antropologia

 

ZER DA BERTSOA?

 

Xabier Amurizak bi puntutan honela laburbiltzen du bertsolaritza:

 

Neurriz eta errimaz

kantatzea hitza

horra hor zer kirol mota

den bertsolaritza.

 

Era berean, Joxerra Garzia, Andoni Egaña eta Jon Sarasuaren Bat-bateko bertsolaritza liburuan, kantatuz, errimatuz eta neurtuz burutzen den berbaldi bat bezala definitzen da. Doinua, errima eta neurria bertsoaren alderdi teknikoak baino ez dira, hala ere. "Bertsoari kalitate maila bere arrazoibidearen indarrak edo bere balio poetiko-erretorikoek emango diote".

 

 

BERTSOLARITZAREN HISTORIA

 

Historiaurrea

 

Gaur egun ezagutzen dugun bat-bateko bertsolaritzaren laginik zaharrena XIX. mende hasierakoa bada ere, pentsa liteke ahozkotasunaren fenomenoak historiaurrean duela jatorria. Izan ere, homo sapiens-ak bere izatearen %95 igaro du idaztea zer den jakin gabe. Historialari adituen arabera, ahozko tradizioa orain 10.000 urte jaio zen: "Gizakiaren bilakaerak lau urrats ditu: ehiztaria, artzaina, nekazaria eta olagizona. Bertsolaritzaren abiapuntua artzain-aroan koka genezake, historiaurrean, ezbairik gabe."

 

Ordutik XV. mendera arte, profazadoreak (plazaz plaza eta herriz herri ibiltzen ziren emakume abeslariak) eta erostagileak (gudu-kantuak eta eresiak egiten zituzten kantariak) izango dira, hiletariekin batera, ahozkotasunaren enbaxadore nagusiak. Horren seinale, Al-Makari historialari arabiarrak IX. mendean euskal emakume esklaboak aipatzen ditu: "erraz bereiz litezke, kantuz bikainak baitira, itxuraz dotoreak, ongi heziak eta kulturaz jantziak."

 

XIV. gizaldia "andere inprobisatzaileen" mendea izan omen zen Esteban Garibayk (1533-1599) geroari azaldu bezala. Ahozko tradizioaren bitartez jasotako aurreko bi mendeetako gertakariak bildu zituen historialariak. Berarekin batera, beste batzuek gordetako altxor dira: Lasturko Miliaren heriotzari buruzko bertsoak (XV. mende hasiera), Aramaioko kantua (1443), Berdabioko semearena, Urrexolako kantua (1434-1449), data zehatzik gabeko kopla-sortak, etab.

 

Garibay, Zaldibia eta Isasti izan ziren, beraz, XVI. mendera arte ahoz aho transmititutako kantu zaharrak bildu zituzten lehen historialariak. Kantu epikoak dira batzuk, eresiak besteak, emakumeek senide eta lagun maitatuen heriotzei (ankerrak eta bortitzak, orokorrean) eginak. Horien artean, aipagarria da Berterretxen Kantoria, 1440koa izanagatik, 1870. urtera arte ez baita paperean jasoko Salaberry folkloristari esker.

Ikerketen arabera, esan daiteke kopla Erdi Aroan indarrean zegoen neurria dela. Eskekoa zein ez, bertsoaren anaiak ez zuen huts egiten Euskal Herriko (batez ere Bizkaiko) jaiegun eta ospakizunetan. Asko eta asko buruz ikasitako koplak baziren ere, errepikak bat-batekotasunari bide ematen zion, gaur egun oraindik egiten den moduan. Edonola ere, ahozko tradizioak errotik eraldatu ditu gaurkotasunera iritsi diren koplak eta ezin jakin liteke zein den jatorrizko oinarria.

Aipamen zaharrenak

 

Ordura arteko aipamen guztiek bertso, eresia eta kantu epikoen izatea frogatzen dute, baina 1452. urtera arte itxaron beharko dugu ahozko jardunaren lehen aztarna erabakigarriak izateko. Bizkaiko Foru Zaharrak bi aipu egiten ditu emakume inprobisatzaileei buruz. Testuko gaztelaniak legearen zorroztasuna adierazten du:

 

35. titulua. 6. legea. "En qué manera se puede hacer llanto y poner luto por los difuntos... Ordenaron, y establecían por ley, que de aquí adelante cuando quiera que alguno muere en Vizcaya [...] no sea osado de hacer llanto alguno mesándose los cabellos, ni rasgándose la cara, ni descubriendo la cabeza, ni haga llantos cantando, ni tomen luto de marraga, so pena de mil maravedíes a cada uno que lo contrario hiciere por cada vez."

8. titulua. 1. legea. "... y sobre mujeres, que son conocidas por desvergonzadas, y revolvedoras de vecindades, y ponen coplas, y cantares a manera de libelo infamatorio (que el Fuero llama profazadas)."

 

Mende bat beranduago, 1545ean, Trentoko Kontzilioak bat egin zuen Bizkaiko Legearekin emakumeen aurka: Paulo Deunaren "mulieres taceant in Ecclesia" (Isil bitez andreak Elizan) esaldiak berehalako eragina izan zuen Euskal Herrian ere.

 

Urte berean euskal literatura jaioko da: Bernart Etcheparek Lingua Vasconum Primitiae euskarazko lehen liburua idatzi zuen 1545ean. Bertan bertso eta kantu ugari ageri da; pentsa daitekeenez, ahozkotik idatzirako lehen pausoa da. Bigarrena Joan Lazarragak eman zuen 1567an; artzain-ipuin, kantu epiko eta maitasun bertsoz osatutako ehun orrialde izkiriatu zituen, jakin gabe 2004. urtean argia ikusiko zutela.

 

Argi denez, ezer gutxi jakin liteke orduko bat-batekotasunaren egoerari buruz. Hala ere, aski da jakitea bazela; izan ere, magnetofoia agertu artean, zaila suertatuko baita bertsolaritzaren adibideren bat ematea, ahoz ahoko memoriak, transmisio-bide honen fidagarritasuna kontuan izanda, 1801eko saio bat gordetzea erabaki arte.

 

 

Lehen bertso-saioa

 

Fernando Amezketarrak Azpeitian 1799an kantatutako bi bertso gorde badira ere, 1801ean saio izugarri bat izan omen zen Villabonan. 4.000 ikusle bildu ziren herriko plazan Zabala eta Txabalategiren bertso-gudua ikusteko. Bosna ontza urre jokatu zituzten bertsolariek; Txabalategik Aizarnazabalgo sakristaua eraman zuen epaile gisa, Zabalak Fernando Bengoetxea (Amezketarra) herrikidea eta Billabonako alkateak Jose Mendizabal apaiza izendatu zuen boz erabakitzaile. Askorik, ordea, ezin izan zuten erabaki, ez bazen izan historiako lehenengo bertso-berdinketa (horra saioa gogoratzeko arrazoia). Orduko saioetatik salbatutako bertsoak zortziko eta bederatziko txikiak dira batez ere. Izugarria da garai honetako bertsolarien ezagutza teknikoa. Neurri estuan erraztasun handia sumatzen zaie, berezko errimategi oparoaz gain. Bi oholtza ezartzen ziren plaza edo eremu zabaletan, eszenatoki bakoitzak aurkari bana har zezan.

 

 

XVIII. mendeko lehen berrogei urtean nagusi izango dira bertso-guduak; herrietako agintarien artean bertsoekiko bi jarrera azalduko dira: Gipuzkoako herri batzuek bertso-guduak antolatu egingo dituzte, beste batzuek bertso-saioak isunez eta zigorrez astinduko dituzten bitartean. Esan beharra dago orduko egoera oso aldakorra zela Euskal Herri osoan zehar: Bizkaian eta Araba iparraldean koplaritzari esker bizi zen bat-bateko jarduna; Zuberoan herriak eta herriak bilduko dira pastoraletara; Nafarroako eta Arabako zati handi batean (hegoaldean) Romanceroa izango da hurbilen gera litekeen adierazpena; eta Bizkaiko ekialdetik Lapurdi eta Nafarroaraino, atzerriko kulturen babesean, bertsolaritzak garapen egokiena izateko ekosistema aurkituko du.

 

Edonola ere, ekosistema horren hedadura uste duguna baino zabalagoa zen. Horren adibide Bautista de Gamizen izkribuak dauzkagu XVII-XVIII. mende artean Araban, edo 1870ean Zeferino Lopez de Ilarraza karlistak idatzitako bertsoak, beste sorta anonimo batekin Araian jasoak.

 

Fernando Amezketarra (1754-1823), Zabala, Txabalategi eta Izuela (1780-1837) orduko bertsolari ezagunenak dira. Pastor Izuelak, bertso-gaitasun handien artean, memoria paregabea omen zuen. Historiaren istorioek gorde dutenaren arabera, Izuelak parte hartutako bertso-gudu batean Urdanetako bertsolaria aurkariarekin berdinduta gelditu zen. Garaile bakarra izan asmoz, epaileek saioko bertso oro berriz kantatzeko agindu zieten bertsolariei eta Pastor Izuelak lehenago botatako 50 bertsoak kantatu omen zituen berriz. Aro honetan ere koka genezake Nafarroako Bertsolaritzaren lehen aztarna, Martin Olaetxeak 1830ean kantatuko bertso bati esker. Edozein kasutan, bertsolaritza nafarra ez da "ofizialki" 1936. urtera arte agertuko, Euskal Herriko Txapelketara arte, hain zuzen ere.

 

Bertsolaria eskolatu gabea da, ez du inolako ikasketarik: irakurtzea idaztea bezain arrotza egiten zaio. Baserri-girokoak dira ezagutzen direnak, herri hizkeraz mintzo direnak, herrikide eta ahaideen soiltasunaz ari direnak.

 

 

Aldarrikapenak eta berrikuntzak

 

Edozein kasutan, bertsolaritza gizarteari erabat loturik dagoen fenomenoa izaki, Karlistadek (1833-1839, 1872-1876) nolabaiteko eragina izango dute baita bertsolariengan ere. Euskal gizartea zatituta dago. Aldarrikapenek gora egiten dute eta jendeak ez dauka dibertitzeko astirik. Aldarriak zabaltzeko, ordea, bertsopaperek bat-batekoek baino lan hobea egingo dute. Ideia beraren kopiak eta kopiak hedatzea bertso bera plazaz plaza errepikatzea baino errazagoa da. Bertso jarriek, beraz, sekulako loraldia izango dute, bertso-guduek behera egingo duten bitartean.

 

Bertsopaperen susperraldiaren beste arrazoietako bat denbora bera izan zen, edo hobeki esanda, garapena: industrializazioa, lurrun-makina, trena... berrikuntzek talka egin arren gizartearekin, bertso jarriek kolpea leundu eta aldi berean publizitate-biderik onena bilatzen zioten. Orduko bertsolari eskolatu gabeek ez zekiten idazten eta senide, lagun edo ezagun baten premia izaten zuten buruan egositako bertsoak papereratzeko (eta ildo beretik sortuko ziren bertsopaper-saltzaileak).

 

Xenpelar (1835-1869), Iparragirre (1820-1881), Bilintx (1831-1876) eta Pierre Topet "Etxahun" (1786-1862) izan daitezke sasoi horretako bertsolari gogoangarrienak. Xenpelar bat-bateko bertsogintzaren adierazgarri izan liteke; Iparragirrek gitarraz lagundutako buruan gordetako bertsoak zabaldu zituen; Bilintxek bertsopaperen langa altxatu zuen (Xenpelarrekin batera, jakina); eta Etxahunek Ipar Euskal Herriko bertsolaritzaren egoera bizia islatzen du.

 

Txirritak ez zuen Antonio Canovas del Castillo espainiar ministroa atsegin; Foruak galdu zituen egun berean sortu omen zen euskal abertzaletasuna. Jakina, aldez aurreko aldarriak asko izan baziren, askoz gehiago izango dira 1876-1935 bitartean sortuko direnak. Beraz, bertsopaperek loraldi ederrean jarraituko dute gerratik gerrarako tartean, batez ere Txirrita eta Pello Otaño bertsolariei esker.

 

Bestalde, ez dugu jakingo zein zen orduko bat-bateko jardunen egoera zehatza, baina ondo baino hobeto dakigu bat-bateko bertsoek gora egin zutela berriz Lore-jokoei esker. Jokook ahozko literatura eta poesia bultzatzeko sortutako lehiaketak ziren. Lehena Tolosa okzitaniarrean egin omen zen 1324an, poesia probentzala suspertzeko. Mende batzuk beranduago, Antoine d'Abbadie zientzialari eta filantropoak Euskal Herrira inportatu zituen, Urruñara hain zuzen. 1853an sortu eta mende erdiz bat-bateko bertsolaritzaren gotorleku izan ziren. Era berean, bilkura horiek bertsolariak euren betiko ingurutik ateratzeko arrazoi bihurtu ziren. Gainera, epaile eta sarien presentziak bertsoen maila hobearazi zuen, batzutan epaiekin konforme egon ez arren. Bertsolari kopuruak ere gora egin zuen halako festa-egun handietan.

Bat-batekotik idatzira, aipatzekoa da bertsolaritzak historiaren kronika egiteko hartzen duen lekua. Aurretik ere, bertsoa berrikuntza, gertakizun eta aldaketa oro esplikatzen ahalegintzen zen. Txirritak, esaterako, ezin hobeto deskribatzen digu bere gizartea, ingurua eta orduko egoera, bertsopaperetako gai bihurtu baitzituen honakoak: Foruen Galera, Kubako Gerra (1898), I. Mundu Gerra, Bigarren Karlistada, Antonio Canovas del Castillo (1828-1897) espainiar ministroaren hilketa; kirolak, estropadak, boxe oa (Uzkudun, EH vs. Joe Louis, AEB); erlijioa, bizimodu eliztarra, Aita Santua, Goizuetako misioak, Adan eta Eva; gizarte gaiak, nekazarien lana, Pasaiako portuko grebak, euskaldunen emigrazioa Ameriketara, etab.

Industrializazioa gai eta tresna izatera pasatu zen pixkanaka, bertsolariak ere garapenaren trenera igo baitziren. Abertzaletasunaren sorrera eta aldaketa politikoak bilakaera bide ugari izan zituzten. Euskarari dagokionez, aipatzekoa da Sabino Aranak (1865-1903) sortu eta bultzatutako teoriek, besteak beste, kalte handia egingo diote bertsolaritzari. Izan ere, garbizalekeriak Gipuzkoako bertsolari eskolatu gabea gutxietsi zuen, baserri-giroko hizkerak atzerriko hitzak erabiltzen baitzituen ikasketa eza nolabait estaltzeko.

Garai honetan eskaeraren araberako bertso jarriak sortuko dira ere. Pello Errotak, esaterako, ezkongaiek eta ezkonduek eskatutako bertso-sorta asko osatu zituen.

 

 

Ostatutik oholtzara

 

Noizean behineko Lore-jokoez gain, bat-bateko bertsolaritzaren ohiko adieraztokia sagardotegi, taberna eta ostatuak ziren. Bertsolaria bufoi eskolatu gabea da, jendea dibertitzeko mozkorra. Modu horretan, bere gurasoen ostatuan ezagutu zuen bertsolaritza Basarrik (1913-1999) eta beste askok bezala, bat-bateko arte hura taberna zulotik atera beharra zegoela pentsatu zuen. Berak baino lehen, ordea, Kepa Enbeitak (1878-1942) eta Pello Otañok (1857-1910) duintasun kutsuz zipriztinduko dute bertsoa. Otañoren bertso-idatzien zuzentasuna, egokitasuna eta Enbeitaren plaza-gizon izaera eta gaiari heltzeko dinatasuna bertsolaritza-mota berri baten oinarria izango dira.

 

Hortaz, errealitatea moldatu nahian, Jose Aristimuño "Aitzol" (1896-1936), Manuel Lekuona (1894-1987), Juan Jose Makazaga (1887-1963), Basarri (1913-1999) eta beste zenbaitek (Euskaltzaleak taldearen sorrera ere kontuan izan behar da) piztutako mugimenduaren lehen fruitua Euskal Herriko Bertsolari Txapelketaren lehen edizioa izan zen. Bertsolaritzaren "profesionalizazioaren" lehen urratsa zen, bertsoa tabernatik kalera, plazara, frontoira, antzokira, zinema eta elizara ateratzeko.

 

Txapelketak gauza ugari aldarazi zituen:

 

Gai-jartzailea: ordura arteko gai errealistak fikziozko gai izatera pasatu ziren. Fikzio hurbila, jakina. Orduko bertsolarien ustez, gai-jartzaile eta emaileak bertsolarien artean aukeratu behar ziren, gaiak bertsotan eman behar baitziren, esaterako. Gai-jartzaileen aitzindaria Aitzol bera izan zen.

 

Antolakuntza: erakunde edo talderen batek txapelketaren antolakuntzaren kargu egin behar zuen. 1935eko txapelketara eremu zehatz bateko bertsolariak baino ez bazituzten deitu ere, ondorengo txapelketetan oso garrantzitsua izango da talde jakin batzuen laguntza.

Epailetza: bertso-guduetako epaileen lana zaila izaten baldin bazen (hau da, bi kideren arteko bat hautatzea garaile), hainbat kide bilduko dituen txapelketak sailkapena egiteko sistemak garatu beharko ditu pixkanaka.

 

Bestalde, aipatu beharra dago txapelketako saioak orduko sagardotegi eta tabernetako saio amaiezinak laburtzea suposatzen zuela, antolatu eta egituratzeaz gain. Aipatutakoekin batera, Uztapide, Balendin Enbeita eta Lazkao Txiki bertsolariak azpimarra genitzake aro berri honetan.

 1935eko txapelketa Bertsolaritzaren "profesionalizazioak" irabazi zuen Basarrirekin batera eta erronkako bertsolaritzak, Txirritak, bosgarren postu soil bat onartu behar izan zuen. Urte betera, aldiz, Txirritak Euskal Herriko txapela jantzi zuen, epaileetako batek Uztapidek argi eta garbi merezi zuela azaldu zion arren Manuel Olaizolari; Txirrita hiltzear zegoen baina. 1937an txapelketarik izan balitz berak irabaziko zukeen, baldin eta Basarrik berriz gai-jartzaile lana egin izan balu eta Francok bertsolaritza ilunpera bultzatu izan ez balu. Zoritxarrez, Gerra Zibila piztu zen Txirrita hil eta gutxira, frontera bidaltzeko semerik gabe.

 

1940-1950 urte bitartean zentsura nagusi izan zen Francisco Franco (1892-1975) "Caudilloaren" diktadurapean. Zigor eta isunekiko beldurra zabaldu zen: gai politikorik ezin zen aipatu. Bertsolaritzak, beraz, ezin zuen bere izaera aldarrikapen eta kronika egilea gauzatu. "Kristalezko eskaileran ibiltzen jakin behar" zuen bertsolariak. Itzalpean, klandestinitatean, Basarri eta Uztapide bikoteak Euskal Herriko plaza askotan jardungo du, zailtasun handiz beti ere.

