoak ere aurkitu zituzten. Idazkun hauek burdinean idatzitak daude, eta ostrakak deitzen dira. Testu honen gaiak, eskola eta kristau erligioari buruz mintzatzen dira. Zoritzarrez, berri hau prentzara filtratu zen, eta horregatik hitzak ezagutzen ditugu. Testuak oraindik ez digute erakutsi ikerketak bukatu arte.

Baina aurkikuntza honetan nahiko gauza bitziak aurki daiteke. Idazkun asko daudela, ostraken ugaritasuna, euskara gaur egungoaren oso antzekoa dela, izenak latina ordez, hebreoak direla, etab.

Edozein kasutan, aztarnategiko ikertzaile talkeak aurkitutako piezen egiaztazuna baieztatu du. Momentuz frogak egin dituzte EEBBetan, Frantzian eta Holandan.

Filologoek testu hauek euskaraz idatzitakoak daudela zalantzarik gabe esan dute. Adibidez, harri batean IAN idatzita ikusten badugu, IANUARIUSen laburpena izan daiteke, edo auskalo!! baina IANTAEDAN segida ikusiz, gauzak argiagoak daude. Gainera, hitzak errepikatzen direnez gero, zoria ezaba dezakegu.

Euskara hau, oso ulergarria da, filologoentzat, hau ustekabe handia izan da. Baina kontutan hartu behar dugu hitz bakarrik dauzkagula, eta ez sintaxis konplexu bat.

Aintzinean, ez zuten Z hizkia erabiltzen, S baizik, baina testu hauetan jadanik biak aurki daiteke.

Baina filologoek ez ezik, zientzilariak ere, lan behar dute, ostrakak datatzeko. Une honetan IV mendekotzat jo dituzte, gutzi gora behera.

Aurkikuntza hau baino lehen, ezagutzen ditugun idazki zaharrenak, San Millanekoak ziren, baina hauek XI mendekoak dira. Iruna Beleiakoak sei mende inguru gehiago dauzkate.

Datazioak teoria batzuk froga ditzadan garrantzitsuak dira, adibidez, ea barduloak eta karingioak euskaraz mintzatzen ziren jakiteko.

Frogak baieztaten balute, Araba, euskararen jaioterria izango litzateke.

Oraingoz, kristauaren hasiera V mendean datatzen da. Iruña Beleiak data hau III menderaino mugi dezake. Garai hartan, kristauak zigortuak eta erailak ziren.

Zientzilariek eta filologoek lan gogor dute aurretik, oraindik aztarnategiko %99 desestalirik gabe baitago.

Igarkizuren bat konpontzea gustatuko litzaizueke? Galderak egin diezazkidakezue, baina erantzungo dizuet bakarrik bai edo ez.
Zorte on!

Gizon bat zelaian lurrean eztanda dago. Bere ondoan pakete bat ireki gabe dago. Inor ez dago zelaian. Nola hil zen?

Laguntza: gizona lekura hurbildu zenean, bazekien hilko zela.

Igarkizuren bat konpontzea gustatuko litzaizueke? Galderak egin diezazkidakezue, baina erantzungo dizuet bakarrik bai edo ez.
Zorte on!

Merlinek bi zaldunei zaldu-lasterketa bat egiteko erronka jo zien. Helmugara azkena heldu zen zaldiak irabaziko zuela esan zien.

Lasterketa hasi zuten, baina hau bukaezina zen. Horregatik, Merlinek geldu zitezela eskatu zien.

Merlinek zerbait esan zien eta bi zalduak ziztu bizian lauhazkatu ziren helmugaraino.

Zer esan zien Merlinek bere bi zaldunei?

 

Gasteiztik 12 kilometroraino monastegi baten hondamenak zehazka bat dira lorategi batentzako.

Badaia mendizerran barrundegi, Santa Katalinako komentu dago. Monastegi hau XIII menditik da.

Hondamenak helzeko, urtegi txikiz beteta bide batetik ibiltzeko zarete.

Bere harrizko hormak ikusiko duzue, huntz eta aihenbelarrez betatak. Monastegi, harrapatuko zaituzten misterio giro bat du.

Kanpandorrera igo baduzue, ikustegi bat dauzakue, panoramika polita da, Gazteiz barrenean.

Monjeen uhaskak ikus dezakezue ere gaur egun.

Landare pilo daude, taldetan banatutak, koniferak, usaintsuak, kaktusak, baratza, berotegia, etab.

 

Europako basamorturik bakarrara bisitatzeko bidai bat da. Oso hurbil daukago, Nafarran.

 

 

NOLA IRITZI?

Niretzat, biderik onena, Arguedas herritik ateratzen dena da. Yugo birjinaren baso elizatik ateratzen den errepidea bardeetaraino zuzen-zuzen eramango zaituzte.

