Basamortukoak

Dantza, musika, abestia, garrasia, kolorea, erritmoa, mozorroa ...  gizakiaren, beraren, natura basati eta antzinakoenaren ardatz dira.

Bizitzaren erritmo bera, bere mintzoa, bihotzaren taupada, hotsa, ikara.

Pasio, eta su horrek, bizi gaitu.

Herioren erresuma, isiltasunarena da.

 Tamahaken festa Malin

  Basamortukoen izaerari, errotik bertatik, atxiki zaion ezaugarririk naturalena, abegikorra izatea da. Datorrenari, ibiltariari, kanpokoari, iritsi berriari... ongi etorririk beroena eskaintzera beharturik baitaude.

  Horrelaxe agintzen die, mortu zaharreko legeak, arbasoengandik, belaunaldiz-belaunaldi jasoriko ohiturak...

  Beraz, senak agintzen dion eran, tamahak-ak, bere eremu hitsean oina jartzen duzunerako, prest izango ditu hiru teak;

                     Lehenengoa, bizitza bezain garratza.

                     Bigarrena, maitasuna bezain gozoa.

                     Hirugarrena heriotza bezain leuna.

  Erritual honen ondoren, “tanemert” esaten badiozu, irribarrea loratuko zaio begietan tuaregari. Begietan diot, ezpainak ondo estaliak izango baititu bere “cheche” edo zapiaren atzean. Ez gaur, ez bihar, ez etzi, ez dizu bere belopeko sekretua erakutsiko.

    Eroso sentitzen denean baino ez da zure aurrean biluztuko.

Ez dira zuriak zurientzat. Ez dira beltzak beltzentzat. Libian beltzegiak izateagatik, jazarpena eta mehatxua jasan zuten. Orain, Malin, zuriegiak izateagatik jazarri, eta mehatxatzen dituzte.

 Bamakotik, beldurrez, ihesi atera beharra izan dute.

 Tamahak-ak dira, tuaregak, ez goian, ez behean daudenak, Sahara basamortuan atzera-aurrera betidanik ibili izan direnak, gaur sedentarismora kondenatuak, europar kolonialistek asmaturiko marra-mugetan harrapatuak, haizearen seme-alabak , gaurdaino hezirik ezagutu ez dutenak.

Mali iparraldean, Azawad aldean, autodeterminazioa aldarrikatzen dute tuaregek. Ez dute zuriagoak izan nahi, ezta beltzagoak ere, ortzi-mugarik gabea den jainkosa, mortu, Tenereren magalean, aske bizi ahal izateko, txoko propioa baino ez dute exijitzen.

Aiei, haizea! Aiei, haizea! Hondarra daukat begietan!

Aiei, bihotza, nire bihotza, hondarrez bete zarena!

Aiei, hondar ale bat itsatsi zaio ezpainean, berari!

Hondarra nire begietan... Eta Jaungoikoa, hortxe,

hortxe bere ezpain gorriak (...)

Persiako Seneyan aldeko olerki herrikoia

Agadez inguruko haur kel tamahak-ak (tuaregak), eskolan

 Gaur egungo Afrikan, deskolonizazioa gauzatu den arren, ez da sekretua neokolonialismoa geratu dela nagusi. Estatu berriek, estrukturalki makur sortuak, boterea bortxan oinarritu behar izan dute maila guzietan.

 Politika linguistikoa gainerako politiken isla izan da. Afrikako herri hizkuntzak, independentziaren ondoren, normaldu beharrean “bernakularizatu” egin dira. Bernakularizatzea, herri hizkuntza hori baztertzea da. Hau da, herri hizkuntzatzat onartzea, arbasoen hizkuntzatzat mitifikatzea, baina bizimodu modernoan erabilia izateko biderik gabe uztea. Horixe egin da Afrika beltzean, non bertako hizkuntzak bazterturik frantsesa, ingelesa edo portugesa hizkuntza kolonialak hartu diren, independentziaren ondoren ere, hizkuntza ofizialtzat.