Bertsogintza soziala

 

1960tik aurrera, txapelketetatik aparte, bertsolaritza errepresio sozialaren aurkako aldarrikapen bide bihurtuko da. Protekzionismoa desagertu ahala, Lopategi eta Azpillaga hegoaldean (beheko argazkian), eta Xalbador eta Mattin iparraldean bat-bateko bertsolaritza aldarrikapen adierazpide gisa erabiliko dute. Abesti eta bertsogintza kulturaren defentsarako tresna dira herriarentzat: Ez dok hamairu taldeak, esaterako, euskal kulturaren bizi ezina azalduko du behin eta berriro, bertsolariek plazaz plaza bezala. Edozein kasutan, 1968-1980 urte bitartean euskal kulturak zailtasun handiak izan zituen baita bizirauteko ere.

 

Oro har, esan genezake 1935 eta 1968 urte bitartean bat-bateko jarduna gizartean errotzen dela astiro-astiro. Lehen txapelketez gain, bertsoak leku txiki bat lortuko du hedabideetan, irrati eta aldizkarietan, esaterako.

Diktaduraren bukaerak indarrez ireki zuen kultura egarri zen herriaren bertso-botila. Euskal Herriko Txapelketa (lehenago Campeonato Mundial de Versolaris deitua) 1980an berrantolatu zen eta Xabier Amurizak bi alditan irabazi zuen, 1980 eta 1982an. Laurogeiko hamarkadako txapelketak, ordea, oso bestelakoak ziren hirurogeiko hamarkadakoekin alderatuta. Ordura arteko bertsozalego homogeneoa gero eta heterogeneoagoa izango da, bertsolaritzak bere jarduera-eremua gero eta gehiago zabaldu beharko duelarik.      

        

Bertsolaritza errepresio sozialaren aurkako aldarrikapen bide bihurtuko da. Lopategi eta Azpillaga eta Xalbador eta Mattin, bat-bateko bertsolaritza aldarrikapen adierazpide gisa erabiliko dute.         

 

 

Egungo errealitatea

 

1977. urtetik aurrera, jaialdiek gora egin zuten. Bertsolari eskoletako lehen belaunaldiak plazaratzen dira: Sarasua, Euzkitze… Amurizaren ekarpena zeharo onuragarria da hortaz. Bertsoak telebista, irrati eta egunkarietara salto egiten du eta bertsozaleriak inoizko kopururik handienak lortzen ditu. Bertsoa publizitatea egiteko tresna izango da ere. Mendez mende egin bezala, bertsoak bete-betean asmatzen du nola moldatu garai berrira: bertso-tramak, bertso-musikatuak... Gaiak eta bertsolariak sofistikatu egiten dira: 1997ko txapelketan parte hartu zuten 47 bertsolarietako 26 unibertsitateko ikasleak ziren.

 

Euskaldun berritasunaren fenomenoa Euskal Herriko errealitatearen parte da. Bertsolaritza baserritik hirira jaisten da, argibide-liburua besapean duela. Xabier Amurizak, Manuel Lekuonak ezarritako oinarri teorikotik abiatuta, bertsolarien mitoa hezurmamituko du: Hitzaren Kirol Nazionala liburuak (bertsotan ikasteko metodoa) edo Hiztegi Errimatuak (bertsotan erabiltzen den hoskidetasunaren sistematizazioa) gizaki ororengandik hurbil jartzen dute bertsolari izatea. Ordura arteko magia-trikimailuen azalpena egin zuen: bertsolaria egin beharra zegoen, inoiz oholtza gainera jaiotzeko.

Bertso-eskolen sorrera masiboa aro honetakoa da ere (laurogeiko hamarkada). Lehenago Muxikako Garriko eskolan biltzen ziren Bizkaiko Busturia aldeko zenbait bertsolari (Enbeitatarren gidaritzapean); Aretxabaletan ere jende ugari bildu zuen 1974an abian jarritako taldeak... baina gaur egungo eskola gehienak ez dira 1981 ingurura arte sortuko; horien artean Arantzazu Loidi azalduko da, Kristina Mardarasekin batera hainbat mendez isildutako emakumeen ahotsa berpiztu dadin.

 

Gerra Zibil osteko txapelketak Euskaltzaindiak antolatzen zituen, baina 1985. urtean desadostasuna piztu zen bertsolari eta antolakuntzaren artean. Negoziazio eta eztabaida luzeen ondoren, 1986an Euskal Herriko Bertsolarien Elkartea sortuko da (gerora Bertsozaleena izango dena), urte horretan bertan txapelketaren antolakuntza bere gain har dezan. 1991an Xenpelar Dokumentazio Zentroa sortu zuen Bertsozale Elkarteak, bertsogintzaren dokumentu bilketari ekiteko eta handik urte batzuetara Lanku enpresaren sorrera bultzatuko du, enpresak bertsolaritzaren hedapenaren alde lan egin dezan.

Plazetako bertsolariak gero eta gazteagoak izango dira, gero eta bertsolaritza gazte eta urbanoagoaren alde: Unai Iturriaga, Igor Elortza, Maialen Lujanbio... Hortik aurrera, bertsolaritzaren historia eguneroko bizitza da eta kale, plaza, antzoki, areto, irrati, web gune, aldizkari eta edozein lekutan aurki liteke.

 

Scripta manent, verba volant.

 

Bertso saioak (adibiderako):

 

*Jaialdia: 4 bertsolari edo gehiago gai-jartzailearekin

 

*Plaza libreakoa: 2-3 bertsolari, librean, plazan, jaietan...

 

*Lagun artekoa: Jatordu giroan edo antzekoetan gehienbat.

 

*Txapelketa: Bat-batekoak: Euskal Herrikoa, Herrialdeetakoak edo eskolartekoa.

 

*Sariketak: Bat-batekoak: elkarteek, udalek antolatuak motibo jakin baten inguruan jokatzen direnak.

 

*Hitzaldiak: Bertsolaritza gai izanik, edozein markotan antolatuak.

 

*Ekitaldipekoak: Bertsotarako ez den ekitaldian egindako saioak (omenaldi, ezkontza...)

*Bereziak: Saio musikatuak, esperimentalak eta bertso jarriekin eginak

 

*Gainerakoak: Aurreko sailetan sartzen ez direnak.

 

 

BERTSOLARITZAREN TOKIA EUSKARAREN      KOMUNITATEAN

 

Euskal kultur jardunean bizi-bizirik dagoen agerpenetakoa da bertsolaritza. 1993an(15) egin zen azterketa soziologikoak eman diezaguke bertsolaritzak gure hiztun komunitatean duen lekuaren ikuspegi orokorra: euskal hiztunen %15ak oso bertsozaletzat du bere burua, %35ak bertsozaletzat eta beste %28ak nolabaiteko zaletasuna duela adierazten du. Guztiak batuz %78a egiten dute. Esan beharra dago honetaz dugun ikerketa serio bakarra bertsolaritzaren gailurreko boladan egin zela, eta datuak apalduak izango direla urte batzuk geroago, baina bertsolaritzak gizartean duen isla eta onarpenaren erreferentzia bezala balio diezaguke.

 

Ikerketak dio hiru zirkulu konzentrikotan bana daitekeela bertsotarako zaletasuna euskal komunitatean. Zirkulurik zentralenean, gunerik zaletuenean, badago aski masa kritiko bertsolaritzarako agenteen etorkizuneko harrobia ziurtatzeko (bertsolari, gai-jartzaile, kritiko, epaile, irakasle, antolatzaile, bertsozale engaiatu). Bada, beraz, kultur jardun honen etorkizuna segurtatuko duen muina.

 

Euskararen komunitatearen baitan gaur egun bertsolaritzak duen sustraitze-maila ez da kasualitatez sortua. Batetik, badu oinarri historikoa, bertsolaritzak euskal herrietan duen tokia ez da oraingoa. Baina, bestetik, azken 25 urteotan bertsolari belaunaldi batek bertsogintza odolberritzeko egin duten ahaleginaren emaitza ere bada, eta, batez ere, azken 15 urteotan bertsolaritza kolektibo bezala gidatu duten bertsolari, bertsozale eta antolatzaile belaunaldi batek garatu duten estrategia soziokulturalaren emaitza.

 

EGUNGO BERTSOLARITZAREN ADIERAZMAILAK

 

IKUSGARRI EDO SAIO PUBLIKOA

 

Gaurko bertsolaritzaren maila gorena, erdigunea, ikusgarri edo ikuskizun moduan duen adierazmaila da. Urtero 1200 bertso-saio inguru antolatzen dira euskararen geografian zehar. Saio hauek ez dute denek formaltasun maila bera: hirietako zinematoki edo antzokietatik hasi eta herriko jaietako plazako saioetaraino doaz, pilotalekuetako saioetatik eta bertso-afarietatik pasata. Emanaldi hauetan gutxienez bi bertsolarik eta gehienez zortzik hartzen dute parte, antolatzaileek horretan diharduten 100 bertsolari ingurutik aukeratuta (nahiz eta deituenak 20 inguru izango diren).

        

Deituenak diren bertsolarien adina 23 urte eta Joxe Agirrerenaren artekoa da. Bertsolari multzorik trinkoena 30 eta 45 urte bitartean dagoen belaunaldiak osatzen du une honetan.

Bertsolaritzaren jendaurreko saio hauen artean hainbat mota bereiz ditzakegu:

• Gai-jartzaile batek gidatutako emanaldia.

• Bi edo hiru bertsolariren arteko saio librea, hasi eta buka bertsolariek berek gidatzen dutena aipatu beharreko gaiak proposatzen dituen gidaririk gabe.

• Mahai ondoko emanaldia, espresuki horretarako antolatzen diren otorduen ondoren.

• Bestelako ospakizunetako saio osagarriak: hiletak, ezkontzak, inaugurazioak, ekitaldi politikoak, omenaldiak, beste hainbat gizarte ekitaldi… Formatu berriak: bertso-tramak, bertso-tranpak, saio esperimentalak…

 

 

SARIKETA ETA TXAPELKETA

Jendaurreko emanaldien adierazpen berezi bat bertsolarien arteko sariketa edo txapelketena da. Puntuaketa baten bitartez sariak banatzen dituen epaimahai baten aurrean lehiatzen dira bertsolariak. Sariketa eta txapelketa hauek haur mailan, gazte mailan, bailaraka nahiz herrialdeka jokatzen dira eta lau urtez behin antolatzen den bertso lehiaketa gorena da denen gailurra, Euskal Herriko Txapelketa Nagusia.

 

*Txapelketak zenbatero:

   /Bizkaia: 2 urtero

   /Gipuzkoa: 4 urtero

   /Araba: urtero

   /Nafarroa: urtero

 

 

TALDEKO JARDUN LUDIKO EZ-FORMALA: BERTSOESKOLA

 

Bertsolaritzaren beste adierazmaila bat talde-jolasa da, tokian-tokiko bertso-eskoletan garatzen den ahozko jardun ludikoa. Jardun informalagoa da, sagardotegi, ostatu eta baserrietan tradizio luzea duena eta gaur egun hiri eta herrietan berariaz sortzen diren talde edo bertso-eskoletan egiten dena. Bertsolaritzaren adierazpenik espontaneoena da berau, eta, beste aldetik, bertsolaritzaren biharko eragileak sortuko dituen oinarrizko egitura.

 

Bertso-eskola esaten denean ez da ulertu behar nagusiki akademia modura, pedagogia funtzioaz gain sarritan eta bereziki talde-bertsotarako guneak izaten baitira ezer baino lehen. Izaera ezberdineko bertso-eskolak ditugu, hala ere: batzuk informalagoak, besteak etorkizuneko bertsolariak zailtzeko eta trebatzeko asmo zehatzagoarekin jokatzen dutenak. Nolanahi ere, hezkuntza arautuan egiten den bertsolaritzaren irakaskuntzatik haratago, gune hauek bat-bateko bertsogintza taldean lantzen eta gozatzen dute, eta bertsolaritzaren inguruko beste hainbat jardun garatzen dituzte.

 

 

IRAKASKUNTZA OROKORREKO EDUKI ETA ARIKETA

 

1981 urtean lehen pausoak ematen hasita, nagusiki azken urteotan lehen eta bigarren mailetako irakaskuntza orokorrean sartu da bertsolaritza. Ez da orokorra baina bai aski hedatua bertsolaritza hizkuntza edo literaturaren irakaskuntzarako eduki eta osagarri bezala erabiltzea. Saiakera eta esperientzia asko egin izan dira, batzuetan irakasleek bakarka eramanak, beste batzuetan Ikastolen Elkarteetan edota beste eskola-sareetan bereziki gai hori koordinatzeko profesionalen eskutik eginak. Material didaktiko sorta nahiko zabala bada dagoeneko argitaratua (liburu formatuan, kasetetan ala hizkuntza lantzeko testu-liburuetan eduki edo ariketa osagarri gisa). Une honetan eskolako hizkuntza formakuntzan bertsolaritzak egin dezakeen ekarpenari buruzko planteamendu pedagogiko berriak garatzen ari dira, batez ere belaunaldi berrietan nabari diren ahozko adierazpeneko hutsuneak betetzera bideratuak.

 

 

HEDABIDEETAKO AZPI-GENEROA

 

Bertsolaritzak ikus-entzunezko hedabideetako azpi-genero gisa ere badu bere tokia, irrati eta telebistako programa berezien bidez. Nagusiki bertso-saioetako grabazioak hedatzen dituzten astean behingo programak dira, bilduma komentatuak eskaintzen dituztenak. Jarduera honek tradizio luzeagoa du irratietan, 30 urte baino gehiago dira bertsoak irratiz zabaltzen direla. Telebista duela 10 urte inguru hasi zen frogak egiten. Gaur egun, Euskal Telebistak astero antenaratzen duen Hitzetik Hortzera bertsolaritzari buruzko programa klasiko bilakatua da dagoeneko.

 

*HITZETIK HORTZERAKO HISTORIA

 

Programak garai hauek izan ditu:

 

1988- 1989

Ahotik Ahora izenburupean eta hileroko maiztasunez emititzen zen. Gehienbat telebistaz grabatzeko antolatutako saioak emititu ziren. Hasier Etxeberria zen zuzendaria.

 

1989 – 1994

Joxerra Garziaren zuzendaritzapean diseinu eta izen berriko programa sortu zen. Hitzetik Hortzera programak ohiko bertso-plazan kantatutako bat-bateko bertsoak hartu zituen oinarri, horren gaineko iruzkin kritikoak eta beste zenbait atal desberdinekin tartekatuz.

 

1995-1996-1997

Telebistarekin izandako desadostasun batzuk tarteko eten egin zen emisioa.

 

1997-1999

1997ko Txapelketa Nagusiarekin itzultzen da programa, Maite Odriozola zuzendari eta Iñigo Aiestaran aurkezle dituela.

 

1999-2005

Josu Goikoetxeak bete ditu programaren zuzendaritza eta aurkezletza-lanak. Hasieran Arantxa Hirigoienen laguntzarekin eta gerora bakarrik. Urte horietan guztietan, bat bateko saioak eskaintzeaz gain, beste hainbat alor jorratu da: elkarrizketak, bertso musikatuak, bertso jarriak, bertsolariek bizi izandako pasarteak, zuzeneko emanaldiak...

 

2005-GAUR ARTE

Duela bi denboraldi Saroi Jauregik hartu zion lekukoa Josu Goikoetxeari. Igandero emititzen duten programan Martin Aramendiren lagunaza izaten du. Zuzendaria, berriz, Felix Irazustabarrena da.

 

 

HAINBAT EZAUGARRI IRADOKITZAILE

 

SERIEKO ERREPRODUKZIORIK EZA

 

Zuzenean emandako kanta bat ez da sekula aurreko aldikotik berdin-berdina, baina kanta bera da, beste noizbait sortutako ekoizpen baten hainbatgarren erreprodukzioa. Eta gauza bera antzerki eta bestelako kultur-adierazpenetan.

 

Bertsolaritza da –eta honetan datza bere ekarpena eta bere muga ere- inolako serieko erreprodukziotan oinarritzen ez diren jendaurreko kultur-adierazpen gutxietako bat. Bertso-saio bat horixe baita bereziki, lehenago ad-hoc ekoiztutako ezer ere ez erreproduzitzea. Bere muina bat-batekotasuna da, gunean guneko eta unean uneko originaltasun erradikala. Bertsolarien sorkuntza errepikaezina da: une iragankor batean sortzeko gaitasunak ematen dio zentzua bertsoari. Iragankortasun atzeraezinezko horretan, bat-batean ari denaren amildegi txiki horretan du zentzua bertsoak, hor sortzen dira bai lastoaren arruntasuna eta bai alearen miraria.

 

ENTZULEAREN ESKU-HARTZEA ETA FEEDBACK-A

 

Bertso-saioetan entzuleriaren erantzunak, edo erantzun horretaz igorleak jasotzen duen berrelikadura edo feedback delakoak leku garrantzitsua du. Ikusgarri publiko guztietan da komenigarria erantzuna edo feedbacka. Ikusgarria bat-batekotasunean oinarritzen denean, ordea, une-gune horretako errepikaezintasunean, sortzaile eta entzulearen artean gertatzen denak garrantzi berezia hartzen du. Bertsogintzan ikusle eta entzulearen erreakzioak, begiak, txaloak, barreak, isiltasunak… sortzailearentzat lehentasunezko inputak dira. Ekoizpenaren muinean bertan eragiten dute, hau inprobisatua eta une-gunean gertatzen denari atxikia baita.

 

Jendaurreko bertso-emanaldietan entzuleak saioaren emaitzan duen eskuartzea berezia da: sorkuntzaren garapenean entzulearen erantzunak eragin nabarmena du, errokoa. Azken batean, ingurunea sorkuntzarako oinarrizko osagaia da bertso-saioetan.

 

 

ZER KANTATZEN DU BERTSOLARIAK?

 

Gurea bezalako gizarte batean bertsolaritzak sorrarazten duen erantzun sozialaren gakoetako bat entzuleria heterogeneo eta berriarengana iristen diren edukiak kantatzea da. Entzule nagusiki hiritarra, gazteria unibertsitarioa, jende bidaiatzailea… Entzuleria zabal eta aldakorra. Zer kantatzen du bertsolariak gaurko entzulearengana nolabaiteko arrakastaz iristeko?

 

Bertsolariak gizarte-bizitzako alderdi orori buruz kantatzen du printzipioz. Horixe da oraingo bertsolaritzaren gako garrantzitsuenetako bat: bizitza kantatzen duela. Ez bakarrik gai bezala printzipioz arlorik baztertzen ez duelako, baizik eta espresuki saiatzen delako bizitzaren arlo oro aipagarri bilakatzen, edozeri buruz inprobisatzen.

 

 

BELAUNALDIEN TRANSMISIOA

 

Bertsolaritzaren mugimenduak azken bi hamarkada hauetan belaunaldi gazteenganako transmisioaren aldeko apustu nabarmena egin du. Bertsoa sustatzeko ekintza guztiek etengabe izan dute gogoan bertsolari gazteei bideak ematea.