Bide hau gustatzen ez bazaizue, beste batzuk dituzue, Tutera-Ejea errepidetik hasten dena, El Pasotik, etab.

HISTORIOA

Milioi urtearen zehar izadiak lur hauek zizelkatu ditu paisai lilurragari hau lortu arte.

Leku honen izena adierazten duen bezala, lur hauek erregearenak izan zituen, gaur egun, militarrek maniobrak egiteko erabiltzen dituzte, eta horregatik, gune batzuetan sartzea debekatuta dago.

Aintzinean, hauek lapur eta gaizkileen lurran ziren, eta gotorleku asko eriki zuten bidariak babesteko.

 FAUNA ETA LANDARETZA

Landaretza urria da, han ikus dezakegun baso bakarrak, pinaldiak dira, badaude ere beste landareak, ad. ezkai, erromeroa, etab.

24 hegazti harrapari daude, arranoak, putreak, gauhontzak... Eta ugaztunak, bazurdeak, azeriak...

Urtegietan, arrain, anfibio eta narrasti asko daude.

KLIMA

Udan 20º tik 40º ra gradu inguru dago, neguan, 0ºtik 13ºra gradu.

ZER IKUSI

Caidas de la Negra deritzon babesgunea.

Rincón del Bu deritzon babesgunea.

El Ferial urtegia.

El Paso. Artzain eskultura.

Bardena Zuria

Mapa bat nahi baduzue, jaitsi pdf hau -->

http://www.turismo.navarra.es/esp/NR/rdonlyres/69B27085-4683-488F-BAC0-82DB8A09D24F/704/09BARDENAS.pdf

 Bi guneak dituztegu: bardena zuriak eta bardena beltzak. Haien zehar, ibilbide asko dituzte, oinez, bizikletaz edo kotxez -->

http://www.bardenasreales.es/turismo_1a.htm

ZER EGIN

 Trekking, xendazaletasun, bizikleta alokapena, zaldiak, 4x4, quads, norabidatze, etab

http://www.bardenaactiva.com/bardena.htm

http://www.doshaches.es/servicios.html

http://www.incomingnavarra.com/01castellano/inc01.html

Arguedan, Senda Viva jolas-parkea ikus dezakezue.

NON ALOKATU

Bardenetan ez dago jateko edo alokatzeko aretorik, baina inguruan dagoen herrietan, bai, adibidez Arguetan edo Figarolen.

ARAUAK ETA AHOLKUAK

Azken urteetan, turismoa bardeetan gehitu da. Mezedez, kontuz ibili lur hauengandik gozatzeko urte askotan zehar.

Aholkuak:

Burua estali

Eguzki krema jartzea

Edateko ura eramatea

Goizeko 8.00 tik heldu eta ilunabarrean joan

Irailetik ekainara bisitatu

Euria saihestea, kotxez lohitik joatea oso gogorra delako (hori egia da, nire kasuan, garabi-autoa etorri behar izan zuen gure laguntzaz :-)

Ezinbestekoa:

Abiadura 30 km/h limitatzea

Mineralak, landareak etab ez hartu

Ez nekarazi abereak

Ez utzi txakur askeak

Ez utzi zaborrarik

Debekatuta:

Kanpatzea

Autokarabanaz sartzea

Sua egitea

Txapelketak

Eskalada egitea

Bide seinalatutik kanpo ibiltzea

 

 

Hemen daukazue gabonetan egiteko errezeta bat.

 

Osagaiak -->

- 6 koilarakada oliba-olioa
- 5 koirarakada gurdin
- 2.5 kg. tipula
- ereinotz lau hosto
- azukre koilarakada bat
- gatz koilarakadatxo bat
- 1/2 edalontzi ozpin

Egiteko modua -->

1) Kazola handi eta ipurdi zabalekin batean olioa eta gurdina nahaztu. Sutan jarri.

2) Gurdinak apartxo egiten hasten denean, tipula tiraz ezpalduta gehitu, azukrea, gatza, eta ereinotza.

3) Eztali, eta su-gozotan egin 3/4 ordu bitartean. Tipula astiro-astiro egiteaz, tonu ilun bat hartzen du eta marmelada dirudi.

4) Azkenean, su bizkortu, eta 5-10 minutu egin, mugitzeari utzi gabe. Tipulak urre-kolorezko geratu arte.

5) Gehitu ardoa eta mugitu, ardoa asko lurrundu arte.

6) Atera tipula eta hustu olioa kendu arte. Zurgatzaile paper baten gainean jarri.

Oharra:

Tipula karamelatua pintxoetan, haragietan, oilazkoan, etab erabiltzen da. Kopuru asko egin ahal da eta izozkailuan gordetu.

On egin!!