 Herri hizkuntzaren bazterketaren aldekoek hiru argudio hauek erabiltzen dituzte bereziki: 1) europar hizkuntzek “komunikazioa” errazten dutela estatu barrura begira, baina batez ere kanpora begira; 2) estatuan herri hizkuntza bat baino gehiago egiten direnez, ofizialtzat horietako bat hautatzea diskriminatzailea litzatekeela; eta hainbat hizkuntza erabiltzea, berriz, zatitzailea; 3) bertako hizkuntzak plano ofizialean erabiltzea zibilizazioari uko egin eta tribalismora itzultzea litzatekeela.

 Antigoaleko argudio kolonialak dira, agerian.

Joseba Sarrionandia; Moroak gara behelaino artean? Pamiela 2010

 Azawad lurralde hitsean, ez da giro, eta, bertakoa den Moussa ag Assarid idazle tuaregak, egoeraren larriaz, hitz egin nahi izan digu.

  Haur nomaden eskolaratzean, Maliko gobernuak agertzen duen arduragabekeria salatzen du, baliabiderik jartzen ez duelako batetik, eta, haur hauen ama hizkuntza, kontutan hartzen ez delako bestetik. Uniformetasuna omen da nagusi, ikasleek, frantsesez baino ezin baitituzte burutu euren ikasketak.

 Tuareg herri eta kultura deuseztatzeko asmoa, begi-bistakoa dela dio. AQMI-k, eta goi-mailako hainbat kargudunek, helburu hau betetze aldera, elkar hartu dutela salatzen duelarik.

 Bestalde, eskola eta osasun etxeen ordez, kaserna, eta militarra dela nagusi bertan, dio. Arma zikina, probokazioa, bortizkeria, mina.

 Ez, diru-sarrera garrantzitsua uzten duen turistarik, ez laguntza eskaini dezaken Gobernuz Kanpoko Erakunderik, ez hobekuntza eta aurrerabidea ekarri dezaken proiekturik... ez da giro Azawad aldean, lehendik ere gordina den eremuan, tristura, nekea, haserrea, eta miseria ari baita nagusitzen.

Amazigh izatea, herri betiko baten kidea izatea da. Hizkuntza betiko baten hiztun. Amazigh hitza, Afrika da, Afrika iparraldea. Amazigha, ez da arabiarra, ez espainola, ez frantziarra, ez italiarra. Amazigha, sorburua da, sorterria, sorlekua, sortzea, sormena.

Amazigh izatea, eustea da, etsipenari tarterik ez eskaintzea, irautea. Mendia, eta basamortua da, Rif, eta Tassili n'Ajjer, eta kabilia.

Itsasoa ere bada, guantxe galdua, guantxe denborak eramana, guantxe isildua, guantxe lurrundua.

Amazigh izatea. mintzaira , eta kultura gutxituaren isla izatea da, gutxietsia, basokoa, basamortukoa... basatia. Norbere domeinuan, errege destronatua, hitzik gabea, halabeharrez mututua.

Amazigh izatea, deserria da, emigrazioa, patera, herrimina. Amazigh izatea, borrokan jardutea da. Duintasunez bizi nahi izatea.

Amazigh hitza, askatasun garrasi ozena da;

  izan, badirela

  egon, badaudela

hantxe, Afrika iparraldean,

betidanik, bizitza eta heriotza,

eman dien amaren magalean.

amets, ezpain, zuhaitz, hondar,

afrika, beltz, eder, betile, itsaso, afrika,

zu, ni, ilargi, min, afrika, poz, bizi,

malko, zabal, afrika, muga,

zulo, herio, petrolio, afrika, zutik,

esku, dar-dar, gogo, afrika, urruti, bero,

ezin, hurbil, afrika, tiro, hodei,

odol, dantza, afrika,

taupa, taupa, taupa, taupa, afrika,

ur, lur, zur, su, afrika,

afrika, afrika, afrika, afrika, afrika.

 (...) Nire lurraldean ez dago behientzako eta

      ahuntzentzako larrerik.

      Gamelua eta bere kumearentzako lurra da.

      "Tenere”-an, Ebouss iparraldean

      Ez dago ezer

      Ez zuhaitzik, ez belar izpirik

      Eta beti bero dago (...)

                               Mano Dayak; Aman Iman 

Handik eta hemendik, gurera, zerbait hobeagoren bila datozenei.

Gehiegitan, ikustezin, bilakatzen zaizkigun horiei.

Etxekoengandik, urruti, isilik negar egiten dutenei.

Eta, irribarrerik zoragarriena, eskeintzen digutenei.