 

Bertsolaritza irakaskuntzan txertatzeko lan handia egin da azken hogei urteotan. Bertso-eskola eta bertso-talde berriak sustatu dira. Eta, batez ere, aurrera joateko gaitasuna erakutsi duten gazteei arreta berezia jarri zaie. Horrekin guztiarekin entzule gazteen artean zaletasuna ere finkatu egin da, bertsolariek (batzuk eurak bezain gazteak) beren kezka eta gustuei erantzuten dietela ohartzen baitira. Ereindako haziak fruituak eman dituela esan liteke.

 

BERTSOZALE ELKARTEA

 

Bertsozale Elkarteak 1.400 bazkide ditu. Euskal Herriko lurraldeetan deszentralizatua dago: Bizkaia, Gipuzkoa, Nafarroa, Araba eta Iparraldean elkarte federatu bana dago martxan, eta guztien artean osatzen dute Euskal Herriko elkartea. Bertsolaritzaren inguruko hainbat eragile biltzen ditu (bertsolariak, bertso-jartzaileak, gai-jartzaileak, epaileak, irakasleak, antolatzaileak, bertsozale engaiatuak), guztien artean estrategiak marraztu eta hainbat esparrutan ekintzak aurrera ateratzeko: Dokumentazio Zentroaren kudeaketa, hedabide eta erakundeekiko negoziazioak, txapelketak, ekitaldi bereziak, bertso-eskolen koordinazioa, ikerketa, argitalpenak, nazioarteko harremanak eta abar eta abar.

1986ko hasiera hartatik argi zegoen ez zela bertsolarien elkartea. Elkartea bultzatzen eta bertako zereginetan pisuaren zati handia bertsolari ez diren bertsozaleek izan dute eta dute. Hau ikuspegi kualitatibotik hala bada, zer esanik ez kuantitatibotik, elkarteko 1.400 bazkidetatik apenas baitira 200 bertsolariak, eta hauetatik hogeikoren bat une honetan elitean dabiltzanak. Hala ere gizarteak hasieran bertsolarien elkarte moduan ulertu zuen, izenak ere (Bertsolari Elkartea) hartarako bidea ematen bai zuen. Izenaren eta izanaren arteko desoreka hau hausten hasteko izena aldatu zitzaion 1995ean: Euskal Herriko Bertsozale Elkartea.

 

Bertsozale Elkartearen ikurra, Jorge Oteizak elkartearen eskuan jarria.

 

*BERTSOLARITZA KULTUR PROIEKTUAREN ARDATZAK

 

Elkartearen ibilbidean, hasierako 'bertsolaritza bultzatu nahi' hartatik proiektu sendoago bat mamituz joan da pixkanaka.3 ardatz ditu proiektu horrek: transmisioa, bilketa-ikerketa eta hedapena. Eta sentsibilitate osagarri bat: lurraldetasuna.

 

Hona hemen proiektuko ardatzak edo, beste era batera esanda, Bertsozale Elkartearen lan-ildoak:

 

• Transmisioa: Belaunaldi berrietara bertsolaritzaren transmisioa ziurtatzea du ipar. Bi lan-ildo nagusi ditu alor honek: batetik, irakaskuntza arautuan txertatutako bertsolaritzaren jarraipena egitea eta, bestetik, bertso-eskolak. Euskal Herriko hezkuntzan bertsolaritzak eta, zabalago hartuta, bertsolaritzak eta ahozko sorkuntza artistikoek egin behar duten ekarpena ikertzea eta sekuentzia didaktikoak eskaintzea da Elkarteak esku artean duen lanetako bat. Bestetik, eskola arautuaz kanpoko bertso-eskolen koordinazioak ahalegin berezia eskatzen du, izan ere, euskal herrietan zehar hedaturik dauden bertso-eskola hauek baitira gaurko eta biharko bertsolaritza mugimenduaren gune eta hazitoki.

 

• Hedapena: Bertsolaritzaren hedapen eutsia eta orekatua lortzea du ipar lan-ildo honek. Kontua ez da besterik gabe eta ‘zenbat eta gehiago, hobe’ lelopean bertsoa hedatzea, baizik eta modu eutsigarri batean zaletasuna sendotzea. Hainbat frente kontuan izatea eskatzen du: hedabideetan bertsolaritzak izan dezakeen presentzia zaintzea, lurraldean lurraldeko bertsolaritza sustatzea, saio bereziak antolatzea, txapelketak egitea, argitalpenak ateratzea eta, oro har, hedapenarekin zer ikusia duten ekimenak martxan jartzea.

 

• Bilketa-ikerketa: Hirugarren ardatzaren iparra bertsolaritza ikerketaren eta dokumentazioaren alorrean txertatzea da. Bertsolaritzaren emaitzak modu ez orokor baina bai sistematikoan biltzen eta kultur-arlo hau gaur eta biharko ikerbideetan sartzen hasia dago. Bertsolaritza jakingai eta aztergai izan dadin oinarrizko tresna nagusia Xenpelar Dokumentazio Zentroa da. Elkartearen apustu estrategikoa da, zalantzarik gabe: 20000 dokumentutik gorako bilduma osatua dute dagoeneko. 1997tik aurrera, Elkarteak bidearen zati bat bakarrik eginda gero, hainbat erakunde publikok ere parte hartzen dute beronen finantziazioan. Xenpelar dugu, gainera, atzerriko beste zentro, ikerlari eta esperientziekin harremanak bideratzeko plataforma egokia. Bestetik, hirugarren ardatz nagusi honetan sartzen dira bertsolaritzaren inguruko ikerketa eta gogoeta bultzatzeko beste hainbat ekintza: Bertsolamintza Jardunaldiak, UEU eta EHUko Udako Ikastaroetan egindako Topaketak, ikerketa bereziak eta abar. Bertsolaritzaren ikerketa-politika marraztea, oro har, lan-ildo honi dagokio.

 

• Lurraldetasuna: euskararen lurraldea da bertsolaritzarena. Hasieratik Euskal Herri osoko jendea inplikatu da Bertsozale Elkartean. Iparraldean, Gipuzkoan, Araban, Bizkaian eta Nafarroan antolakuntza bana sortu da. Une honetan EHBE bost elkarte horien bilgunea da. Izan ere Bizkaiko Bertsozale Elkartea, Arabako Bertsozale Elkartea, Nafarroako Bertsozale Elkartea, Iparraldeko Bertsularien Lagunak eta Gipuzkoako Bertsozale Elkarteak federazio bidez gorpuzten dute EHBE. Antolakuntzaz aparte helburuetan ere lurraldetasuna beti presente dago: euskararen osasuna ahulen dagoen lekuetan ahalegin eta inbertsio bereziak egitea dagokio Bertsozale Elkarteari.

 

SORKUNTZA PROZESUA

 

Bat-bateko bertsoa, izenak berak ere hala dio, bat-batean sortzen da.

 

Bertsolariarentzat bat-batean aritzea bere sentimenduak eta ideiak azaltzeko era bat da. Eta era hori aspalditik datorren kultur ondarearen zati gisara jaso du gaztetxotatik. Bertsolariarentzat bat-batean jardutea, bere buruarekin eta inguruarekin duen harremana ulertzeko modua da; joko-arauak dituen modu jolastia.

 

Bat-bateko bertsoak badu magia itxurarik baina ez da magia. Entzuleak adi egongo dira bertsolariak kapelatik untxi txuria noiz aterako. Baina badakite kapelak ez duela ezkutuko atalik; gehienez ere bertsolariaren arrazoiketarako eta kanturako gaitasuna. Bertsoak bat-batean botatzen dituenak ez du erabiliko inolako tranpa edo trukurik. Ez da injenio izugarri baten edo talentu neurriz gaineko baten emaitza ere.

 

Paradoxa badirudi ere, bat-batean aritzea oso ongi planifikaturiko ekintza da bertsolariaren kasuan. Aldez aurretik trebatu da une jakin batean sor daitezkeen antzeko egoeren aurrean bat-bateko erantzun bat emateko. Bat-bateko bertsogintzaren arauak bereganatu ditu oso (doinuak, errimak, neurriak…) eta bereganatze horren ondorioz zenbait arau galera eta zailtasun gertatu beharrean, askeago sortu ahal izateko erabiliko ditu. Ohitu da inguruko orori begia eta belarria itsasten, ikusia eta entzuna buruan gorde eta buruan ordenatzen, bat-batean aritu behar duen unean baliagarri gerta dakion.

 

Azken batean, bertsolariarena, pilatze eta hornitze lana da lehenik eta behin. Almazena bete eta ordenatu egin beharko du, unerik egokienean erakusleiho txukun eta erakargarria atondu ahal izateko. Jakineko kontua da erabat bat-batekorik ez dela. Hutsetik abiaturiko berbaldirik nekez osatuko du inork. Orduan zertan datza bat-bateko bertsogintzaren erakargarritasuna? Gainerako arte-ekimenetan ez bezala, bat-bateko bertsogintzan aldi berean egiten da sortu eta sormenaren emaitza erakutsi. Bertsolaria sortuz doan ahala ari da entzulea sormenaren emaitza jasotzen.

 

FORMARI DAGOZKIONAK

 

Bertsoa berbaldi bat da, kantatuz, errimatuz eta neurtuz burutzen dena. Berbaldi bakoitzak, edukiak eduki, beti izango du doinu bat, errima bat eta neurri bat.

 

*DOINUA

 

Bertsolaria musika-tresnarik gabe aritzen da. Baina bere berbaldia beti da berbaldi kantatua.

Erabiltzen dituen doinuak gehienetan, usadiotik datozenak dira, autore jakinik gabeko doinuak, mendez mende herriak gorde dituenak. Badira beste doinu batzuk bertako kantariei ikasiak, edota kanpoko kantariei hartuak, beti ere neurriz parera baldin badatoz. Eta badira bertsolarien eskariz musikariren batek propio sortutako doinuak ere.

 

Bertsolariek darabiltzaten doinu kopuruari dagokionez, Juanito Dorronsorok, arlo honetan dugun ikertzailerik behinenak, 2.775 bildu eta sailkatu ditu.

 

Musikaren laguntzarik gabeko berbaldi batean, bertsolariaren ahotsa garrantzitsu bihurtzen da bere berbaldiaren edukiak adierazteko orduan. XX. mendearen erdi aldea arte bertsolariak nahitaez behar zuen ahots sendo indartsua edozein plazatan aritu nahi bazuen. Gerora, bozgorailuen iritsierarekin, baldintza horri leundu egin zitzaion ezinbestekotasuna.

 

Egun, ahots indartsu edo ahots ona baino garrantzia handiagoa du une bakoitzean, leku bakoitzean eta eduki jakin bakoitza adierazteko kantaera egokia erabiltzen asmatzeak. Komunikazioaren arrakasta edo porrota ez dago bertsolariaren ahotsaren kalitatearen baitan, aukeraturiko doinuaren eta hura kantatzeko moduaren egokitasunean baizik.

 

Izan ere, aipaturiko 2.775 doinu horietan, batzuk badira sentimendu epiko indartsuak adierazteko egokiak; beste batzuk sentimendu dramatikoak adierazteko dira pare-parekoak; kontaerarako egokiak direnak badira; eta baita deskripziorako aukera ematen dutenak ere. Esan nahi den hura esan-indarrez adierazi ahal izateko doinuaren aukeraketa da alderdirik erabakigarrienetakoa bertsotako komunikazio harremanean.

 

*NEURRIA

 

Bertsolariak bertsoa neurri jakin bati atxikia osatzen du. Edo neurri jakin batzuei, zehazkiago esanda.

 

Bertsolariak, bat-batean ari delarik, ez du sekula silaba kopurua zenbatzen. Badaki kantuan hasi aurretik aukeraturiko doinua ze neurritakoa den. Doinua luze-laburtu gabe ari bada, badaki zenbatu gabe ere zenbat silaba sartzen ari den oin bakoitzeko.

 

Neurria da bertsolariari buru-hausterik gehien sortzen dion alderdietariko bat. Ongi neurtuko dugu edo gaizki; ez da erdibiderik. Badira halere, doinu jakinen batzuk, ohituraren poderioz 7/6 egin ordez 8/6 egiten dena. Baina doinu gutxi dira eta inork ez dauka oso argi horrelakoetan legeak edo ohiturak hartu behar lukeen gaina.

 

Bertsolariaren aldez aurretiko prestakuntzarako ere, neurria da alderdirik gaitzena. Errimak, doinuak eta edukiak berak ere har daitezke buruan, gorde, ordenatu, egokitu… une jakin batean erabili ahal izateko. Neurriarekin ez da horrelakorik gertatzen. Neurrian ondo jarduteko jardun egin behar du. Beti jardunean aritzeak ziurtasun handia ematen badu ere, bat-batean ari denak beti izango du neurrian huts egiteko arriskua.

 

Bat-bateko bertsogintzan gehien erabiltzen diren neurriak honako hauek dira:

 

 

Zortziko handia

Zortziko handia beraz, lau puntutako ahapaldia da. Lerro bakoitzean hamar silaba ditu eta zortzi bikoitzetan, errima-hitza ere azken hauetan doalarik. Errima, berriz, beti sail berekoa izango da. (puntu bakoitzak bi lerro).

 

Hamarreko handia

Zortziko handiaren egitura bera du baina puntu bat (edo bi lerro) erantsiko dizkiogu.

 

Zortziko txikia

Zortziko txikian, zortziko handian bezala, lau puntu eta zortzi lerro izango ditugu, eta errimak lerro bikoitzen bukaeran jarriko. Baina lerro bakoitzaren silaba kopurua aldatuko da. Silaba kopurua urriagoa izatean, berbaldia laburtu egin beharko dugu eta ondorioz neurri-mota hau egokiagoa izango da gehienetan temako egoera bizi eta umoretsuetarako, berbaldi luze dramatiko eta epikoetarako baino. Puntu bakoitzeko lehen lerroak 7 silaba ditu, eta bigarrenak 6.

Hamarreko txikia

Aurrekoaren egitura bera du, baina puntu bat eta errima bat erantsirik.

 

Bestelako zenbait egitura

Arestian aipaturiko ahapaldi-motak dira plazaz plazako jardunean maizen erabiltzen direnak. Badira ordea beste egitura batzuk ere bat-bateko bertsogintzan erabiltzen direnak.

 

Bestelako ahapaldi-mota hauen artean koplak dauzkagu. Koplak, nagusiki eskerako eta errondarako erabiltzen dira eta aspaldikoa da euren jatorria.

 

Koplak, handiaren kasuan Zortziko Handiaren erdia, eta txikiaren kasuan Zortziko Txikiaren erdia dira.

 

Badira egitura berriagoak ere, askotan bertsolariek beraiek sortuak, txapelketetarako gehienean. Zailtasun teknikoaren gailurra topatu nahi izaten da horrelakoetan. Bertsoa luzeagoa, errima gehiago… arrisku handiagoa estrapozo egiteko, baina arrakasta nabarmena bidea ongi burutuz gero. Baina ez da hori egitura berri hauen sorkuntzaren arrazoi bakarra. Egungo bertsolaritza modernoaren ezaugarrietariko bat da, testu luzeagoaren beharra. Bertsolariak bere originaltasuna azaltzeko, bere arrazoibidearen konplexutasuna kokatzeko, gaiarekiko distantzia hartzeko… lekua behar du testuan. Testuak berak hartzen du bertsoaren zama, testuingurua ez delako garai batean bezain gotorra. Hargatik sortu dira azken urteotan egitura luze-zabalagoak.

 

• Egituraz neurri desberdina badute ere, bertso-molde hauetan esaldiaren luze-laburra beti da beretsua. Hamar silaba, edo zortzi edo zazpi edo sei… Horrek esan nahi du bertsolaria ohitua dagoela bere pentsamenduak 10, 8, 7, 6, 5… silabatara ekartzen. Esaldi luzeago edo laburragoek ez diote balio bere lanerako.

 

Neurriari buruzko atal hau amaitzeko, aipagarria da egungo plazaz plazako jardunean bertsoen ehuneko laurogeita hamarra, hasieran azaldutako lau egituretan egiten dela. Hots: Zortziko Handian eta Txikian eta Hamarreko Handian eta Txikian.

 

Koplak eskerako eta errondarako erabiltzen dira gehien, eta gainerako egiturak txapelketa eta jaialdietan.

 

Molde handiko bertsoetan, bertsolariak neurriari dagokion beste arau bat ere bete behar du: etena. Hamar silabako lerroak bosna silabako bi multzotan antolatu beharko ditu bertsolariak, doinu gehien-gehienek hala eskatzen dutelako. Ez dauka hitz bat bost silabako bi multzo horien arteko etenean zangalatrau uzterik. Horrek zailtasuna erantsiko dio bertsogintzari. Bertsolariak ez du aski bere ideiak 10/8 egiturara tolestearekin. 5+5/8 egiturara tolestu behar ditu. Doinua bera izaten da eten-hausteen salatzailerik behinena.

 

Ongi egindako etenaren adibide, honako hau:

 

Gure etxean (5)/ bizi garenak (5)

aita, ama ta lau ume (8).

 

Oker egindako etena berriz, honakoa litzateke:

 

Gure etxeraino (6)/ heldu ziren (4)

aita, ama ta lau ume (8).

 

*ERRIMA

 

Askorentzat errimak osatzen du bertsoaren alderdi teknikoen ardatza.

 

Errima, beti da sail berekoa eta errima-hitzen arteko kontsonantziari balio handia ematen zaio.

 

Hoskidetasun maila izan da sarri errima txarra eta ona bereizteko irizpide bakarra.

 

Burua / Ordua errima pobrea.

Elizan/ Gerizan errima aberatsa.

 

Baina errimaz ari garelarik hoskidetasun maila ez da aintzat hartu beharreko alderdi bakarra. Litekeena da bertsolariarentzat errima, alderdi teknikoaz gain beste zerbait izatea bertsoak osatzerako orduan. Azal dezagun hau astiro: balirudike bertsolariarentzat neurria eta errima bete beharreko baldintza teknikoak direla. Eta, izan, hala dira. Baina horrek ez du esan nahi bertsolariak testu hobeak, osatuagoak, sakonagoak… egingo lituzkeenik joko-arau horietara makurtu behar ez balu. Are gehiago: bertsolari ez den batentzat muga eta zailtasun dena, laguntza-bide izan daiteke trebatua dagoenarentzat. Araupean sortzen trebe den hura baita bertsolaria. Eta erosoago sentitzen da sorkuntza unean joko-arauek hesiturik, erabateko askatasunak ekarriko liokeen hustasunean baino.

 

Bertsolariak ez baitu sekula nahi duen huraxe esaten. Esaten du, neurri batzuen barruan eta buruan bildu dituen errima-hitzekin une jakin batean esateko gai dena.

 

Bertsoa osatzen hasteko unean, bertsolariak kontu handiz aukeratuko du zer errima-hitzekin amaituko duen berbaldia. Sail bereko beste errima-hitz mordoska bat topatu beharko duelako, eta aldez aurretik jakin behar du gai izango den edo ez. Errimak beraz, formalki aberats, erdi-aberats, erdi-pobre edo pobre izateaz gain bertsoaren edukiari berari eragingo dio, bertsolariak zer eta zerekin esan dezakeen neurtu beharko baitu bertso bakoitza hasi aurretik. Bertsolariak esan behar duenaren edukia une hartan buruan dauzkan errima-hitzei egokitu beharko dio.

 

Buruan errima-sail bakoitzaren ordenamendu lana bertsolari denek egiten dute, bakoitzak bere erara, jakinean edo ohartu gabe.

Errima-hitzen ordenamenduak bi abantaila dakarzkio bertsolariari. Batetik, sail desberdinetako hitzak txandaka hartzeak, gramatikalki ere desberdinak diren hitzak erabiltzera bultzatuko du, hartara hitz horien aurretik datozen esaldiak ere desberdinak direlarik formaz. Osaturiko testua biziagoa izango da, eta berbaldia landuagoa.

 

Eta bestetik, ez du hain erraz errima-hitz bera erabiliko. Hots: ez du potorik egingo. Bertsolaritzan errima denak sail berekoak dira (A), eta bertsolariaren trebetasuna sail bereko errima-hitz asko topatzean datza, bakar bat ere errepikatu gabe. Hala ere, ez da pototzat hartzen errima-hitzak formaz berdinak izan arren, adiera desberdinak dituzten kasua.

 

Erabat bestelako kasurik ere eman daiteke. Bertsolari batek bota dezake:

 

Horrek badu garrantzia… badauka inportantzia…

 

Kasu honetan bi errima-hitzak desberdinak dira formaz, nahiz eta elkarren artean hoskidetasuna izan. Baina esanahiari dagokionez guztiz dira parekoak. Poto itxurarik ez duen potoa litzateke hori.

 

BAT-BATEKO BERTSOA OSATZEKO ESTRATEGIA

 

Bat-bateko bertsoak 20 segundotik (kopla) minutu baterako iraupena du (bederatziko nagusia) hor nonbait, beti ere bertsolari bakoitzaren kantaera desberdina dela kontuan harturik.

 

*KOLPEA BUKAERAN

 

Berrogei segundotan nola lor daiteke entzulearen arreta erakartzea? Bertsolariak badu helburu hori erdiesteko estrategia bat, bertsoro erabiliko duena: lehenik bukaera pentsatu.

 

Lehenengo pentsatzen den hura bukaerarako gordetzeak bi onura mota ekarriko dizkio bertsolariari:

 

• Prozedurazkoa: nora joan nahi duen argi badauka, bidea samurrago gertatuko zaio.

 

• Komunikaziorakoa: ongi amaitutako berbaldia arrakastatsua da zuzeneko emanaldi orotan. Hobe da indarge hasi eta indartsu amaitzea, batekoz besterakoa baino.

 

Bertsolariak, prozeduraz, kantuan hasi baino lehen dauzkan segundo gutxi horietan, arrazoi bat pentsatuko du, doinu bat aukeratuko eta pentsatu duen arrazoi hori aukeratu duen doinuaren neurrietara tolestuko du. Edo alderantziz; neurri jakin bateko doinua aukeratuko du, ordurako bere arrazoibidea silaba kopuru jakin batera tolestu duelako. Hori du beti lehen urratsa: bukaerako arrazoia pentsatu eta silaba kopuru jakin batera tolestea.

*ZENBAIT SALBUESPEN

-BARNE BALDINTZAK:

 

• Estrategia orokorra ez jarraitzeko baldintzetariko bat bertsolariaren ezinetik sortua da. Bertsolaria bakarka ari da, edo lagunarekin teman. Eman diote gai bat. Ez du asebetetzen duen inongo arrazoirik aurkitzen. Ez du lehengorik errepikatu nahi. Topikoak gogora ekartzeko ere ez da gai. Denbora aurrera doa. Entzulea urduritzen hasita dago. Denbora badoa… ta nahiz ez dagoen bertsolaria segundo edo minutu kopuru jakin batean hastera behartzen duen inolako araurik, berak badaki hasi beharra daukala. Bukaerarik ez dauka eta hasi beharrean aurkitzen da. Ohiko estrategia nagusia erabiltzerik ez dauka. Horrelakoetan ezinbestean arriskatzea tokatzen zaio bertsolariari; nora doan jakin gabe hasi beharra. Ohiko estrategiak zekartzan onurak oro galdu ditu. Sarerik gabeko jauzia egitera doa. Bertsolari denak aurkitu izan dira egoera honetan behin baino gehiagotan.

 

• Beste salbuespen bat memoriak huts egiten duenean gertatzen da. Bertsolariak pentsatu du amaiera bat. Hasi da kantuan, bukaera horren errima-hitzari men eginez. Badaki nora joan nahi duen eta eroso samar doa. Baina bertsoa osatzen ari dela, eta pentsaturiko zatia eranstea baino falta ez zaionean, bukaerako arrazoia edo arrazoiaren formulazioa ahaztu egin zaizkiola konturatuko da. Bukaera hura gogora ekartzen ahaleginduko da, baina hori ez da erreza aldi berean bertsoa osatuz doanarentzat. Memoriaren bidez pentsatu duen bertso bukaera “ekartzea” lortzen ez badu, une horretan bertan inprobisatu beharko du beste bat. Tamalgarria izaten da bertsolariarentzat kasu hau. Gaia entzun eta kantuan hasi bitarteko segundoak bukaera on bat pentsatzeko erabili baititu. Eta bukaera hori ahaztean, nekez asmatuko du bat-batean beste bat, lehen patxada handiagoz pentsatu ahal izan duen hura baino hobea. Kasu honetan ohiko estrategia darabil bertsolariak, baina une jakin batean huts egiten diolarik, kalte handiagoa sortuko dio mesedea baino.

 

• Bertsolariak bertsoa bere osotasunean pentsa dezake, horretarako nahikoa asti badu. Gero, kantuan hastean, ez du egingo pentsatua ahots ozenez esan baizik. Agurretan, omenaldi-bertsoetan, elizakoetan… horrelako zerbait gertatzen da. Gaztetxoari gertatzen zaio, bere buruarengan konfiantza aski ez duenean. Goitik beheraino, edo behetik goraino pentsatzen du bertsoa lehen hitzak jaurti aurretik.

 

-KANPO BALDINTZAK:

 

• Bertso-jardunean askotan erabiltzen den ariketa da “Puntuari erantzun” deitzen duguna. Bertsoa eraikitzearen ikuspegitik ez du zerikusirik bertsogintzako gainerako ariketekin. Entzulearentzat ez da akaso hain lan berezia izango, baina bertsolariak oso lan berezitzat hartzen du. Ariketa modu honetan, gai-jartzaileak hasiko du bertsoa, puntua jarriz, eta bertsolariak amaitu egin beharko du. Beraz, gai-jartzailearen esku dago gaiaren aukeraketa eta errima-hitzarena ere bai. Bertsolariak bat-batean, gai horri eta errima horretan erantzun beharko dio. Bertsolariak ez du orduan denborarik aski bukaera pentsatu ahal izateko. Braustakoan erantzun behar izango dio gai-jartzailearen galdera edo iradokizunari. Bukaerarik pentsatzerik ez duenez, ezin izango du bertsoa ohiko estrategia erabiliz taxutu. Zerbait erantzun, segi, eta ahal bada indartsu bukatu beharko du gainera. Ariketa honetan ez da lagungarri gerta daitekeen estrategiarik. Hemen, inprobisazio hutsa beste inon baino beharrezkoago da.

 

• Puntuka aritzea da bertso plazatan maiz egiten den beste ariketa bat. Bertso bat osatzen da bi, hiru edo bertsolari gehiagoren artean, bertsolari bakoitzak puntu bana txandaka boteaz. Berbaldia bi lagun edo gehiagoren artean osatzen denez, eta lagunak zer bide hartuko duen sekula jakiten ez denez, ariketa honetan ere ohiko estrategiak ez du balio.

 

TEMAKO JARDUNA, BERTSOLARITZAREN SUSTRAI

 

Teman aritzea deitzen diogu bi bertsolarik bertsoak txandaka boteaz elkarrekin egiten duten jardunari. Litekeena da gai-jartzailerik ez izatea, eta bi bertsolarien lana da orduan saioa nondik nora eraman eta zer gairen inguruan aritu erabakitzea ere. Gai-jartzaile bat bada, bertsolari bakoitzari paper bat edo pertsonaia bat emango dio, eta bertsolariak arrazoiak aurkitu beharko ditu bereari eutsi eta aldi berean aurkariari eraso egiteko.

 

Teman, bertsolariak aurkariak esan dionari erantzun behar dio. Jakinekoa da hori. Aurkariaren arrazoiari jaramonik egin gabe ari den bertsolaria ez da ongi ari. Baina ez da aski ordea defentsarekin. Eraso ere egin behar da. Eta, aurkaria kantuan ari delarik, aski denbora izaten du bertsolariak hurrena kantatuko duen bertsoa pentsatzeko.

 

*GAIRIK JARRI GABEKO BINAKAKO SAIOAK

 

Inork gairik eman gabeko saio hauetan bertsolariak oholtzara igo eta beraiek aurkitu beharko dute gaia. Horretarako non dauden, entzuleria nolakoa den, zer egun den, bilkuraren arrazoia zein den… hartu beharko dituzte kontuan.

 

Horrelako saioetan nabarmentzen da ongien bertsolarien binakako lana zenbateraino den elkar-lan. Oholtzatik jaitsi ahala nekez entzungo diogu bertsolari bati berak saio ona egin duela. Ongi aritzea, entzuleekiko lotura lortzea… biren lana da. Biek egingo dute ongi edota biek probatuko dute porrotaren mingotsa.

 

Era honetako saio bat ongi irten dadin, ezinbestekoa da bertsolariek oholtzara igo aurretik zer ibilbide egin behar duten erabakitzea. Gairik inork ez jartzeak ez du esan nahi gairik gabe aritu behar dutenik. Baina gai horiek pentsatu, asmatu eta adostea komeniko litzateke lanean hasi baino lehen.

 

Lan mota honetan bertsolarien funtzioen banaketak garrantzia handia du. Batek saioaren gidaritza hartuko du. Gaiak aurkituko ditu, bideak irekiko, doinuak aldatuko… Besteak bertsolari-gidari horri segituko dio leial hark jarritako gai, bide eta doinuetan. Atzetik doanak leialtasun hori zor dio aurretik doanari, honek hartzen baitu saioaren nondik norakoaren zama.

 

XALBADOR (1920-1976)

 

Behe Nafarroako Urepel herriko Xalbadorrenea deritzaion baserrian jaio zen Fernando Aire “Xalbador” 1920ko ekainaren 19an. Beste askok bezala, sortetxeari zor dio beraz izena. 11 urte zituenerako utzi eskola eta artzantzara jo zuen maisu frantsesarekin asperturik, eta 14 urtetarako artaldetxo baten kargua zuen bere gain. Gaztetatik elizan kantari dabil, eta Ifarraldeko kantutegi eta doinu ugarien altxor aberatsaren jabe egiten da handik eta hemendik.

 

Gazterik hasten da lagunartean gutiasko bertso kantari, Zaldibiatik hara joandako artzai batek jarritako ohiturari esker. Gero Hernandorena jaunak (gaur egun bere izenean txapelketa bat antolatzen da urtero) bultzatu zuen asko Iparraldeko bertsolaritza, sariketen bidez bertsolari desberdinak elkarganatuz. 28 urte zituenean jantzi zuen lehenbizikoz txapela Saran jokatutako sariketan, eta geroztik esan daiteke gelditu gabe ibili dela bertso kantari herriz herri eta plazaz plaza Euskal Herri osoan zeharm Mattin lagun duelarik, Behe Nafarroako euskalki trinko eta aberatsaren lekuko egokia. Bidasoaren sasi mugaz gaindi gure herriaren bi alderdiak elkarganatzeko bikote paregabea izan da Xalbador eta Mattin.

 

1960ko hamarkadako bertsolari txapelketa nagusietan Basarri eta Uztapideren ondean han zen beti Urepeleko bertsolari sakona norgehiagoka zorrotzean begiak itxita barrenera begira, ondo ulertzen ez zion epaimahai eta entzulegoaren aurrean. Bat-bateko bertsolari aparta, bakardadean hezitako gogoetalari sentibera, bertsolari poeta honek, euskara indartsuz kantatu dizkigu bere sentimendu garbiz jantzitako Euskal Herria, fedea, jaiotetxea, adiskideak, artzain estola, maitasuna… bere buruari gero eta gehiago eskatuz, goi gailurreraino igo da Xalbador bertso idazketan ere, “odolaren mintzoa” delako liburu paregabean agertu digan eran. Beste hariketa batzuez gain, lau aldiz irabazi zuen Euskaltzaindiak eratutako Xenpelar Saria. Gaiari doinua egokitzen ere arretaz saiatu ohi zen.

 

Eta azkenik, heriotza ere egun gogoangarrian etorri zitzaion; 1976ko azaroaren 7an , Urepelen 7 probintzietatik joandako bertsozale eta bertsolari lagunek izugarrizko omenaldia egiten ari zitzaizkiola, eta “gernikako arbola” abesten ari zirela joan zen bat-batean mundu honetatik Leoni Etxebarren emazte maitalearen eskuetan. Hona espiritu hutsa zen bertsolari liriko baten amanera!

Hil aurreko urtean, “ni naiz” gaia emanda, Usurbilen kantatu zuen bat-bateko bertso hau; bihotza gaixo zeukan ordurako.

 

Asko alditan atsegingarri

zuentzat izan beharrez

alaiarena egiten dakit

maitasunaren indarrez,

bainan barrua goibeldua maiz

mundu huntako gaitz txarrez

alai agertzen naizela ere

bihotza daukat negarrez

 

Anai arrebok ez otoi pentsa

nere gustora nagonik

poz gehiago izango nuen

albotik beha egonik

zuek ez bazerate kontentu

errua ez daukat ez nik

(zuek ez bazerate kontentu

errua ez daukat ez nik)

txistuak jo dituzute baina

maite zaituztet orainik!

 

Bertso gogoangarria eta ezaguna; txistuka ari zitzaion entzulegoa txaloka jarri zuena. 1967ko Bertsolari Txapelketa Nagusia jokatzen ari zirelarik, Gorrotxategi, Lazkaotxiki, Lopategi eta xalbador, lau bertsolari hauen artean bat aukeratu behar zen, gero Uztapide txapeldunarekin bakarka jokatzeko azken sainan. Epai mahaikoek Xalbador aukeratu zutenean, txistuka gogor eraso zuen Donostiako Anoeta pilotalekuak eta haren bertso txanda heldu zenean, berriro txistuka etengabe. Xalbador, negarrari ezin eutsirik eta kantatu ezinik minutu luzetan, isilalditxo bat egin denean ekiten dio kantuari urepeldarrak eta bertsoa bukatzen ez dio uzten entzulegoak, baina ez txistuz, txaloz baizik oraingoan. Hura hango zoramena! Eta hau bertsoaren indarra! Txapelketa hartako ale hoberenaren saria eman zioten gero. Garai hartan ez zegoen euskara estandarizaturik, eta hau dela eta hegoaldeko jendeak zailtasunak zituen Xalbadorri ulertzeko, hona hemen txistuen zergatia.

 

 

1.Herria

Germaniarrak  herri gerlariak ziren erromatar inperioaren iparraldeko mugetatik kanpo zeudenak. Erromatarrei gutxi interesatu zitzaien inperioaren ipar mugetatik haratago lurrak; Rhin eta Danubio iparraldea, eskandinabiako hegoaldeko basoak, baltikoko itsasoa eta alemaniako urmaeletako aldeak. Lur horietan germaniar herriak bizi ziren.

 1.1.Herri mugimenduak

Gutxika- gutxika hegoalderantz abitu ziren klima hobea, lur emankorrak eta elikagaien bila. II. mendetik aurrera normala egin zen tribu germaniarren ezarpena erromatar inperioaren barruan aliantzei esker.

IV. mendeko bukaeran, hunoen presioa eraginda, germaniarrak masiboki, baina biolentziarik gabe, inperio erromatarrean sartu ziren. Horrela, K. o. 357. urtean ostrogodoak haien Ukrainako lurrak utzi behar izan zituzten hunoei, eta Dniester ibaia zeharkatu zuten. Mugimendu honek bisigodoena eragin zuen, tribu auzokoak ziren eta, Danubio ibaia zeharkatu zutenak K. o. 376. urtean eta inperioan ezarri ziren.

 1.2.Bizi ohiturak eta gizarte antolakuntza

Germaniarrak­ urmaeletako eta basoetako lur pobreetan bizi ziren eta zurezko etxeetan bizi ziren. Haien lan garrantzitsuena abeltzaintza zen, zerealen nekazaritzarekin.

Herri germaniarren oinarria familia-ordea, edo linajea ziren. “Sippe” edo klanetan antolatzen ziren, eta honek familiako linaje osoa hartzen zuen. Ssipe-ren gainetik “ zentena zegoen, funtzio militarrak zituena, eta herria, hautatu izan den errege edo buruzagi batek eramaten zuen. Gudari emandako lanari esker, germaniarren artean “gefolge”-ari (instituzio militarra, non gizon askeak buruzagi militar batekin batzen ziren eta horrela buruzagi horren sekitora edo “comitatus”-era sartzen ziren) eman zion.

Gobernu ale gorena gerlarien asamblada batzarra zen, eta ilargi beteko gauetan biltzen ziren justizia administratzeko eta guda gaietan erabakiak hartzeko. Epaiketetan “wergeld”-aren ordainketa edo minaren konpentsazioa, odol mendekua deuseztatu zuen.

2.Erregetza germaniarrak

Inperio erromatarraren barruan ezarri ziren tribu germaniar ezberdinak erregatzak sortu zituzten zonalde ezberdinetan. Egonkorrenak bisigotuak eta frankoak ziren, eta haien artean fusionatu ziren erlijiosoki, legislatiboki eta sozialki.

Beste hainbat tribu zeuden ere germaniarren artean, hauen satelite gisa egiten zutenak: akitaniarrak,bandaloak, burgundiarrak, galiarrak, sueboarrak, angloak, jutoak eta sajoniarrak (inglaterrara emigratu zuten eta kultura anglosajoia sortu   zen),heruliarrak eta ostrogodoak.         

                                               

Heruliarrak penintsula italiarrean sartu ziren eta azken

enperadore erromatarra garaitu zuten, Romulo Augusto, baina ostrogodoek heruliarrak erasotu zituzten eta hauek garaitu zituzten penintsula osoa hartzen.

Germaniarren barruan beste azpi-kultura garrantzitsu batzuk zeuden, adibidez Vikingoak, erlijio arloan eta arlo sozialean oso antzekoak zirenak germaniarrei, eta gerlari bikainak ziren ere. Vikingoak eta germaniarrak bereizten bukatu zuten, vikingoak askoz fededunagoak zirelako eta “midgard”-etik(haiek gizonen mundua zeritzotena) ez zuten nahi irten eta beste tribuek hegoalderantz joan ziren lurren bila.  

3.Kultura mitologikoa

Mitologia germaniarra tribu germaniarren sinezkeriak batzen zituzten erlijioak ziren, eta subdibisio bat egin zen:

· Mitologia anglosajoiarra:  tradizio pagarretatik atera zirenak eta gaur egungo inglaterran eta britanian zeudenak.

· Mitologia alemaniarra: gaur egungo alemanian ezarri ziren eta basoen eta naturaren dibinitatea gurtzen zuten, eta elfoak honen guardiak zirela zioten.

·Mitologia nordikoa edo eskandinabiarra, Eskandinabian eta beranduago Jutlandian eta Islandian.  Mito izugarriak eta jainkoen borrokak batzen zituen.

Guztien Jainko gorena Odin zen, eta bere semea Thor zen jainkoen artean gerlaririk indartsuena guztien mitologian.

Thor

Hainbat izaki mitologiko zituzten, adibidez nibelungoak. Nibelungoak izaki txikiak ziren, antropomorfoak, meatzariak ziren eta oso onak metalak lantzen. Altxor izugarriak egin zituzten, adibidez, nibelungoen eraztuna.

Beste izaki mitologiko batzuk elfoak ziren, natura eta basoen guardiak, eta hauekin batera ninfak.

Japoniar inperioa

Japonia mendebaldera zabaltzen hasi zenean bere materia primak edukitzeko beharra ugaritu egin zuen. Gaitera nacionalismo japoniarra areagotu egin zen Mikado irudiaren inguruan. Hau chinaren aurkako borroka piztu zuen 1894an, eta errusiaren aurka 1905ean, non Sajalin irlaren kontrola lortu baitzuten. XX. Mendea heltzean, japonia bere economía ireki zuenean baino askos industrializatuagoa zegoen, bere hazkundea mende batean baino gutxiagoan bikoiztuz.

Lehenengo munduko gerran japonia Triple Ententeren bandoan borrokatu zuen eta militarki Oceaníako irlak okupatu zituen, zeintzuk alemaniarenak ziren baina bakea zinatuta geratu zirenak Irla hauek japonia inperio ozeanikoa bihurtu nahi zituen. Horretarako Manchuria inbaditu zuten, Manchukuo sortuz, gero China inbaditzera pasatzeko 1937an. Zabalkuntza hau ez zetorren bat Estatu batuetako interesekin, horregaitik herrialde hauen erlazioa amaitu zen. 1941an japoniarrak Estatu Batuarren Peral Harborren portua erasotu zuten, horrela bigarren munduko gerra eratuz, non japoniarrak galtzen atera ziren eta Hiroshima eta Nagasaki hiriak hondaturik geratu ziren bonba atomikoen eraginez.

Japoniar inperioaren ondorengoa

1947an konstituzio liberala ezarri zen, baina Mikado jarraitu zuen japoniar nazionalen símbolo moduan. Bakea ofizialki 1951an zinatu egin zen, eta urte horretan amaitu egin zen Estatu Batuetako okupazio militarra. Orduan japonia izugarrizko esfortzua egin zuen bere ekonomia berrizteko. Horrela lostu zuen japonia tecnologíaren hornitzaile izugarria, eta planetako potentzia ekonomikoetako bat bihurtu ziren.

2005 eta 2006 urteetan japonia indarra hartzen zegoen ONUren segurtasun kontseiluan, baina China – bere kideetako bat-  candidatura honi uko egin zion arrazoi historikoak direla eta. Horretas aparte planteatu zen japonia bere konstituzioa aldatu behar duela gerrazale ez den batera, ipar amerikako okupazioa ekarri zuenaren arrazoia izan zena bigarren munduko gerraren ostean.

 Gazteak oso iraultza gogorra jasan dute eskola, familia eta heziketa kodioaren presioagaitik, oso zorrotza. Horregaitik askok mendebaldeko kulturako gazteak imitatzen dituzte eta bere itxura mangaren eta animaren antzekoa izatea nahi dute. Horregaitik mendebaldeko cultura asko influenziatu du gaztaro japoniarra 1990. urtetik..

Pertsona nagusiak oso tradizionalak dira eta oso zorrotz daramate familiari eta lanari errespetua izatearen kodigoa. Hauek dira arrazoi batzuk gaztaroa horrelako iraultza pizteko. Baina esan beharra dago iraultza hau soilik %5-10 bakarrik dela, besteek kultura tradizionala errespetatu eta miretsi egiten dutelako.

 Herrialde industrializatuetan bakarra da heriotz zigorra mantentzen duena. Gaitera berriz ere jarri da capital zigorra eta 2007an 9 gizon urkatu zituzten.^[]

 Japonian erlijio nagusiak ordenean honako hauek dira: Budismoa, Sintoismoa eta Kristautasuna.

Japoniar gehienak oso toleranteak dira sinismen erlijiosoetan. Askotan ikusten dira japoniar askok ateoak direla esaten dutena baina espainol askok baino errespetu hadiagoa diotena erlijioari, edo hainbat erlijio praktikatzen dituztela batera etc. Adibidez batzutan ikus dezakegu japoniar batek, ez duena inolako erlaziorik erlijio kristauarekin, katedral espaniar baten aurrean belaunikatzea eta otoitz egiten hastea. Zergatik egiten duen galdetuz gero, erantzuna  bertan zerbait berezia sentitzen duela eta norbaiten presentzia sentitzen duela izando da. Gehienok turismo bezala ikusten ditugu horrelako eraikinak, fatxada eta dekorazioa soilik begiratuz, baina hauek, japoniarrak, gauza sinbolikoak ikusten dituzte, jainkoaren etxea ikusten dute.

Japoniarren tolerantzia erlijio desberdinengan izan daiteke sintoismoaren izaera politeista eta jainko ugari maitatzeagatik.

Bertan egiten diren jaiotza eta ezkontza gehienak sintoistak izaten dira, eta bestalde hileak budistak.

 Sumoa herrialde honeko kirol tradizionala dela esaten da, espektakulu gehien duena baita japonian. Judo, karate eta kenda bezalako arte martzialak ere ikusle asko daukate  eta gehien praktikatzen direnetarikoak dira. Meiji berrezartu eta gero, mendebaldeko hainbat kirol praktikatzen hasi ziren japonian eta heziketa sisteman ezartzen hasi ziren. Japoniako béisbol liga profezionala herrialdeko kiroletatik populatuenetarikoa egin da. 2006an lehen titulu mundial irabazi zuen

1992an futoleko liga profezionala jarri zen, eta baita jarraitzaile asko ekarri zituena atzetik. Japoniako futbol selekzioa Asiako onenetarikoa da, hirutan irabazi baitu Asiako futbol kopa

Golfa ere oso popularra da, automobilismoa eta formula Nipón bezala. 1997an Hondari esker bete egin zen Twin Ring Motegi, IndyCar lazterketak japoniara eramateko.

Joku Olinpikoetan japonia izan duen partaidetzerik onena 2004an izan zen, non 37 medaila irabazi baitzituen. Pekineko joku olinpikoetan oso aktuazio ona izan zuen, 9 urreekin, zilarrezko 6 eta brontzezko 10 lortuz, horrela klasifikazio orokorrean zortzigarrena geratuz, txina, estatu batuak, erresuma batua, alemania, Austria eta korearen ondoren geratuz.

 Japonian bi motatako janzkera aurki ditzakegu: tradizionala eta modernoa. Janzkera tradizionalean kimonoa nagusi da, emakumeengandik, umeengandik eta gizonezkoengandik oso prenda luzea eta nabarmena erabilia. Japoniarrengandik erabilia den beste prenda bat yukata dugu. Hau kimono txikia da, normalean udan erabiltzen dutena. Hakama zeremonietan erabiltzen duten arropa da. Jinbei gizoneskoek erabiltzen duten prenda txikia da, hau pijamaren funtzioa egiten du. Eta junihitoe kimonoaren oso antzeko prenda da, baina emakume nobleek soilik erabiltzen dute.

Uhal eta faja tradizionalen artean, obi daukagu, kimonoarekin, hakamarekin eta yukatarekin erabiltzen direnak. Oinetako tradizionalak, tabi eta jira-tabi dira. Zori sandaliak moduan erabiliak dira. Geta eskalapoi baten antzera erabiltzen da. Eta azkenik Warajia monje budistek erabiltzen dituzten sandaliak dira.  

Janzkera modernoan tendentzia batzuk ikus ditzazkegu, adibidez ganguro. Hau emakumezkoen moda bat da, eta diseinugile baten arropak erabiltzean datza,  azala brontzeaturik izatea eta gainerako gehiegi erabiltzea. Japonian dagoen beste moda bat lolita da. Hau victorearen moda infantilean oinarriturik dago Rococo elementuekin eta subcultura gótico, punk etc.ren deribazioak izan disuena. Eskolen uniformeak gazte janzkeran oinarriturik daude, eta hauek asko ikus ditzazkegu komunikabideetan. Japoniak hasi den beste era moderno bat cosplay da. Moda hau japoniar komunikabideetan agertzen den pertsonai famatu batez mozorrotzean datza.

 

 Kimonoa

 

Kimonoaren esanahia “janzteko gauza” da, eta japoniako janzkera tipikoa da. Oso tunikaa luze batez osaturik dago eta tolestura partikularrak izaten ditu. Arropa hau bai emakumeak eta bai gizonezkoak eramaten dute, eta baita umeak egun berezietan. Orain dela 50 urte kimonoa zegoen janzkera bakarra zen, eta nahiz eta orain ohiturak aldatu eta mendebaldeko janzkera eraman, zeremonietan eta egun berezietan ezin bestekoa da kimonoaren erabilera. Kimonoa pieza bakar batek osatzen du eta gorputz bakoitzari moldatzen da. Ezkerreko partea eskumako partearen gainean jartzen da, hilketetan izan ezik, non eskumakoa ezkerrekoaren gainean jartzen da. Ondoren obi deituriko faja zabal bat jartzen da korapilo batekin eutsita.    

 

Estiloa erabiliko duen pertsonaren sexuaren menpe dago. Emakumezkoentzat eginiko kimonoak estilizatuagoak izaten dira estatuz sozial, zibil etc.ren arabera. Hauek artesanalak izaten dira, eta hauen hornikuntza hainbat hilabete iraun dezake. Kimonoak kalitate oneneko zetaz egingo dira

Hasiera batean kimonoak ez zeuden zeta naturalaz eginak, baina japonia chinaren culturaren influentziak jasan zituenean hasi ziren kimonoaren balioa altzatzen. Tokugawaren aldia karakterizatu egin zen kimonoa bere luxu eta dekorazio maximota heldu zelako.

 Kimono mota asko daude, eta horrelakoak izan daitezke:

Emakumezkoenak:  Lehenengo aipatu behar duguna Furisodea da (hauek ezkongabekoentzat izaten dira, kolore biziekin, manga laburrekin eta gorputz osokoak). Gero Homongia dago ( oso aberatsa bordatuetan, eta kasu formaletan eta informaletan erabiltzen da). Iromugia ( oso comuna gazteen artean, egoera semi-informalean). Mochigia (neurrizkoa, manga laburrak). Mofuku ( beltz kolorekoa, hiletentzako, fondo zuriarekin). Tomesode ( beltz kolorekoa, emakume ezkonduentzako egoera formaletan). Eta azkenik Tsukesage ( ez dauka ezkuturik, eta egoera semi-informaletan erabiltzen da)   

Gizonezkoak: Hauen kimonoak bi pieza desberdin osatzen dute, Hakama ( praka zabalekin, 7 tolesturekin zeintzu bertute bakoitzak erakusten dute) eta gero Haoria dago ( kordoi bat duen saku handia)

Udarako kimonoa:  Kotoizkoak dira, udan erabiltzen dira eta Yukata izenarekin ezagutzen da.

Sarrera

 

        Sahara edo Mendebaldeko Sahara, Afrikako lurraldea da eta sahara basamortuaren mendebaldean kokatzen da. Nazio Batuetako deskolonizazio komitearen barne dauden 16 lurralde ez autonomotariko bat da, kolonialismoarekin bukatzeko asmoz. Espainiar deskolonizazioaren prozesua 1976. urterarte iraun zuen eta saharar lurraldea Maroko eta Mauritaniaren eskuetan gelditu zen. Gaur egun, saharako lurraldearen parterik handiena Marokok okupatzen du, nahiz eta Nazio Batuek ez duten marokoar soberania baiezten. Frente Polisario talde armatuak saharar lurraldearen independentzia aldarrikatu zuen 1976an, Saharako Errepublika Arabiar Independientea (RASD) izenarekin. Gaur egun RASD-ak Marokoren kontroletik at dagoen Mendebaldeko Saharako zatia administratzen du.

 

 Historia

 

Mendebaldeko Sahara Espainiako kolonia bilakatu zen XIX. Hamarkadan, 1884. urtean hain zuzen ere. Urte horretan Villa Cisneros hiria, Saharako lehenengo hiriburua, fundatu zen. 1966. urtean Nazio Batuek Gobernu Espainiarrari Sahararen autodeterminazioa eskatu zioten. 1975. urtean Espainiako Gobernuak erreferendum hori egiteko prest agertu ziren, baina Marokok eta Mauritaniak  sahararren lurraldea  bereganatzea nahi zutenez ezinezkoa gertatu zen.

Hassan II-k, Marokoko erregeak, "martxa berdea" antolatu zuen Espainiako Gobernua presionatzeko. Espainiako Gobernuak Maroko eta Mauritaniarekin akordio bat zinatu zuen eta Mendebaldeko Sahara herri bi horien artean banatzeko. Orduan Espainiako mandatariek ez zituzten kontuan hartu herri sahararekin hartutako konpromisoa: bere independentzia eta autodeterminazioa.

        Ehun urte pasa eta gero Espainia Saharatik alde egin zuen herri sahararra bakar-bakarrik utziz. Orduan Marokok  lurraldea inbaditu zuen  eta Saharako biztanleria “napalm” eta fosforo bombekin bombardeatuz. Jendeak ihes egin eta Argelian errefuxiatu zen.

Hortik aurrera gerra luze bat hasi zen alde batetik Maroko eta Mauritania, eta Sahararrak beste aldean. 1979. urtean Mauritaniak pakea sinatu zuen sahararrekin eta eta ordurarte okupatutako Saharako zatia itzuli zien. 1991n gerra gelditu zen eta Nazio Batuen babesarekin autodeterminaziorako erreferendum bat egiteko saiakera egin zen.

        Gaur egun, 2008. urtean, sahararrak oraindik ere autodeterminazioaren erreferedumaren zain daude oraindik. Nazio Batuek populazioaren zentsua egin zuten, baina Marokok ez du onartzen; kontsulta irabazi nahian milaka biztanle marokiar sartu nahi baitituzte zentsu horretan.

 

TINDUF-eko kanpamenduak

 

Errefuxiatuen kanpamentuak “ jaima-z” osatuta daude eta emeek osatzen dituzte, baina pertsona adintsuak ere badaude, Izan ere, gizonak 1991 aurretik desertuan borrokan ari ziren, eta 1991-tik aurrera, egoera militarren posizioa mantentzen dihardute.

Gaur egunerarte kanpamendu hauen bizirautea laguntza-internazionalaren menpe egon da.

Errefuxiatuen kanpamenduetan 160.000 pertsona bizi dira bataz beste. Kanpamenduetako biztanleria 4 “wilaya” edo probintzietan antolatzen dira, 20-690 kilometro bitarteko distantziak separatzen ditu: ( Aailin, Auserd, Smara, Djala eta Rabuni).

RASD-aren administraziopean dagoen tindufen hego ekialdeko lurraldeeetan kokatzen dira.

Wilaya bakoitza 6-7 herri edo “ daira”-tan banatzen da. Daiaretan 4 “hay” edo auzo desberdintzen dira, non zenbakidun kanpain-dendak lerrotan antolatuta azaltzen dira.

 

Emakumearen papera errefuxiatuen kanpamenduetan

 

Kanpamentuen eguneroko funtzionamendua emakumeen gain dago. Beraiek dira dairak eratu eta presiditzen dituztenak.

Emakume saharauiak “ Emakume Saharauiek batasun Nazionala “-ren barruan dauden, 1974-an Frente Polisarioaren barnean eratu zen adar femeninoa hain zuzen ere.

Gerra garaian izandako jokatutako paper garrantzitsuak emakumearen funtzioen berbalorazioa suposatu zuen.

Emakumeak gizartean eta antolakuntzan protagonismoa berenganatu zuen zuen orduan, eta gaur egun errefuziatuen kanpamenduen oinarria bilakatu dira.

Exodo eta gerra egoera dela eta, emakumeek alderdi kulturalen, hezkuntzaren, osasunaren, administrazioaren eta orokorrean kanpamenduen antolakuntzaren buru bilakatu dira. Izan ere, gizonezkoak 85-90% a kanpoan dago (gerra garaian konbatitzen, eta Bake Planaren ostean ejerzitoaren posizioa mantentzen)

Saharakio gizartean emakumearen papera gainerakoekin asko uruntzen da herrialde islamarra duenarekin.

 

Ekonomia

 

Laborantzarik ia ez dago klimaren gogortasunaren ondorioz. Hedadura txikiko gari soro gutxi batzuk, baratza txikiak eta artoa baizik ezin da aldatu zenbait berdegunetan. Garrantzi handiagoa du abere hazkuntzak ( ardi, ahuntz eta gameluak), artzain nomaden eskuetan daudenak. Kostaldean, berriz, arrantza eta lurpeko aberastasunen ustiapena bereziki dira ekonomia iharduera nagusiak. Hala ere Saharak bizi duen gerra egoerak erabat zailtzen du ekonomiaren suspertzea.

 

 Hizkuntzak

 

Saharako hizkuntza ofizialak arabea eta gaztelania dira.

 

 Erlijioa

 

Sahararren arabera, herrialde Islamikoek Islama jarraitzen dute, baina Islamaren interpretazio desberdinak onartuta daude. Sahararren tradizio Muhammed profetaren gudek gogoratzen dituzten desertuko borrokalariaren tradizio islamikoarekin bat dator.

Sahararren iragan nomada eta praktika erlijiosoak basamortuan bizitzearen egoera bereziari adaptatu behar izanak, sahararrek duten erlijioa ulertzeko modua azaldu lezake nolabait. Baina, azken batean, esaten dutenez, kuestioa “ pertsona bakoitzaren eta jainko beraren artean gelditzen da” eta “ bakoitzak jainkoaren aurrean erantzun behar du”.

Beraz, beste era batera esanda, praktika indibiduala, pertsonala eta pribatua dela esango genuke. Pentsamolde honen ondorio litzateke sahararrek otoitz leku kolektiboak eraiki ez izana.

RASD-ren presidentea den Mohammed Abdelazzizek dioenez, sahararrek musulmantzat hartzen dute beraien burua, kultura islamikoaren barnean daude, baina islam tolerante bat praktikarazten dien ezaugarri bereziak dituzte.

 

 Familia

 

Saharako emakume gehienek semeak beraien etxeetan izaten dituzte, emaginekin laguntzaz. Hau garraiobeen gabeziagatik gertatzen da batez ere.

Erditu eta zazpi egunetara umearen izena aukeratzeko festa bat antolatzen dute senitartekoek. Amonek errekarri batekin izen bakoitza idazten dute, eta amak begiak itxita izena aukeratzen du.

 

Familiak jaimetan bizi dira gehienbat, baina beste batzuek klimaren ondorioz, “arrautz-etxe” izeneko etxeetan bizi dira. Semeak ez dira senitartekotzat hartzen lehengo Ramadana egin ostearaino. Ezkontzak bi eratakoak izan daitezke: ezkontza pribatuak (lehendik jada ezkonduta egondako pertsonanagusien artekoa), eta ezkontza publikoa (gazteak lehendabizi ezkontzen direnean ematen da, 7 egun luzatzen den jaialdia ospatzen dutelarik).

 

 Gastronomia

 

Mendebaldeko Sahararen gastronomiak zenbait influentzia du, izan ere haren biztanleriaren gehiengoa arabeak eta berebereak dira. Saharar sukaldeak espainiarraren eragina ere badu. Magrebeko herri guztietan bezala lehenbiziko osagaia cuscusa da, hau plater desderdinetan erabiltzen dutelarik. Hegoaldeko influentziak  hainbat plateretan kakahueteak osagai bezala erabiltzea ekarri du.

Islam legeak direla eta, txerria ez da jaten, aldiz, gamelu eta ahuntz okelak oso ospetsuak dira, arkumea gehien bat. Tribu batzuk famatuak egin dira artoa, garagarra eta zerealak landatzeagaitik. Gehien bat nomadak zirenez, tribu saharauiarren dieta okela, esnea eta honen deribatuetan zuen oinarria. Kostaldeko tribuak arraina eta arroza gehitzen zioten dieta honi.

Oso arrunta da tea hartzea. Honen inguruan badute erritu bat, egunero hiru te "edalontzi" hartu behar dituzte.

 

 Abegikortasuna

 

Arabiarren abegirkotasuna ere nabarmena da saharauiar herrialdean. Emakumeak beti janaria soberan prestatzen du bada ez bada auzoko edo lagunen bat etxean aurkezten zaien.

Tearena da beraien erritualien artean berezienetakoa. 3 txanda egiten dira, lehenengoa zaporea mingotza duena, bizitza beraren modukoa; bigarrena maitasuna bezala gozoa da, eta hirugarrenak zapore leuna dauka, heriotzaren antzera.

 

 Banatutako familiak eta etorkizuna

 

Bitartean, sahararrak banatuta bizi dira: batzuk Mendebaldeko Saharan, beste batzuk kanpalekuetan eta beste hainbat diasporan. Nahiz eta lurraldearen zati bat askatu, asko eta asko ez dira joan hara bizitzera kanpalekuetatik, herrialde osoa berreskuratzeko esperantzagrekin biz dira, eta orduan bueltatuko dira.

 

Aljeriako Tindouf eskualdean azken 30 urteotan 173.000 saharar bizi dira. Euren eskuz eta izerdiz eraikitako pezozko etxeetan eta haimetan. Derrigortutako egoera latzari gogortasun eta pazientzia handiz aurre eginez. Euren ohiturei leku eginez. Umorerik eta bizitzeko gogorik galdu gabe. Irribarrea aurpegitik kendu gabe eta etxeko atea zabalduz. Lasaitasunik galdu gabe. Eta batez ere, esperantzarik galdu gabe. Mendebaldeko Saharara itzultzea desio dute haur txikienetik hasi eta saharar zaharreneraino. Konbentzituta daude lortuko dutela. Eta lortzen dutenean banderari buelta emango diote: orain behean dagoen esperantzaren kolore berdea goian geldituko da eta goian dagoen beltza behean.

SARRERA

 

Tibeta Txinako hego mendebaldean dagoen lurralde autonomoa da, hiriburua Lhasa duena.

Hasiera batean Tibetak 2,5 milioi kilometro karratu zituen, 4.000 metrotik gorako altitudearekin. Lur hauek altitude handikoak dira. Munduko lurralderik garaienetarikoa da.

Baina 1990ean egindako froga batzuetan, 1.221.600 km2 zituela ageri zen. Beraz lur eremu izugarri handiak kentzen ari dizkiotela argi dago.

Bertako hizkuntza Tibetera da eta erlijioa budismoa.

Orain Tibeta hiru probintzietan dago zatitua: Amdo, Kham eta U-Tsang.

BIZTANLERIA

 

Tibeteko biztanle gehienak etnia berekoak dira eta hizkuntza bera erabiltzen dute (tibetarra).

Tibetarrak 4.000.000 inguru dira Txinako beste lurralde batzuetan bizi direnak kontuan hartuta; eta beste 2.000.000 inguru gehiago Bhutanen, Indian, Nepaleko iparraldean, Jammun eta Kaxmiren bizi dira.

1959 urterarte biztanleen %20a apaizak ziren.

1960an 2.400 monasterio zeuden eta 100.000 fraide

edo moja; 1979an, Txinatarren erasoen ondoren, 12

monasterio eta 2.000 fraide edo moja besterik ez ziren geratu.

Monasterioak ikasteko leku nagusiak izan dira beti.

 

HISTORIA

 

Tibeteko lurraldea nazio batua zen III.mendean, budismoaren hedapena hasi zenean.

X. mendea arte Tibeta herri independientea izan zen, non familia nobleak, lurjabe txikiak eta monasterio budistak zeuden.

Handik aurrera printzerri txikietan banatu zen, eta 1247an mongoloen erasoak jasan zituzten.

 

XIII. mendean Inperio Mongolak dominatu zuen Tibeta.

 

Bitarte horretan budismo lamista nagusitu zen.

Lehenengo Dalai-lamak XIV. eta XV. mendeen bitartean agertu ziren. Hauek erlijio aginpidea zuten soilik, baina ondorengoak gero eta aginte handiagoa izaten joan ziren, eta 1642an Dalai-lama Tibeteko gobernuaren buru izendatua izan zen.

 

XVIII. Mendearen hasieran Txinako Qing ejerzituak Tibeta inbaditu zuen, eta Tibeteko milaka pertsona hil zituzten.

1911an gerra zibila piztu zen, Txinatarrek tropak Tibetetik atera behar izan zituzten.

Dalai-lamak aukera hori aprobetzatu zuen, Tibeta berriz ere berak aurrera eramateko.

 

Baina inork ez zuen Tibeta bakean usten, guztiek zapalkuntza ikaragarria jarduten zuten harengan. 1914an gutxi gora behera, Tibetak eta Britainia Handiak akordio bat sinatu zuten Txina konturatu gabe. Honekin Tibeta Txinako erregio autonomo bihurtu zuten. Tibetarrek 90.000 kilometro karratu eman zizkieten Britainiarrei ordainetan. Orain Arunachal Pradesh estatua dena.

 

1950 urtean Txinako Herri Errepublikak Tibeta berriz inbaditu eta bertako ejerzitua erraztasun handiz garaitu zuen (gehiago zirelako eta hobeto prestatuta gainera), lurraldea bere boterean berriz ere hartuz. Gobernu txinatarrak Dalai-lamari eta Pantxen-lamari, Tibetaren Askatasun Baketsuaren plana sinatuarazi zieten, esklabu bezala tratatuz.

Txinatarrek herritarrei eta elizari Kham orientala eta Amdo lurrak kendu (Txinako probintzia bihurtuz) eta nekazaritza kolektiboa antolatu zuten. Budismoa ere debekatu zuten.

Tibeteko jende gaixoaren eskubide guztiak bata bestearen atzetik urratuz.

 

 

1956ko ekainan erreforma honegatik, matxinada bat sortu zen erregio hauetan, Estatu Batuetako CIAren babesarekin, Lhasaraino heldu zena. 1959an ejerzitu Txinatarrak hau gelditzea lortu zuen milaka lagunen heriotza gauzatuz.

 

Matxinada ugariren ondoren, 1959an Tenzin Gyatso Dalai-lamak Indiara ihes egin behar izan zuen, han Txinatarren aurkako matxinadak eta planak egiten jarraitu zuen baina1969an CIAk bere babesa kendu zion.

 

Gaur egun Txinako lurralde autonomoa da, baina txinatarren aurkako erresistetziak dauz oraindik.

Tibetarrak alde guztietatik jasan duten eta jasaten jarraitzen duten zapalkuntza ez daude prest onartzeko, eta ala jarraituko dute haien erabakiak haiek hartu arte, inoren azpian egon barik.

 

TIBETAREN DEGRADAZIOA

1980ko hamarkadatik ona naturaren explotazio itzela gauzatu da Tibetean, jardutako heiza eta arrantza teknikekin hainbat espezie desagertzeko arriskuan daude. 

Hondakinen pilaketa ingurumena mintzen ari den beste arazo larrietariko bat da. Baita ere, basoen eta zona berdeen suntsiketa, helburu komertzialekin. Deforestizazioa gero eta indar handiagoa hartzen hasi da.                        

Baliabide mineralen explotazio ikaragarria ere jasaten ari dira. Tibeteko ekosistemaren arazoa, oso aberatza, baina aldi berean erabat minbera eta ahula dela da.

Kalkulu batzuen arabera basoen %80a minduta ikusi da.

 

KLIMA

 

Hemengo klima lehorra da, hezetasun maila txikia du, Himalaya mendiek hegoaldeko montzoi haizeei eta euriei oztopo egiten dietelako.

Mendialdean tenperatura hotza izaten da. 5.500 metro ingurutik gora elurra egoten da urte osoan. Hiriburuan (3.600 m ) batez besteko tenperatura 0º takoa da neguan, eta 17º udan. Tenperatura aldaketa handiak egoten dira, goizean eta gauan hotz handia egiten duelako.

Baina haize hotz eta lehor honi esker, labore aleak 50-60 urte irauten dute biltegietan, eta ez da izaten izurriterik.

 

HIZKUNTZA

Hizkuntz Tibetarreko hitz gehienak silaba bakarrekoak dira, baina atzizki bat ezartzen zaie eta honek normalean maskulinoa, femeninoa, aditza, plurala eta abar den adierazten du. Tibeteko alfabetoa Songsten Gampo erregearen garaikoa da. Errege honek talde jakintsu bat bidali zuen indiara testu budistak ikasteko eta Tibeterara pasatzeko. Jakintsu talde honek indiako alfabetoak zehatz mehatz aztertu behar izan zituzten. Brahmia aukeratu zuten, eta berraldatuz, Tibeteko alfabetoa sortu zuten.

LANDAREAK ETA ANIMALIAK

Tibetean sagarrondoa eta gereziondoa bezalako fruta zuhaitzak hasten dira. Landare oso landua tea da, eta era askotakoa dago gainera. Han hasten diren landareetariko asko medikuntzarako erabiltzen dira. Bi mila baino gehiago daude, minbizia, ultzerak, malaria, anemia, diabetesa eta abar tratatzeko.

Animalia espezie asko dagoz paradizu honetan: 40 ugaztun endemikoen espezie, 23 txorienak, 2 narrasti eta 10 anfibio mota. Hauetariko batzuk: yaka, antilope tibetarra, hartz panda erraldoia eta panda gorria eta Himalayetako marmota. Tibeteko flora eta faunaren gehiengoa hego eta ekialdeko parte hezeenetan aurkitzen da.     

GASTRONOMIA

Tibeteko altitude eta baldintza gogorrengatik, kaloria asko, proteinak eta grasak dituen janaria kontsumitzen da. Nomaden eguneroko elikadura, bi jaki oso energetikoetan oinarritzen da: Tsanpa, garagarrezko irina txigortuta, eta Tibeteko tea (txas), tea yakaren guruina eta gatzarekin. Beste plater landuago batzuk, Thung-pa (barazki, pasta eta haragi sopa) eta momos (pasta rabioli formarekin -kroketa bat baino handiagoa- haragiz eta barazkiz betea, baporean. Yak ardi eta ahuntz okela jaten dute eta esnea laxia edota jogur irabiatua egiteko erabiltzen dute.

BUDISMOA

Budismoaren sortzaileak Siddharta Gautama zuen izena, eta geroago Buda deitu zioten “iluminatua”. India eta Nepal arteko herritxo batean jaio zen K.a. 556. urtetik, familia noble batean. Luxuz eta erosotasunez inguratuta hazi zen. Arteak eta zientziak ikasi zituen, eta ariketa fisikoak ere garrantzi handia euki zuen bere heziketan.

 

Bere gizarte maila bereko emakume batekin ezkondu zen, eta seme bat izan zuten.

Baina ez zegoen gustora bizitza mota horrekin, eta bide berriak bilatzea erabaki zuen, ezagutzeko asmoz.

 

Budismoaren arabera, pertsonen bizitza aurreko bizitzetan egindako ekintza onen edo txarren emaitza da. Beraz jaiotzen garen bakoitzean merezi dugun bizitza izaten dugu, aurreko bizitzan egindakoaren araberakoa beti.

 

Budak sortutako dotrinaren muinean “ lau egia jatorrak” izenarekin ezagutzen da.

 

àLehenengo egiak guztia oinazea dela adierazten du: Jaiotza, heriotza, gaixotasuna, miseria eta abar…

 

­­à Bigarren egiaren arabera, oinazearen jatorria irrika eta ezjakintasuna dira.

Gero eta gehiago edukitzeko irrika, eta ezjakintasuna, ikasten dugun ezerk ez duelako gure egarria hasetzen.

 

à Hirugarren egiak behin betiko bakea  edo nirvana lortzeko, oinazeak gainditu behar direla esaten du, oinazerik ez. Hori lortzeko bide bakarra

irrika deuseztatzea da.

 

à Laugarren egian oinazea ezabatzeko bidea erakusten du, zortzi pausorekin.

 

Lau pausu hauek lortutakoan nirvana egoerara hel zaitezke (budisten helburua), pertsona batek irrikarik sentitzen ez duen egoera hain zuzen.

Munduan 700 milioi kide baino gehiago daude Hinduismoa praktikatzen dutenak.Ez du giza fundatzailerik beste erlijio batzuk bezala.Hinduismo hitza bera geografikoki atxikirik ageri zaigu, jaio zen eta praktikatzen den lekuan finkatzen baita:India.Erlijio hau antzinakoetako erlijio da.Ez da erraza noizkoa den jakitea.Ezagutzen diren testu sakratu zaharrenak orain dela 4.000-3.500 urte bitartean idatzi ziren.

Hinduismoa hiru herrialdeetan soilik praktikatzen

da:Indian %75a praktikatatzen du Hinduismoa, Nepalen %85ak eta Afrikako Mauricio uhartean. Nahiz eta Nepalen Hinduismoa bertako kulturatzat hartzen hasi diren.Hinduismoa India barnean eta kanpoaldean dago,Indiako %81.3ko poblazioa hartzen bait du.

 

Hinduismoa es da ez erlijioa ezta filosofia bat baizik eta bien nahasketa bat, zenbait sinetzien batura da, sinetzi metafisikoak, erlijiosoak, kultoak, kostunbre eta ritualak tradizio bat konformatzen dutenak, non ez dagoen aginterik ezta dogma bakarra.                                               

 

ERLIJIO SUSTRAIAK.

Naturari loturiko kultura primitiboa eta haren elementuak oinarritzat hartuz eraiki zen Hinduismoa. Hain zuzen, natura, kosmos eta bizia ditu ezugarri.Eguzkiarengana zuzenduz egunaren hasiera agurtzea keinu normala da, baina egia da zentzu erliojiosoa duela.

Hinduismoaren elementu nagusiak, zerua eta eguzkia dira, beroa eta argia ematen dutelako.

HINDUISMOAREN HEDAPENA

Hinduak migratzaile nagusiak dira.lehenengo migrazioa70-500 urte bitartean, merkataritza- bideak jarraituz sartu  zen hinduismoa Asiako hegoekialdeko eta Indonesian. Bigarren aldia, Britainiar inperioaren barne burutu zen, Indiar asko eta asko, esaterako Karibe edo Fidji irletara langile edo merkatari bezala, emigratzera beharturik gertatu zirenean. Komunitate hauek ez zuten aberriarekiko loturarik hautsi.

Gaur egun, hinduismoaren sinestunik gehienak Indian bizi dira:700 milioiko populaziotik %83 a.

 

HINDUISMOAREN JAINKOAK

Hinduismoak ez da erlijio monoteista bat beraz, jainko bat baino gehiago dauka.Bakoitzak daukan zereginaren arabera sailkatzen dira: jainko soberanoak ( Prajapati, Brahma) edo jainko gerlariak (Indra), beste zeregina duten jainkoak ere badaude baina hauek garrantzitsuenak dira.

BRAHMA

Brahman absolutuaren pertsonifikazioa da, kreatzailea eta antolatzailea. Bera boterea gurtzen du, Sarasvati emaztearen itxuran pertsonifikaturik, honek sanskritoa eta jakintza eta artearen babesle da.

 

XIVA

Bikoiztasunaren jainkoa da, egile eta desegile da aldi berean edota babesle eta epaile.Honek desberdintasuna batzen du. Zusko zirkulu baten erdian dantza eginez eta deabruak zapalduz da bere irudirik ezagunena.Denboraren jainko da Xiva, gainera: bizitzako aldiarena, baina heriotzara eta arimaren askapenera garamatzan denborarena halaber.   

 

KASTAK ETA ERLIJIOA

Hinduismoan lau kasta nagusi bereizten dira:Brahma, Kshartiak, Vaishyak eta Shudrak.

Brahma edo profetak gailurrean dagoen kasta da.

Bigarren taldea osatzen dutenak kshartiak edo gerlariak dira.Garai batean herrialdean ordena mantentzea zen haien zeregina.

Vaishyak merkatariak, laborariak, artisauak, etab. ziren. Hauen zeregina mundu honetako ondasunak sortzea zen.

Azkeneko kasta osatzen dutenek Shudrak dira.Zerbitzariak ziren hauek.

Beste kasta bat badago baina ez da talde hauetan sartzen:Dalit-ak, lehen ukiezin edo paria deituak.Hauek ekintza lohitsuenak egiten dituzte: larrugintza, simaurketa, etab.Kasu batzuetan ikustezinak deitzen zieten gauez bakarrik ateratzen zirelako.

BRAHAM ETA ATMAN

Lehenengo Veda idazkien arabera, Braham da errrito eta sakrifikazioen zeremonietako ahalmen eta energia eginkorra.Atman kontrara esentzia unibertsalaren adierazpen indibiduala da.

DHARMA

Munduko ordenari eusten dion legea da.Orekan dagoen unibertsoaren harmoniazko funtzinamendua da.Antzinako Veda idazkiaren arabera. Honen bitartez jainkoek zaintzen zuten orden unibertsala.

KARMA

Giza ekintza guztietatik jariatzen den indarra da karma.Atman(arima) da enegia hau botatzen duena.Baina, gorputzak atxiloturik dauka arima eta bereragiztatzera ere behartzen du.

YOGA

Yogaren helburua Brahmarekin arima bat egitea da.Hori lortzeko arima eta arnasketaren kontrola funtzeskoa da.Bakoitza bere buruaren jabe izatea da kontua.

ARIMEN TRANSMIGRAZIOA

Gorputzaren barnean dago atman hau.Arimak tranmsmigratu egiten du  gorputzez gorputz noizbait Brahman itsazten den zain.Hori da bere askapena,hots,jaiotza,heriotza eta berraragiztatzean sufrimendurik aldentzea.

Maia gaur egungo Mexiko eta Ertamerikan Kristobal kolonen etorreraren aurretik zegoen herri bat zen, 3.000 urtetako historia aberatsa zuena. Maia herria ez da inoiz desagertu, uste den bezala.Milioika bizi dira lurralde horretan eta askok maia zaharren familiako hizkuntzak hitz egiten dituzte.

 

HISTORIA

 

 

Garai aurre klasikoaren aurretik ez zen gertakizun garrantzitsurik  gertatu. Kultura maiari eragin zion bakarra eguraldi aldaketa bortitzak izan ziren. Urtetan hainbat animali espezie desagertu egin ziren eta horren ondorioz herritarrek ehiza alde batera utzita nekazaritza lantzen hasi ziren.

 

Garai aurre klasikoa

 

Ez dago zehaztuta noiztik nora iraun duen garai hau. Baina adituek esaten dute k.a 1000tetik k.o 320 urtera ematen da. Urtea hauetan zehar kultur maiak esperientzia garatu egiten du eta hainbat hiri handi eraikitzen ditu.

Geroago maien talde batzuk erbestetu eta Peten (Yucatan-eko penintsula) joan ziren eta beste batzuk lehenago eraiki zituzten hirietan geratu ziren, era horretan maien artean hainbat tribu desberdin sortu ziren. Hauek dira haietariko batzuk: itzaes, xiús, cocomes… . Tribu batetik bestera desberdintzen zen bakarra hitz egiteko momentuan erabiltzen zituzten dialekto desberdinak ziren. Baina Espainiarrek Inguru hau konkistatu eta maien dialekto guztiak batu egin ziren.

Denbora aurrera joan ahala, kultura maia bere goreneko garaia lortu zuen Peten-eko iparraldean batik bat. Gainera herritarrek ingurugiro naturalera egokitu ziren eta inguruko animalia eta landareekin bizitzera egokitu ziren.Maiak ohian tropikalera heldu arte  ez zegoen zibilizaziorik beraz ondo egokitu ziren hango baldintzetara. Urteekin maiek asko garatu zuten bai politika eta bai nekazaritzarako tresnak. Gainera nekazaritzaz aparte beste lanbide asko garatu zituzten arrantza, ehiza, merkatua…

Baina nekazaritza lanbide garrantzitsuena zenez, ehiza eta arrantza adibidez entretenimendu giza erabiltzen zituzten gainera urte hauetan haien erlijioa garatzen hasi ziren.

 

Garai klasikoa

 

 

Garai hau k.o 320 urtetik 987 urtera ematen da. Apaizen taldeak nabarmen handikoa izan ziren garai honetan, oso garrantzi handia izan zutelako estatu maiaren gobernuan baina nahiz eta garrantzi handia izan gobernuan ez ziren inoiz estatu maia agintzera heldu, hori nobleziak egiten zuelako.

Garai honetan eremu arkeologiko ezagunenak hauek izan ziren: Tikal, Uaxactun, Piedras Negras, Cancuen, Caracol, Yaxha, Xultun…

Peten-eko iparraldean bi eremu garrantzitsu agertzen dira: Uaxactum eta Tikal. Uaxactum Tikal-etik 25km iparralderantz dago eta hemen maien tenplu erlijiosorik garrantzitsuena dago.Tikal oihaneko barrualdean kokatzen da.Honek bere momenturik gorenean, 100 biztanle izatera ailegatu zen, horrez gero, Amerikako hiririk handienean bihurtu zen.leku honetan gainera merkatu oso garrantzitsu bat aurkitzen zen.

Copan-en(Honduras) mundu maiaren zentru zientifiko garrantzitsuena aurkitzen zen.

Gainera emen astronomia asko garatu zen eta egutegiaren zati handi bat garatu zuten.

Aldi berean, maien idazkerarako hainbat ikur berri ekarri zituzten kanpoaldetik eta hau eragin handi aizan zuen maien erlijioan eta eragin handi aizan zuen ere haien janzkeran.

Coba herrialdeko herritarrak oso aberatsak ziren nekazaritzan eta gainera antolamendu politiko eta sozial berezia zuten. Hemen gainera oso zentru garrantzitsua aurkitzen zen eta bertan erlijiorako hainbat ospakizun egiten ziren.

 

ELIKADURA

 

Haien elikadurako garia funtsezko elikagaia zen. Maiek  garia erabiltzen zuten adibidez, edariak egiteko,(atole) edo tortillak eta tamalak. Hauek gariz egindako masa batekin osatuta dago eta haragi eta barazkien nahasketa du. Kakaoaren deribatuak ere oso garrantzitsuak izan ziren haien elikaduran. Honen hazia garatuz pasta bat egiten da eta hau txokolate edaria osatzeko erabiltzen da.

Balche alkoholdun edari bat zen. Hau erlijiozko errituetan erabiltzen zen eta zuhaitz balche-aren azalarekin eginda dago horretaz aparte edariari ura eta eztia ipintzen zioten. Sakab ere erritu erlijiosoetarako erabiltzen zen eta nahiz eta gariz eginda dagoen edari hau gozatzeko eztia botatzen zioten. Beste produktu batzuk honako hauek ziren: Chaya (ortiga bezala bitamina asko zituen), txiklea ( chicozapotetik ateratzen zela) eta gatza (itsasotik ateratzen zutela). Eta gainera haien dietan barazki eta fruitu asko jaten zituzten.

Beste alde batetik abereen artean kultura maia basurdea asko ezagutu zuen eta ladi berean asko ezagutu zuten ere arraina, tximinoak, untxiak eta abar. Baina hauek ez zituzten bakarrik jateko erabiltzen erriatuetarako aldiz.

HERRIXKAK

Haien herrixkatan biztanleek familia bakarreko etxeetan bizitzen ziren. Hauetan gurasoak haien seme-alabekin bizitzen ziren eta hauek beste familia batzuetakoa gureak edo helduak adoptatzen zituzten. Biana herrixketan ere bai zeuden familia asko bizitzen ziren eraikinak baina hauek maila sozial altuan zeuden.

Etxeetako materialak oso desberdinak ziren familia batetik bestera gehienak egurrez eginda zeuden eta teilatuak palmondoen hostoez eginda zeuden.Etxe gehienak hiru zatitan banatzen ziren: egongelak, sukaldea eta upeltegia. Baina etxetik kanpo komunka eta sauna eraikitzeko aukera zuten.

Plataforma baxu batzuen gainean egiten zuten lo eta haien koltxoiak kotoiz eginda zeuden. Haien logelak oso argi gutxi zuten normalean leiho barik egiten zirelako. Egongela hauek lo egiteko eta haien gauzak gordetzeko erabiltzen ziren baina ez zuten eguneko denbora or igarotzen, gehienak kanpoaldean zituzten ortuetan lan egiten zutelako.

Klase erdiko herritarrak hiri handien kanpoaldetan bizitzen ziren eta etxeak egiteko erabiltzen zituzten materialak oso denbora gutxitan apurtzen ziren kalitate baxukoak zirelako.

JANZKERA

Biztanleriaren gehiengoa egun gehiena lan egin pasatzen zuten beraz, erabiltzen zituzten arropak oso erosoak ziren lan egin ahal izateko. Gainera haien arropa asko aldatzen zuen maila sozialaren arabera eta gehiengoa  klase baxukoak zirenez oso arropa normalak erabiltzen zituzten.

Emakumeek hipil izeneko gona batekin janzten ziren eta gizonezkoak aldiz, fraka labur batzuekin (pati).Aldiz nobleziak janzkera oso desberdina erabiltzen zuen, haien arropak beste materiak batzuekin eginda zeuden eta bordatu dotore askorekin egiten zituzten. Gainera gehienak harri preziatuak jartzen zizkioten haien soinekoei. Eta oinetan larruzko sandaliak erabiltzen zituzten. Ilean aldiz orrazketa oso konplexuak, dotoreak eta handiak jartzen zituzten. Nobleziak normalean bitxikeri asko ipintzen zituzten gainean (eraztunak, lepokoak eta abar). Eta bitxikeri hauek normalean nakarrez eginda zeuden.

Gainera urte horietan apaizek belarriak estaltzeko gehigarriak jartzen zituzten. Gainera hauek harri preziatuez egindako eraztunaz jartzen zituzten jade,kuartzo eta urrez egindakoak.

Erabiltzen zituzten arropak kolore desberdinekoan ziren. Eta hauek tindatzeko animali eta landareetan baliatzen ziren. Hauek dira egiten zuten modu batzuk:

Mineralak erabiliz, gehien erabiltzen zutena Atapulgia zen. Landareekin berriz Añil izeneko landare batekin urdin kolorea lortzen zuten.azkenik animaliak erabiliz kolore gorria eta bioleta lortzen zituzten. Azkenengo hau barraskiloetatik lortzen zuten.

EMAKUMEA GIZARTEAN

Beste kultura askoren aldean emakumea sozialki garrantzi handia zuen gobernarien artean. Emakumeak garrantzi handikoak ziren familiako ekonomian zeramikako piezak egiten zituztelako eta taiak eskultura moduan bihurtzen zituztelako. Gainera animaliak erein egiten zituzten bai jateko edo abere giza izateko eta ospakizun erlijioentzako janaria eta edariak egiten zituzten. Emakumeek ez zuten mortifikazioetan parte hartzen bakarrik agureak parte hartzen zutenean.

Maientzako ezkontza edo Kamnicte gurasoen arazoa zen hau da, jaiotzen zarenerako zure gurasoek norekin ezkonduko zaren bazekiten. Gainera haien ohituren artean gizonezkoa ezkondu berri zena aitaginarrebaren aginduak jaso behar zituen. Eta hau gehienetan bost urtez irauten zuen.

ITXURA FISIKOAK

Haien altuera metro bat eta erdikoa zen gutxi gora behera eta normalean 50 kilo inguru pisatzen zuten. Burua zabala zuten, sudurra luzea, ilea beltza eta astuna, bekokia handia eta begiak marroi kolorekoak.Gainera sama laburra zuten eta sorbalda zabalak.

Gurasoek haien seme-alabei (2-10 urterekin) buru-hezurra deformatu egiten zieten horrela familiak desberdindu ahal izateko.Bi taula jartzen zizkioten buruko aurreko aldean eta atzealdean eta presioa egiten zuten buru hezurra gustuko forma hartu arte. Ohitura hau sexu bietako eta klase sozial guztietan ematen zen.Beste ohitura bat zen familien artekoetan ebatondoak egiten zituzten familia bereko kideen artean.  

MAILA SOZIALAK

Maila sozialeko goreneko maila nobleek osatzen zuten. Hauek guraso zuten biztanleria osatzen zuten et atalde oso txikia zen. Baina gobernatzen zuena bakarra zen, bai espiritualki eta bai herritarren artean honen zena Halach Uinik zen. Eta hau irudietan suge baten buruarekin agertzen da. Eta honen botere guzti abere semeari ematen zitzaion. Baina gerra garaian aginte politiko eta soziala gerlarien buruzagia zuen. Nahiz eta hiru urtez bakarrik iraun.

Apaizek goi mailako buruzagien maila berdinean zeuden eta aginte guztia zeukaten baina apaizen artean. Aginte hau ere bai familien arteko kideetan aldatzen zen eta honen izena Ahuacan. Bere zereginak astronomia, erritualekin erlazionatuta zegoen eta gainera familienetako txikiei irakaskuntza erlijiosoa emateko ardura zuen.

Apaizen behean Chilames izeneko buruzagiak aurkitzen ziren. Hauek jainkoek gizakiei bidaltzen zizkioten mezuak interpretatzeko beharra zuten.Mortifikazio asko egiten zituzten. Hauen laguntzaileak Chacoob izenekoak ziren eta gizonezkoak hiltzen zituzten.

Merkatariek itzelezko funtzio betetzen zuten eskala sozialean hauek nobleziaren parte ziren gehienbat ekonomian jokatzen zuten garrantziagatik. Merkatariek militarrekin erlazio estua zuten, hauek militarrei beste herri batzuk erasotzeko bideak erakusten zizkietelako.

Orokorrean nahiz eta herria bere osotasunean klase zeheari egokitu, nobleziak eskurago zeukan edozein produktu lortzeko aukera: Frutak, barazkiak eta abar. Baina gehien bat kakaoa eta sandaliak.

Maila honen behean plebeioak aurkitzen dira eta hauek ez zituzten ezertarako eskubiderik. Haien izena Yalba Uinikoob.

Erdiko klasean biztanleria gehiena aurkitzen zen eta hauek ez zuteni nolako arazorik herrietako langileekin, arrantzaleekin, igeltseroekin eta abar.

Azkeneko maila guztien behetik aurkitzen zen eta hauek ez ziren biztanleak kontsideratzen: Esklaboak. Baina esklaboen artean sexu desberdineko pertsonei izen desberdinak ematen zizkieten, gizonezkoei ppentoc eta emakumezkoei munach. Esklaboen gehiengoa gerran parte hartu zuten soldaduz aharrez osatuta zegoen edo delituren bat egin zuena ere talde horretan sartzen zuten baina gurasoak izanda umezurtz geratzerakoan ere esklabo bihurtzen zizuten.

 

TXANPONA

Kultura maian  ez zen txanponik aurkitzen. Merkatuaren salerosketak trukeen bide zegiten ziten. Produktu batzuk, kakoa adibidez asko erabiltzen zen trukeetan et abeste produktu batzuk balore konkretu bat zeuzkaten adibidez untxi batek 10 hazi balio zuen.

 

ERLIJIOA

 

Erlijio maia bi ezaugarri betetzen ditu:

 

• Erlijio politeista zen, hau da, jainko asko zituzten.
• Haien jainko guztiak naturarekin zerikusia handia zuten. Jainko guztiak atmosferarekin erlazioa zuten edo naturan agertzen diren elementuen ordezkari agertzen ziren.

 

 

 

Haientzako jainko gorena Hunab Ku jainko bakarrentzat hartze zuten. Maiak panteoi garrantzitsu bat altxatu zuten honen omenez, geroago, beste janiko garrantzitsu asko sartu zituzten tenplu honetan herritarren eredu giza. Jainko honek Jupiter bezalako jainko baten antzera edukiko zuen gure kulturan eta liburuen eta idazkeraren jainkoa zen. Yucatan-eko leku askori izen ema zien eta beste jainko guztien errege izendatu zuten. Itzamna-ren izenarekin ere ezagutzen zen. Zerua, ilargi eta eguzkiaren jainkoarekin familia zuen.

Maien liburu askotan ere mendebaldea, hegoaldea, ekialdea eta iparraldea adierazteko koloreetako jainkoak agertzen ziren, gorria,zuria, beltza eta horia. Nekazarientzako ere oso jainko garrantzitsua zegoen. Yum kax izenekoa.

 

IDAZKERA

 

 

Maien idazkera oso aberatsa zen. Haien idazkera silabetan osatuta zegoen eta silaba bakoitza irudi batez osatuta zegoen. Oso azkarrak izan ziren idazkera guztia osatzean eta Espainiarrak konkistatu zutenean liburuetan aurkitzen zen idazkera guztia erre egin zuten jeloskor jarri zirelako.

 

MATEMATIKA

 

Matematikan ere oso trebeak ziren. Gainera zeroa aurkitu zuten eta adituen ustez 19 lehenengo zenbakiak osatzeko planeten interpretazioak erabiltzen zituzten. Eta haien egutegia oraingoa baino egun bat gutxiago zuen.

-HISTORIA ETA JATORRIA:

 

Azteken jatorria gauur egun Mexiko lurraldea denaren iparraldekoak izaki, Mexikoko haran aldera emigratu zuen XI, mendearen hasieratik XII.aren azkenera arte. Han beste tribu talde batzuk kokatuak zeuden, adibidez txitximekak, akolhuak, txalkak, tepanekak… . Gutxi gorabehera 1370etik 1430era DIAN aldian, Tenokhtitlan hiria sortu eta hiriaren inguruko lurralde zingiratsuena multzoka bizi ziren aztekak, haran osoa kontrolatu egiten zuten tepanekatar subiranoen zergaduru bilakatu egin ziren. Hala ere, aliantza eta kontra-aliantza politiko eta militaren sare konplkatu baten bidez, eskualdeko herri guztiak beren hegemoniarenpean biltzea lortu zuten aztekek, honela inperio zabal bat sortu zutelarik, oinarritzat Tenokhtitlan, Textoko eta Tlakopan hiriek osatutako konfederazioa harturik.

 

Itzkoatl-ek (1427-1440) antolaturik, konfeserazioak bereala hedatu egin zituen bere mugak eta Moktezuma Ilhikamina-ren (1440-1469) agintepean indartu egin zen. Periodo honetan, zergen eta laborantzaren hazkundearen bidez lostutako aberastazunak kulturaren loratzea ekarri zuen (matematika, astronomia, arte monumentalak) eta buruzagi militarrak eta erlijiosoak osatzen zuten kasta dominatzailea sendatzea ere.

 

-1-

Azteken inperioak Ahuzzotl-en (1486-1502) gobernupean lortu zuten muga zabalenak: Ozeano bareraino iritis zen eta gaurko Guatemalaraino hedatu zen, baina horretarako boterea gero eta bortitzago matendu egiten zuten , sistema honek menpeko herrien konta ezin ahala matxinada ekarri zuelarik. Espainiarrak hara isterakoan, Moktezuma Xokoyotzin-en (1502-1530) gobernupean jadanik, inperioa gerra zibilean murgildurik aurkitzen zen eta maila handiko krisi politiko eta ideologikoan. Honek erraztu zuen hamasei bat milioi biztanle izatera iritsi zen inporioa izatera.

 

 

Laborantza eta konkista – gerrak oinarri, imperio aztekak egitura estatal konplexua sortu eta matemática, astronomia eta artea asko Garate zituen kultura bideratu egin zuten. Espaniarrak Hernan Cortes-en agintepean hara iristean, krisi politiko-militar gogorra nozitzen zen, zergaduruek oso azkar hedatu zelako eta egoera honek posible egin zuen inperioa aski suntzitzea, arka gogor egin arren.

 

-EKONOMIA:

 

Ekonomia azteka laborantzan oinarritzen zen eta hainbat produkzio-mota ziren, adibidez superbizitzazkoa.  Laborariek beraiek kontsumitzen zuten produkzio guztia, beste talde batzuekin inolako merkaturitzarik gabe eta esklabuen eskulanaz bailatzen ziren ureztaketa obra handiak egiteko adibidez.

-2-

-POLITIKA:

 

Barneko antolamendu politikoaren aldetik, gizarte aztekak prestaera piramidala zuen. Honen goiko partean buruzagi erlijiosoak (Zihuakoatl-ak) eta burukide plitiko militarrak (Tlatoni-ak) osaturiko botere bizefaloa zegoen. Hauek tribuetako agure buruzagien kontseiluak hautatzen zituzten. Militar, erlijioso eta administrariek osaturiko kapareen kastak, pribilegiozko legua okupatzen zuen, kalpullietan antolaturik zeuden laborari eta artisauek gozatzen zuten bizi mailatik oso urrun. Kalpullia tribu-unitatea zen, bezero harremanetan eta ahaidegoan oinarriturik zegoena, egitura patrilineala zuen.

 

-HIZKUNTZA:

 

Inperioko hizkuntza zeremonial eta ofiziala “nahuatl” izenekoa zen, gaur egun milioi bat ertamerikarrek hitz egiten dutena.

 

-SEXUALITATEA:

 

Bi erlazio sexual mota bakarrik zeuden permititutak: ezkonduenak eta soldaduak ritoetan prostituziora dedikatzen ziren sazerdotizekin eukitzen zituztenak.

Emakume hauek ginozenei aluzionogenoak eta afrodisiakoak ematen zieten apetito sexuala gehiago eduki zezaten. Beti zeuzkaten ahrreman sexualak gerretara joan aurretik.                              

HISTORIA:

 

Gizateriaren hasierak “La Caverna de Karain ” gizateriaren lehen aztarnak anatolias lurretan aurkitzen dira. Paleolito garaikoak dira 100.000 k.a.- koak. Gero eta aztarna gehiago egon ziren 8.000. urtean k.a., garai honetan ezarkuntzak aurkitu dira Cayönü-n eta Hacilar-en. Catalhöyük-en historian lehen urbanizazio antolatua aurkitu zuten.

Tukoak, herri nomada zirela, Asia erdialdetik hainbat buelta eman ostean Anatolira heldu ziren, garai artan esaten zuten bezala “ Asiako probintzia inperio Erromatarra baino txikiagoa ”. XI. Mendetik  erromatarren kontra batailak irabaziz Anatolian finkatzen hasi ziren.

 

JENDEA:

 

65.000.000 edo pertsona bizi dira Turkian, 3.000.000 pertsona kanpoan bizi dira eta populazioko %70-ak hiri handietan bizi da (Istanbul, Anakara, Izmir, Adana, Antalya eta Bursa)  eta %30 zonas rurales. Turkiako biztanleak gaztea da jaiotza tsa handia delako.  

Ondo iakusteko Turkoak nola diren ondo legoke “ kahve ” tabernetara sartzea, hemen gizonek kafea eta “ tavla ”-ra (Turkiako mahai jokoa da) jokatzeko elkartzen dira.

Turkoak besteengandik desberdintzen dira bere ongietorri onagatik eta abegikortasunagatik. Turkiako familia baten bazkaria orduetara luzatu daiteke jan ostean oso garrantzitsua dira osteko elkarrizketak.

 

Turkoen alfonbrak oso tipikoak dira eta gaur egun egiten jarraitzen dute

 

MUSIKA ETA DANTZAK:

 

 

Musika:

 

“ Variopinta ” musika folklore Turkoko ezagunena da, etapa Asiatikotik dator, musika mota hau, militarra eta Turkiako “ Corte del Imperio Otomano ” -ko  musika finarekin konparatuz nahiko antzekoak dira. Musika tradizionalak  kulturalki nahiko aberatsa da.

 

 

Musika tradizionala ez zen erregistratu orain dela gutxi arte, Asiklar -ek (trobadore) herriz herri joaten ziren  bere musika jotzen  horregatik herri honen tradizioa mantendu egin da historian zehar. Musika militar Otomandarra gaur egun musika tradizional moduan erregistratua dago. Musika hau Asiatik jatorrikoa da, musika hau jotzeko tinbalak, klarineteak, zinbaloak, platiloak eta kanpaiak erabiltzen dira. Gehien nabari den instrumentua kañako txirula da, hau Kanyan entzun daiteke Sufi Mevalan mistikoaren omenez egindako festibaletan.

 

 Dantzak:

       

Turkiako eskualde bakoitzak, bere dantza eta bere janzkera tradizionala ezberdina dauka, hauek dira esagunenank:

- Horon: Dantza mota hau Itsaso Beltzaren ondoko herrietan tipikoa da. Normalean gizonek eramaten dute aurrera, beltzez jantzita zilarrezko apaindurekin doaz. Dantzariak elkarrekin loturik erritmoa markatzen dute armak elkarri jotzen.

 

- Kasik Oyunu: “ Koilararen dantza ” Konya-tik Silifke-ra azaldu egiten da. Emakume eta gizonez osatuta dago, osoa lai jantzita, bakoitzak koilara bat dauka esku bakoitzean eta elkar jotzen dituzte.

 

- Kihz Kankan: Otomandarrek Burtsa konkistatu zuten eguna irudikatzen dute “ Ezkutu eta Espata ” deituriko dantzarekin, Burtsa Otomandarren Inperioaren lehengo hiria izan zen. Bakarrik gizonak parte hartzen dute. militarrez jantzita, musika barik dantza egiten dute bakarrik espata eta ezkutuak elkar jotzean sortutako soinuekin.

 

Zeybek: Egeo Turko dantza honetan, dantzariek jantzi distiratsuekin jantzita, efe deiturikoak, kuraia eta heroitasuna sinbolizatzen dute.

 

 GASTRONOMIA:

 

Turkoek gastronomia beraien bertute nagusienetariko bat bezala erakusten dute.

 

Jatetxeak eguneko 24 orduak zabaltzen dituzte. Edoasein ordutan lor dezakezu; sopak, lehen platerak, barazki eta haragizko platerak, entsaladak, postre gozoak eta fruta. Turkia 4 itsasoz inguratuta dagoenez, mariskoa eta arraina ez da sekula ez faltako.

 

Lehen plateretan edo “ mezeler ” ezagunak dira; arnavut cigeri, cerkez tavugu eta taramak (arrautzaz eta arrainez egindako saltsa). Aragirik nabarmenena döner kebap da. Berenjena da gehien erabiltzen duten barazkia.

 

Edaria nazionala cay (tea) da. Alkoholdun edaririk ezagunena raki deitzen da, anis zaporeko alkohol oso gogorra.    

 

LITERATURA:

 

        Turkian edo antzinako Inperio Otomandarren idatzitakoa da, gaurko turkoaren aurreko hizkuntzan (osmanli türkcesi).

Lehengo idatziak Asiako erdialdean aurkitu ziren.

 

Turkiako literatura 3 garaietan bana daitezke:

 

- I  Islamaren hartzea baino lehen:

        Gehien bat ahoz erabiltzen zen. Idazkera Turko zaharrenak eskulturetan idatziak aurkitu zien VII. menderarte amaieratik VIII. menderarte, Orkihon deturikoak.

 

- II  Islama hartutakoan:

 

        “ Beyliks “- en fundazioek, Islamaren sarrera eta Inmerio Selyúcida eta Otomandarren sorrerak literaturan eragina izan zuen, bi zatitan garatu egin dena: Divan literatura edo literatura Tuko klasiko arabean eta persan oinarrituta eta literatura kostunbrista turkoan, Erdialdeko Asiakoan oinarrituta.

 

- III  Literatura Turkoa Literatura Mendebaldarrean oinarriturikoa:

 

        Otomandar Inperioko aldaketa soziala, ekonomiko eta politikoan eragin handia eduki du gaur egungo literatura Turkoan. Literaturaren askeneko aldian, Errepublikar Aroaren Literatura deitutakoa, oinarrituta egon zen hurrengo eskola literaioengandik: Tanzimat (Erreformak), Servet-Fúnun (Zientzia), Fecr-iati (aro berria) y Ulusuat ( Nazioko literatura).

 

     

JAI EGUNAK:

 

- Urtarrilak 1 : Urte berria

- Apirilak 23 : Soberania Nazionalaren eguna

- Maiatzak 19 : Atatúrk aipamenaren eguna, gazteena eta kirolarena

- Ekainak 30 : Victoriaren eguna

- Azaroak 29 : Errepublikaren eguna, Turkiako Errepublika aipamena egiten       den eguna.

 

ERLIJIOA:

 

        Biztanleen  %97 musulmandarra da, askoz gutxiago kristautasuna eta judua, bakarrik %3.

 

MITOLOGIA:

 

         Turkoen Herriaren sorrera k.a II. mendean izan zen, kondaira dioenez, tribu osoa hiltzen da bakarrik ume bat bizirauten du. Ama otsoa     “ Asena ” umea elikatzen du lurralde itxi eta metalezko batean. Umea astean otsotik beste 10 ume jaiotzen dira eta hauek egiten dute lehengo tribuak beste lurraldeetako emakumeak lapurtuz. Urteak pasatu ahala, biztanleria bikoizten da eta horrela mundutik banatzen dira.

Historia

 

        Oso saila da herri zeltak Europa okzidentalean eta zentralean sartu ziren lehengo talde indeouropear zirela dezberdintzen, baina, seguruena italikoekin eta ilieokin batera Urnas Kanpko Kultura azkarrean eta handiaren zabalkuntza jardun zuten K.a XIII.mendean Europa okzidentalean. Zeltak, Rodanoko eskuieneko margenatik jaitzi ziren eta Languedoc, Katalunia eta Ebroren baxuko harana okupatu zuten. Zelten beste expanzioa Belgikaratnz eta hegoalde britanikorantz izan zen.

        Julio Cesarrek Galiaren konkistan zelten aurka borrokatu zen eta denborarekin erromatarrak berain dominu britanikoak eta iberikoak kendu zizkieten. Antzinako Inperio Erromotarren (K.o. 476) azkenaldian zeltak ipar-ekialdearen Frantzia, Irlanda, Galia eta Eskoziako zenbait inguru bakarrik okupaturik zuten. Erdi Aroan zehar berain botere indartu egin zuten Eskozian eta Ingalaterrara zabaltzeko ahaleginak egin zituzten.

        K.a. VIII. mendetik aurrera zeltak ilioekin batera Hallstatt-ren kultura jardun zuten, Penintsula Iberiaren barualdetik zabaldu ziren garai honetan. K.a. VI. mendean iberoekin konpartitu zuten ipar-ekialde iberikoa.

        Zelta kontinentalak K.a. IV.mendeam, Tele-ren kultura inauguratu zuten. Aro honetan, Frantiaren (Galia) iparraldea eta zentrua, Italiaren iparraldea eta irla britainiekoen parte gehiena okupatu zuten. Balkanetik zabaldu zirenan Asiako eskualde bat hartu zuten eta hau Galatia bezala esagutuko zen. Garai honetan estruktura fortifikatuak eraiki ziren, eta komertziako zentruak eta politikoak bezala erabiltzen zuten. Garai honetan ere zelten artean druismoa zabaltzen da zelten artean. Hauek ez uten harri tenpluak eta arkeologiari dagokionez ez dago inolako loturik druidismo Stonenhenge-arekin. Zeltak iberiarrak druismoaren fenomenoa ez zuten ezagutu, baina Espainian hondar megalitiko asko daude.

        II.mendeam zeltak germanetarren prezio militar handia eduki zuten Iparraldetik eta beranduago, erromatarrena Hegoaldetik. Hamarraldi gutxietan Galia oso erromatarrek konkistatu zuten. Britaina Handian erromatarren prensentzia oso gutxikoa izan zen, ondorioz irla honetako zelten hizkuntza bizirik irautea baimendu zuen.

        Oraindik k.a.VII. Mendean agian zelten azken zabalkuntza izango zen: Caledonia inbaditu zuten, gero regio hori Eskozia deituko zen.

        Zelten herriak eta kultura presentzia handia eduki zuten, Leabhar Ghabghála Éren, Penintularen ipar-ekialdean, gaur egun Galizia, Portugalen iparraldea eta okzidenteko partea Asturias eta Leon direnak.

 

Kultura

 

Hizkuntza: Zelten hizkuntza gaur egun antzinako dokunentuetan bakarrik existitzen da. Hizkuntza Penintsulara Galiako zelten inmigranteak ekarri zuten eta zentruko eta iparraldeko lekuetan hitz egiten zen.

Portugalen lusitanismoa hitz egiten da. Izan daiteke hizkuntza hori zeltikoaren dialekto bat izan daitekela edo beste zeltal hizkuntza desbernia izatea.

Zeltiberoa K.a. 400. mendetik aurrera hitz egiten da, Heródoto Keltoiek Herkuesen zutabeen beste aldean bizi zirela ezan zuenean eta hauek dokumentu erromatarretan eta greketan aipatzen zire. K.a. III. Mendean. Azkenean erromatarrek zeltiberoak menderatu zuten K.a. 49 mendearen ondoren eta zeltiberoen hizkuntza latina izatera psatu zen, baina garai kristauaraino iraundu zuen.

Euskera Iberiako perromaniko hizkuntza bakarrena izan da bizirik irundu duena. Gaur egun Eukal Autonomia Komunitatea, leku zeltiberikoa zen eta Navarra euskerikoa izango zen. Euskeran zelten zenbait hitz daude.

Hizkuntza zeltiberoa zeltaren familakoa da. Antzinako ezaugarriak erakusten ditu, goidilektoa bezala, “kw” originala gorde igin du.

Zeltiberoa alfabeto batean idatzi zuten eta honek penintsulako beste hizkuntza perromanikoak idazteko erabili zen.

Zeltiberikoaren extinzioa ez zuen amaiera heman Penintsulako zelten hizkuntzen historia. V. Eta VI. mendeetan Erromako Inperioaren jauziaren ondoren, zelta britainarra hitz egiten zuten batzuk Britaina Handiren Hegoaldetik ihes egin zuten agosajoneko inbasoreengatik. Gehienak Armonika, Galian, ( Bretaina modernoa) instalatu ziren, baina gutxi batzuk Galiziara heldu ziren, bertan bere hiazkuntza bizi iraundu zuen eta beste hizkuntza moderno batzuetan transformatu ziren.

 

Erlijioa: Erelijioa ez da oso ezaguna eta berreraikitzeko datuak oso eskasak eta ez ain baliotsuak dira.

Kultua druiden kargu zegoen eta hauek ere gaztaroak hezitzaileak ziren.

Zeltek politeistak ziren. Kultuak mendieekin, basoekin eta urekin, hau izen desberniak jartzen zituzten, errelazionaturik zeuden denbora askotan. Hauek ziren jainkoak eta jainkosak: Vosgos jainko, Ardenas jainkosa, Dumias jainkoa; ibaien eta iturrien jainkotasunak: Sequana (Serenako iturria) eta Nemausis (Nimeseko iturria).

Geroago jainkotasun handiei kultua edukitzen hasi ziren: Teutates, tribuen babeslea eta gudaren jainkoa zen; Taranis, izpiaren, ekaitzaren eta zeruaren jainkoa zen, Thor-rekin erlazionatuta zegoen, zeren eta, izpien eta trumoien jainkoa zelako eta erromatarrak Jupiterrekin antzematen zuten; Esus, gerraren eta aberearen jainkoa, odolki jainkoa; Belenus, artearen jainkoa, beraren homenes Beltaine izeneko jai egiten zuten, bere izena argitxu eta distiratxu esan nahi duela uste dute, baina beste batzuk Beltaine-ko jairaren su handiarekin irudikatzen dute. Cernummos, loguraren eta heriotzaren jainkoa, Pluton bezala.

        Beraien alboan jainkosak zeuden: Rosmela Teutates elakartuta; Belisma, suen arten jainkosa, Minerva-rekin alkartuta; Epona, nekazaritzaen ugaritasunaren jainkosa, Ceres-ekin elkartua.

Zeltak jankoak gain heroiak ere zituzten: Manannan, Tuatha Dé Danann -en integratuta zegoen. Azti ahaduna zen, susko kasko baten, imbulnerable den koraza baten jabea zen; Nueda, bere izean zilarrezko besoa esan nahi du eta Tuaha Dannannn-ean pertenitzen du. Mag Tured-eko lehengo batailan besoa galdu zuenez ezin izan zuenez erreinatu, Diancecht jainkoa zilarrezko beso bat egin zion eta horrela berriro ere errege izateko funzioa eduki zuen eta Tuatha Dé Danann-ak gidatu zituen Mag Tured-eko bigarren batailan; Rhiannon; Gaeseko heroina zen. Amazona bat bezala irudiktazen zuten eta Pwyll hartu zuen seanarra bezala. Bere semea, Pryderi, jaio zen momentuan kendu zioten eta Rhiannon-i leprorati zioten umea galtzearen errua; Gwyddyon; Galesen tradrizioaren heroi famatuena da. Danaren semea eta Lleu Llaw Gyffes-ren aita zen. Antzinako druiden botere magikoen oinordea irudikatzen zuen; Finn Mac Cumail; Azti eta gudaria zen, Cumailen sema eta Ossianem aita zen. Gudari beldurgarria zen eta bere aita gerran hilda mendekatu zuen, Fiana tropa bereragin zuen. Aitzi eta olerkari zen eta olerkariaren hamabi liburuak ezagutzen zituen;Arturo; zelta tradizioaren pertsonai garrantzitsuena da; Merlin; Existentzia errela eduki zuen.

 

 

Tradizio-ohikoak: Zelten tradizioen arabera, Ozenaoaren herainditik (más allá), Paraisauen Irlak aurkitzen dira, hemen izaki sobrenaturalak bizi dira. Hemen bakarrik desgraziak eta eskaziak bakarrik aurikitzen dira. Tradizoan bederatzigarren olatua inguru mortala eta Beste Mundua desberdintzen duen frontera da, horren arabera zenbait ritual egiten zuten La Lanzada-ko (Galizia) hondartzan, semea eduki zuten emakumeak bederetzi olatu hurrunez hurren golpeatzen ziren.

Zenbait irla zeuden eta jaietan heroiak eta jainkoak bizi ziren: hauen barruan Anglesey aurkitzen da, Britainako druiden irla sagrada zen, Sicilly irlak, Irla Hebridak, tradizoaren arabera deabruak eta fantasmak bizi ziren eta Skyen Cuchulain heroia Scathach gerlaria hezitu egin zuen.

Gastronomia: Heiza, bereziki basurdearena, eta abere hezkuntza gastronomiaren puntu ahaltsuenak izan ziren.

Zelten herria kostaldearen alboan egon arren, itsasoaren beldur ziren. Ez zioten arrainari, arren ur gezako arraina, izokina, sukaltzen zuten.

Ez zuten sidrarik edaten zeren eta normandoak XIII. mendean importatu zuten. Ardoa eta  Mediterraneoka ardoa. Herri hauek ogigintzak bezala nabarmendu ziren, eta ogia egiteko erabiltzen zuten lehen gaia gari galoa zen.